Zoe Paleolog
 | |
| wielka księżna moskiewska | |
| Okres | |
|---|---|
| Poprzednik |
Maria Twerska |
| Następca | |
| Dane biograficzne | |
| Dynastia | |
| Data i miejsce urodzenia | |
| Data i miejsce śmierci | |
| Ojciec | |
| Matka | |
| Małżeństwo |
Iwan III Srogi |
| Dzieci | |
Zoe (Zofia) Paleolog (śrgr. Ζωή Παλαιολογίνα, ros. Софья Фоминична Палеолог, ur. ok. 1449[1], zm. 7 kwietnia 1503[1]) – wielka księżna moskiewska od 1472 jako druga żona Iwana III Srogiego.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Pochodziła z bizantyńskiej dynastii Paleologów. Była najmłodszą córką despoty Morei, Tomasza Paleologa i Katarzyny Zaccarii. Jej data urodzenia jest nieznana; szacuje się, że mogła się urodzić około 1449 w Stambule[1].
Pierwsze lata swojego życia spędziła na Peloponezie w Karytenie, gdzie rezydował dwór jej ojca. W 1460 roku po upadku despotatu Morei (współcześnie zwanego Peloponezem)[2] wraz z rodziną znalazła się na Korfu. Przebywała tam do 1465 roku. Później znalazła się w Rzymie, gdyż Tomasz Paleolog szukał pomocy u papieża, otrzymując wsparcie finansowe. Po śmierci matki (w 1462 roku) opiekę nad nią sprawował ojciec, a gdy zmarł w 1466 roku, Zoe wraz z rodzeństwem adoptował papież Paweł II. W 1467 została zaręczona z włoskim arystokratą Caracciolo[3]. Jej włoscy opiekunowie szukali dla niej męża odpowiedniego rangą (pochodziła z rodu cesarskiego), ale nie posiadała majątku wystarczającego na posag. Jednym z kandydatów był Jakub II Cypryjski[4].
W 1469 roku Paweł II postanowił wydać ją za wielkiego księcia Moskwy, Iwana III Srogiego. Posunięciem tym chciał uzyskać Rosyjski Kościół Prawosławny dla unii z Kościołem rzymskokatolickim.
W 1471 roku kuratelę nad Zoe objął papież Sykstus IV[5]. Zoe w Rzymie skierowana została pod wychowanie kardynała Bessariona (pochodzącego z Bizancjum orędownika unii florenckiej z 1439 roku).
Ślub Zoe z Iwanem III odbył się per procura w Rzymie 1 czerwca 1472; jednym z gości była wdowa po królu Bośni Stefanie Tomaszu Katarzyna[3]. Papież Sykstus IV wyraził zgodę na małżeństwo, dając wiarę zapewnieniom wysłanników moskiewskich o przywróceniu łączności metropolii moskiewskiej z papiestwem[6]. Właściwy ślub odbył się 12 listopada 1472 w Moskwie[3]. Zoe dokonała konwersji na prawosławie przyjmując imię Zofii[5]. Przewidywano, że pod jej wpływem ożywią się stosunki między Stolicą Apostolską i prawosławną metropolią moskiewską, a władcy rosyjscy staną się bardziej tolerancyjni wobec katolików, jednak Zofia była zwolenniczką przyjętej przez siebie wiary[5]. Małżeństwo Zoe z Iwanem zostało wykorzystane przez Rosjan do lansowania teorii o Trzecim Rzymie (choć to nie ona była prekursorką tej teorii[5]) oraz wzmocnienia pozycji dynastii Rurykowiczów.
Będąc żoną Iwana III zyskała pewien wpływ na swojego męża[5]. W literaturze podnosi się[według kogo?], że wprowadzała na dwór wielkoksiążęcy wzory bizantyjskie. Prawdopodobnie przyczyniła się do sprowadzenia do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego artystów z Włoch, którzy rozpoczęli przebudowę Kremla oraz ukształtowali styl będący połączeniem wzorów bizantyjskich i ruskich z renesansem.
Nie cieszyła się popularnością wśród swoich ruskich poddanych. Oskarżano ją o wywieranie złego wpływu na męża, nazywano ją „grecką czarownicą”, oskarżano o współudział w zabójstwie syna Iwana III z pierwszego małżeństwa z Marią Twerską – Iwana Iwanowicza[4].
Z małżeństwa z Iwanem doczekała się 10 dzieci[5], w tym Heleny – żony króla Polski Aleksandra Jagiellończyka, wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla III[5] oraz Andrzeja, księcia starickiego (1490–1536).
Krótko przed swoją śmiercią Zofia przekonała męża, aby następcą tronu uczynił Wasyla mimo iż zgodnie z zasadami primogenitury kolejnym wielkim księciem powinien być Dymitr Iwanowicz, jedyny syn zmarłego w 1490 Iwana Iwanowicza i Heleny Wołoszanki[5].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 Sophia Palaeologus | Research Starters | EBSCO Research [online], EBSCO [dostęp 2025-11-16] (ang.).
- ↑ Piotr Gursztyn, "Dlaczego Rosjanie są inni?", 2025.
- 1 2 3 Gary, Byzantine Military: Sophia Palaiologina, The Last Byzantine Princess [online], Byzantine Military, 1 września 2016 [dostęp 2025-11-16].
- 1 2 M.B. Leszka, Zoe Paleolog, [w:] Paleologowie, seria: "Dynastie świata", Warszawa 2011, s. 48 - 49.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Iwona Kienzler, Rosyjscy tyrani. Od Iwana Groźnego do Władimira Putina, 2023, s. 17-20.
- ↑ Grzegorz (1969- ). Kucharczyk, Nienawiść i pogarda : dwa stulecia walki z Kościołem, Kraków: Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej im. Ks. Piotra Skargi, 2010, s. 67, ISBN 978-83-88739-27-9, OCLC 802064992.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Steven Runciman, Upadek Konstantynopola 1453, Antoni Dębnicki (tłum.), Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1994, ISBN 83-06-02351-X, OCLC 749817203.