Zniewolony umysł

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zniewolony umysł
Autor Czesław Miłosz
Typ utworu esej
Data powstania 1951
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Paryż
Język polski
Data wydania 1953
Wydawca Instytut Literacki

Zniewolony umysł – zbiór 9 esejów Czesława Miłosza napisanych w 1951 r., opublikowanych w 1953 r. przez Instytut Literacki w Paryżu jako t. 3 Biblioteki „Kultury”. Pierwsze wydanie w Polsce ukazało się poza cenzurą w 1978 r.[1] oficjalnie dopiero w 1989 r.[2] Przedmowę do wydania francuskiego (La pensée captive) napisał Karl Jaspers, wstęp do wydania angielskiego (The Captive Mind) – Bertrand Russell.

Utwór o kafkowsko-orwellowskim rodowodzie przedstawia za pomocą paraboli i alegorii analizę procesu intelektualnego uzależnienia się inteligencji wschodnioeuropejskiej od politycznych i ekonomicznych reguł doktryny komunistycznej. Karl Jaspers określił Zniewolony umysł jako znakomite studium „rozbicia człowieka na dwie osoby” pod wpływem olbrzymiej presji ideologicznej[3].

Tytuły rozdziałów[edytuj | edytuj kod]

  1. Murti-Bing – pigułki szczęścia
  2. Zachód – analiza porównawcza sytuacji intelektualistów Wschodu i Zachodu
  3. Ketman – sztuka ukrywania prawdziwych poglądów, milczenia o swoich przekonaniach
  4. Alfa – czyli moralista (Jerzy Andrzejewski)
  5. Beta – czyli nieszczęśliwy kochanek (Tadeusz Borowski)
  6. Gamma – czyli niewolnik dziejów (Jerzy Putrament)
  7. Delta – czyli trubadur (Konstanty Ildefons Gałczyński)
  8. Wróg ładu – człowiek – refleksja o marksistowskiej filozofii historii
  9. Bałtowie – los narodów, „których ciała podeptał słoń historii”: Litwinów, Łotyszy i Estończyków

Treść[edytuj | edytuj kod]

Walka o Umysł rozgrywa się na trzech płaszczyznach, do których należą: Prawda, Szlachetność i Miłość. Nie dysponując możliwościami ingerencji w konflikt wewnętrzny człowieka, Nowa Wiara zadowala się zewnętrznymi oznakami jej przyjęcia. Godzący się na kompromis Umysł poddawany jest działaniom sił zewnętrznych, które Miłosz przedstawia w formie alegorycznych obrazów: Murti-Binga, Metody i Ketmana.

Wymyślone przez Stanisława Ignacego Witkiewicza w powieści katastroficznej Nienasycenie pigułki Murti-Binga zyskują w dziele Miłosza sens alegoryczny. Murti-Bing jest siłą podsuwaną Umysłowi przez Nową Wiarę, w którym Prawda zmaga się z Kłamstwem. Jednostka dążąca do wpisania się w nową rzeczywistość społeczno-polityczną rezygnuje z głoszenia Prawdy, zaczyna posługiwać się Fałszem i doprowadza do jego zwycięstwa. Metoda, która włącza się do walki między Szlachetnością a Nikczemnością, staje się jedynym uprawnionym sposobem myślenia i mówienia. Umysł ludzki po przyjęciu Murti-Binga i skazaniu się na Metodę stoi już blisko totalnego zniewolenia. Z pomocą przychodzi mu wówczas Ketman, czyli technika kamuflażu.

Miłosz pojmował Ketmana jako formę obrony przed całkowitym wewnętrznym zniewoleniem, czyli połknięciem pigułki Murti-Binga. Autor wylicza następujące rodzaje Ketmanów:

  • Ketman narodowy – głośne manifestowanie swego podziwu dla osiągnięć Rosji w różnych dziedzinach, sekretna lojalność wobec interesów narodowych własnego kraju
  • Ketman czystości rewolucyjnej – wiara w "święty ogień" rewolucyjny epoki Lenina połączona z nienawiścią do Wielkiego Wodza, jako rzeźnika narodów
  • Ketman sceptyczny – zewnętrzny konformizm połączony z całkowitym cynizmem wobec Nowej Wiary (bezsensowność oporu)
  • Ketman metafizyczny – zawieszenie przekonania o metafizycznej zasadzie świata, próba przeniknięcia Nowej Wiary od wewnątrz i wywarcia wpływu na jej ewolucję
  • Ketman etyczny – kompensowanie niemoralnych metod sprawowania władzy poprzez skrupulatne przestrzeganie tradycyjnych norm etycznych w życiu osobistym[4].

Do kapitulacji i przyjęcia Nowej Wiary dołącza czwarta alegoria – Strach.

Działania sił wykorzystanych przez Nową Wiarę do zniewolenia umysłów zilustrował Miłosz typowymi biografiami czterech postaci: Alfy, Bety, Gammy i Delty. Pozbawione nazwisk, ukryte pod kryptonimami portrety pisarzy są przykładami pewnych ogólnoludzkich postaw wobec określonej rzeczywistości społecznej i politycznej.

W oczach pisarzy i krytyków[edytuj | edytuj kod]

  • Karl Jaspers: „Zniewolony umysł” jest dziełem nie tyle politycznym, co moralnym, podyktowanym przez głos sumienia w imię obrony podstawowych wartości.
  • Gustaw Herling-Grudziński: Poparcia udzielonego komunistom przez elitę intelektualną nie daje się wytłumaczyć wiarą w historiozofię komunizmu, lecz raczej masowym terrorem.
  • Zygmunt Kałużyński: „Zniewolony umysł” to „Makulatura wielkiego konfliktu”.
  • Roman Bratny: Miłosz to Redaktor Techniczny Antykomunizmu.
  • Witold Gombrowicz: Analiza sprawy komunizmu nie jest tym, co najciekawsze w „Zniewolonym umyśle”. Kluczowe jest udokumentowanie tezy, że człowiek może zrobić wszystko z drugim człowiekiem.
  • Jerzy Putrament: „Zniewolony umysł” to kokietowanie Zachodu przez uciekiniera z zagrożonego wojną kraju (psychoza III wojny światowej)[5].

Przekłady na języki obce[edytuj | edytuj kod]

  • The Captive Mind, London: Martin Secker and Warburg, 1953
  • The Captive Mind, New York: Alfred A. Knopf, 1953
  • The Captive Mind, Toronto: McClelland and Steward, 1953
  • La pensée captive. Essai sur les logocraties populaires, Paris: Gallimard, 1953, 1962, 1980, 1982, 1988.
  • Verführtes Denken, Köln: Kiepenheuer & Witsch, 1953, 1954, 1955, 1956, 1959, 1980
  • El pensamiento cautivo, San Juan: Editiones de la Torre, Universidad de Puerto Rico, 1954, 1980
  • La mente prigioniera, Milano: Aldo Martello Editore, 1955,
  • Själar i fångenskap, Stockholm: Natur och Kultur, 1956, 1980, 2000
  • Verführtes Denken, Zurych: 1980
  • Der trellbundne sinn, Oslo: Aschehoug, 1981
  • Vangittu mieli, Porvoo: WSOY, 1983
  • Ī aichmálōtī sképsī, Ateny: Ellīnikī’ Eurōekdotikī’, 1983
  • De geknechte geest, Amsterdam: De Arbeiderspers, 1984
  • Ponevolenij rozum, München: Sučasnist', 1985 (ukr.)
  • Zarobljeni um, Belgrad: Beogradski Izdavacko-Graficki Zavod, 1985, 1987
  • El pensamiento cautivo, Buenos Aires: Hyspamérica. 1988
  • El pensamiento cautivo, Esplugues de Llobregat: Orbis, 1989
  • The captive mind, New York: Vintage International, 1990
  • A rabul ejtett értelem, Budapest: Europa Konyvkiado, 1992
  • Porobenijat razum, Varna: Galaktika, 1992; Sofiâ: Izdatelstvo "Balkani", 2011
  • Zotroceny duch, Praha: TROST, 1992
  • Pavergtas protas. Esė , Vilnius: Lietuvos Rašytoj Sąjungos Leidykla, 1995, 2011
  • Toraware-no tamashii, Tokyo: Kyodo Tsushinsha, 1996
  • Zarobeniot um, Skopje: Nasa Kniga, 1998
  • Zasužnjeni um, Zagrzeb: Nova Stvarnost, 1998
  • Sagustitais prats, Riga: Zvaigzne, 1998
  • Gandirea captiva, Bucureşti: Humanitas, 1999
  • Vangistatud moistus, Talinn: Loomingu Raamatukogu, 1999
  • Skuty rozum, Mińsk: Vìlenskì Kljub, 2000
  • Poraboŝennyj razum, Sankt-Petersburg: Aleteja, 2003
  • La ment captiva, Walencja: Publicacions Universitat de València, 2005 (katal.)
  • Tutsak Edilmiş Akil, Ankara: Elips Kitap, 2006
  • Zarobljeni um, Belgrad: Paideia, 2006
  • Mente cativa, São Paulo, 2010 (port.)
  • Ha-Rẇaḥ ha-šbẇyah, Tel-Abiyb: Qešeb l-Šiyrah, 2011 (hebr.)
  • Bèi jìngù de xīnlíng, Taibei: Tendency Publishing, 2011; Pekin: Guangxi Normal University Press, 2013
  • Bei jin gu de tou nao, Guilin: Guangxi Normal University Press, 2013

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA, 1978, 1979, 1980. W 1981 r. ukazało się kilkanaście wydań drugoobiegowych, opublikowanych m.in. przez KOS (Krakowską Oficynę Studencką) w Krakowie, Studencki Instytut Wydawniczy w Krakowie, NZS Akademii Ekonomicznej w Krakowie, NZS Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (ze wstępem Artura Hutnikiewicza), Wyzwolenie we Wrocławiu, Wydawnictwo Biblioteki Literackiej w Warszawie, Logos w Warszawie, Niezależne Wydawnictwo Chłopskie (NWCh) w Warszawie, Zbliżenia w Warszawie.
  2. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989, 1990.
  3. A. Walicki, ”Zniewolony umysł” po latach, Warszawa 1993, s. 334.
  4. M. Walicki, „Zniewolony umysł” po latach, Warszawa 1993, s. 337-339.
  5. D. Pawelec, „Zniewolony umysł” Miłosza, [w:] Szkolny słownik literatury polskiej XX wieku, red. M. Pytasz, Katowice 1998, s. 601-602.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • "Zniewolony umysł" jako parabola, „Res Publica” 1988, nr 5, s. 103-108.
  • Andrzej Walicki, „Zniewolony umysł” po latach, Warszawa: Czytelnik, 1993.
  • Andrzej Zawada, Miłosz, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1966 (rozdz. Prywatne obowiązki).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]