Znicz (naczynie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Znicz nagrobny – zapalane tradycyjnie ku czci i pamięci zmarłych. Fotografia wykonana w Dzień Wszystkich Świętych w nocy.
Schemat budowy typowego znicza
Znicze nagrobne

Znicz – rodzaj szklanego, metalowego bądź plastikowego naczynia wypełnionego woskiem, w którym zatopiony jest knot.

Znicze nagrobkowe zapalane są na grobach w celu upamiętnienia osób zmarłych oraz w miejscach czczących pamięć istotnych wydarzeń historycznych.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Słowo znicz pochodzi od litewskiego słowa žinys które oznacza szeptuna, znachora, wieszcza[1]. Samo słowo žinys wywodzi się od litewskiego žinoti (wiedzieć, znać, prasł. *znati)[2]. Pierwszy raz w historii zostało odnotowane przez Daniela Kleina w 1653 roku w pierwszej gramatyce języka litewskiego "Grammatica Litvanica" jako żinys (łac. incantator, pol. czarownik)[3]. O "ołtarzu Znicza" i "ogniu Znicza" pisali Teodor Narbutt, Józef Ignacy Kraszewski, Adam Naruszewicz, Aleksandr Afanasjew, Antoni Mierzyński. Jan Aleksander Karłowicz w swojej książce "O języku litewskim" tłumaczy:

Potrzeba z pewnej ofiary moralnej, aby pozbyć się przekonania, że Znicz, ów "wieczny ogień w zamku Świętoroga" tak często przez poetów opiewany, był rzeczywiście nazwą ognia ofiarnego. Z najnowszych badań okazuje się, że wyraz ten jest owocem nieporozumienia, że Długosz zapisał, iż "kapłan zwany Znicz (ale nie znicz) utrzymywał ogień wieczny", a późniejsi wzięli nazwę kapłana za nazwę ognia i powtarzali to kilkaset lat... aż dopiero dziś spostrzegliśmy się żeśmy w błędzie[4].

Pierwszą wzmiankę o Zniczu jako kapłanie odnaleźć można w Rocznikach Jana Długosza[5]. Nazwa „znicz" została świętemu ogniu przypisana omyłkowo już przez autora "Tractatus de duabus Sarmatiis..." w 1517 roku, Macieja z Miechowa, który przekręcił informację podaną przez Długosza. Twierdzenie, że Litwini i Żmudzini nazywali zniczem święty ogień, a nie kapłana pojawiło się następnie w książce Macieja Stryjkowskiego "Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi" w 1582 roku, a uprzednio w książce Alesksandra Gwagnina "Sarmatiae Europeae descriptio" z 1578 roku. Znicz stał się na wieki jednym ze znaków rozpoznawczych dawnej religii litewskiej wraz z innymi wymienionymi przez Miechowitę obiektami kultu, czyli „lasami, żmijami i wężami". Do ugruntowania się tych wyobrażeń przyczynił się Adam Mickiewicz, pisząc w Konradzie Wallenrodzie „Jest wieczny ogień w zamku Swentoroga, ten ogień żywią pobożne kapłany"[6].

Po wielokrotnym powtarzaniu błędu Macieja Miechowity, pojęcie znicza jako wiecznego i świętego ognia na trwałe zakorzeniło się w języku polskim.

Znicz nagrobkowy[edytuj | edytuj kod]

Budowa

  • obudowa – dawniej gliniana, obecnie najczęściej szklana albo z ogniotrwałego tworzywa sztucznego
  • knot – kilku- bądź kilkunastomilimetrowej średnicy sznur zatopiony w wosku
  • metalowa blaszka – zwykle aluminiowa blaszka przymocowana do knota i zapewniająca jego stabilność podczas palenia
  • dekiel (opcjonalnie) – metalowa lub plastikowa przykrywka chroniąca płomień przed deszczem i wiatrem

Rodzaje zniczy nagrobnych – podział chronologiczny

  • historyczne – gliniana obudowa, bez dekla (dostępne na rynku jako znicze ceramiczne)
  • tradycyjne – szklana obudowa, bez dekla
  • współczesne – plastikowa bądź szklana obudowa, dekiel, opcjonalnie wymienny wkład
  • okazjonalne

Rodzaje zniczy nagrobnych – podział ze względu na budowę

  • szklane
  • plastikowe
  • wielokrotnego użytku (z wymiennym woskowym wkładem)
  • ceramiczne
  • metalowe
  • elektryczne (dają światło bez płomienia; nie stanowią zagrożenia pożarowego)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jan Aleksander Karłowicz: O języku litewskim. 1875, s. 243.
  2. О. С. Мельничук: Słownik etymologiczny języka ukraińskiego, Tom 7. Kijów: Naukowa Dumka, 1985, s. 572. ISBN 978-966-00-0816-8.
  3. Daniel Klein: Grammatica Litvanica. [dostęp 2018-05-13]. s. 45 (39).
  4. Jan Aleksander Karłowicz: O języku litewskim. 1875, s. 193.
  5. Zygmunt Gloger: Encyklopedia staropolska. 1900. [dostęp 2018-03-28].
  6. Radosław Okulicz-Kozaryn: Litwin wśród spadkobierców Króla-Ducha: twórczość Čiurlionisa wobec Młodej Polski. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2007, s. 101. ISBN 83-232-1741-6.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]