Związki perfluoroalkilowe

Związki perfluoroalkilowe oraz związki polifluoroalkilowe (tzw. wieczne chemikalia^[1], ang. forever chemicals^[2]^[3], per- and polyfluoroalkyl substances, perfluorinated alkylated substances, PFASs) – syntetyczne związki fluoroorganiczne, w których cząsteczce jest wiele atomów fluoru przyłączonych do łańcucha alkilowego. Związki te zawierają przynajmniej jedną grupę perfluoroalkilową C_nF_2n– ^[4]^[5]. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju ocenia liczbę znanych PFASs na przynajmniej 4730 związków^[6].

Podgrupa tych substancji, fluorosurfaktanty (lub fluorowane surfaktanty) zbudowane są z fluorowanego, hydrofobowego „ogona” alkilowego oraz hydrofilowej „głowy”. Obniżają napięcie powierzchniowe wody skuteczniej niż porównywalne węglowodorowe substancje powierzchniowo czynne. Zalicza się do nich kwasy perfluorosulfonowe, takie jak kwas perfluorooktanosulfonowy (PFOS) i kwasy perfluorokarboksylowe, takie jak kwas perfluorooktanowy (PFOA). PFOS i PFOA są trwałymi zanieczyszczeniami organicznymi i są wykrywane w środowisku i organizmach żywych (też u ludzi^[7]^[8]).

Zobacz też

Przypisy

↑ „Wieczne chemikalia” w stężeniach przekraczających poziomy progowe w wielu wodach Europy [online], European Environment Agency [dostęp 2025-05-16] .
↑ LindaL. Geddes LindaL., What are PFAS? Everything you need to know about the ‘forever chemicals’ surrounding us every day, „The Guardian”, 25 maja 2024, ISSN 0261-3077 [dostęp 2025-05-16] (ang.).
↑ Can we take the ‘forever’ out of forever chemicals? [online], www.bbc.com, 19 października 2023 [dostęp 2025-05-16] (ang.).
↑ Robert CR.C. Buck Robert CR.C., JamesJ. Franklin JamesJ., UrsU. Berger UrsU., Jason MJ.M. Conder Jason MJ.M., Ian TI.T. Cousins Ian TI.T., Perfluoroalkyl and Polyfluoroalkyl Substances in the Environment: Terminology, Classification, and Origins, „Integrated Environmental Assessment and Management”, 7 (4), 2011, s. 513–541, DOI: 10.1002/ieam.258, ISSN 1551-3777, PMID: 21793199, PMCID: PMC3214619 [dostęp 2020-04-14] .
↑ AmélieA. Ritscher AmélieA., ZhanyunZ. Wang ZhanyunZ., MartinM. Scheringer MartinM., Justin M.J.M. Boucher Justin M.J.M., LutzL. Ahrens LutzL., Zürich Statement on Future Actions on Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFASs), „Environmental Health Perspectives”, 126 (8), 2018, DOI: 10.1289/EHP4158, ISSN 0091-6765, PMID: 30235423, PMCID: PMC6375385 [dostęp 2020-04-14] .
↑ Toward a New Comprehensive Global Database of Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFASs): Summary Report on Updating the OECD 2007 List [online] .
↑ Zalecenie komisji z dnia 17 marca 2010 r.w sprawie monitorowania substancji perfluoroalkilowych w żywności [online] .
↑ MagaliM. Houde MagaliM., Jonathan W.J.W. Martin Jonathan W.J.W., Robert J.R.J. Letcher Robert J.R.J., Keith R.K.R. Solomon Keith R.K.R., Derek C.G.D.C.G. Muir Derek C.G.D.C.G., Biological Monitoring of Polyfluoroalkyl Substances: A Review, „EnST”, 40 (11), 2006, s. 3463–3473, DOI: 10.1021/es052580b, Bibcode: 2006EnST...40.3463H [dostęp 2020-04-14] (ang.).
↑ Emerging chemical risks in Europe – ‘PFAS’, European Environment Agency, 2019.
↑ Toxicological profile for Perfluoroalkyls, Agency for Toxic Substances and Disease Registry, 2018.
↑ Some Chemicals Used as Solvents and in Polymer Manufacture, IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 110, 2016.
↑ VaughnV. Barry VaughnV., AndreaA. Winquist AndreaA., KyleK. Steenland KyleK., Perfluorooctanoic Acid (PFOA) Exposures and Incident Cancers among Adults Living Near a Chemical Plant, „Environmental Health Perspectives”, 121 (11–12), 2013, s. 1313–1318, DOI: 10.1289/ehp.1306615, ISSN 0091-6765, PMID: 24007715, PMCID: PMC3855514 (ang.).
↑ Suzanne E.S.E. Fenton Suzanne E.S.E., Jessica L.J.L. Reiner Jessica L.J.L., Shoji F.S.F. Nakayama Shoji F.S.F., Amy D.A.D. Delinsky Amy D.A.D., Jason P.J.P. Stanko Jason P.J.P., Analysis of PFOA in dosed CD-1 mice. Part 2: Disposition of PFOA in tissues and fluids from pregnant and lactating mice and their pups, „Reproductive Toxicology”, 27 (3–4), 2009, s. 365–372, DOI: 10.1016/j.reprotox.2009.02.012, PMID: 19429407, PMCID: PMC3446208 (ang.).
↑ Sally S.S.S. White Sally S.S.S., Jason P.J.P. Stanko Jason P.J.P., KayokoK. Kato KayokoK., Antonia M.A.M. Calafat Antonia M.A.M., Erin P.E.P. Hines Erin P.E.P., Gestational and Chronic Low-Dose PFOA Exposures and Mammary Gland Growth and Differentiation in Three Generations of CD-1 Mice, „Environmental Health Perspectives”, 119 (8), 2011, s. 1070–1076, DOI: 10.1289/ehp.1002741, ISSN 0091-6765, PMID: 21501981, PMCID: PMC3237341 (ang.).

Linki zewnętrzne

OECD: Reconciling Terminology of the Universe of Per- and Polyfluoroalkyl Substances: Recommendations and Practical Guidance, OECD Series on Risk Management, No. 61, OECD Publishing, Paris, 2021.
Mapa zanieczyszczeń Wiecznymi Chemikaliami (The Map of Forever Pollution) [online], The Forever Pollution Project [dostęp 2025-05-16] (ang.).

[1] „Wieczne chemikalia” w stężeniach przekraczających poziomy progowe w wielu wodach Europy [online], European Environment Agency [dostęp 2025-05-16] .

[2] LindaL. Geddes LindaL., What are PFAS? Everything you need to know about the ‘forever chemicals’ surrounding us every day, „The Guardian”, 25 maja 2024, ISSN 0261-3077 [dostęp 2025-05-16] (ang.).

[3] Can we take the ‘forever’ out of forever chemicals? [online], www.bbc.com, 19 października 2023 [dostęp 2025-05-16] (ang.).

[4] Robert CR.C. Buck Robert CR.C., JamesJ. Franklin JamesJ., UrsU. Berger UrsU., Jason MJ.M. Conder Jason MJ.M., Ian TI.T. Cousins Ian TI.T., Perfluoroalkyl and Polyfluoroalkyl Substances in the Environment: Terminology, Classification, and Origins, „Integrated Environmental Assessment and Management”, 7 (4), 2011, s. 513–541, DOI: 10.1002/ieam.258, ISSN 1551-3777, PMID: 21793199, PMCID: PMC3214619 [dostęp 2020-04-14] .

[5] AmélieA. Ritscher AmélieA., ZhanyunZ. Wang ZhanyunZ., MartinM. Scheringer MartinM., Justin M.J.M. Boucher Justin M.J.M., LutzL. Ahrens LutzL., Zürich Statement on Future Actions on Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFASs), „Environmental Health Perspectives”, 126 (8), 2018, DOI: 10.1289/EHP4158, ISSN 0091-6765, PMID: 30235423, PMCID: PMC6375385 [dostęp 2020-04-14] .

[6] Toward a New Comprehensive Global Database of Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFASs): Summary Report on Updating the OECD 2007 List [online] .

[7] Zalecenie komisji z dnia 17 marca 2010 r.w sprawie monitorowania substancji perfluoroalkilowych w żywności [online] .

[8] MagaliM. Houde MagaliM., Jonathan W.J.W. Martin Jonathan W.J.W., Robert J.R.J. Letcher Robert J.R.J., Keith R.K.R. Solomon Keith R.K.R., Derek C.G.D.C.G. Muir Derek C.G.D.C.G., Biological Monitoring of Polyfluoroalkyl Substances: A Review, „EnST”, 40 (11), 2006, s. 3463–3473, DOI: 10.1021/es052580b, Bibcode: 2006EnST...40.3463H [dostęp 2020-04-14] (ang.).

[9] Emerging chemical risks in Europe – ‘PFAS’, European Environment Agency, 2019.

[:12-10] Toxicological profile for Perfluoroalkyls, Agency for Toxic Substances and Disease Registry, 2018.

[11] Some Chemicals Used as Solvents and in Polymer Manufacture, IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 110, 2016.

[12] VaughnV. Barry VaughnV., AndreaA. Winquist AndreaA., KyleK. Steenland KyleK., Perfluorooctanoic Acid (PFOA) Exposures and Incident Cancers among Adults Living Near a Chemical Plant, „Environmental Health Perspectives”, 121 (11–12), 2013, s. 1313–1318, DOI: 10.1289/ehp.1306615, ISSN 0091-6765, PMID: 24007715, PMCID: PMC3855514 (ang.).

[13] Suzanne E.S.E. Fenton Suzanne E.S.E., Jessica L.J.L. Reiner Jessica L.J.L., Shoji F.S.F. Nakayama Shoji F.S.F., Amy D.A.D. Delinsky Amy D.A.D., Jason P.J.P. Stanko Jason P.J.P., Analysis of PFOA in dosed CD-1 mice. Part 2: Disposition of PFOA in tissues and fluids from pregnant and lactating mice and their pups, „Reproductive Toxicology”, 27 (3–4), 2009, s. 365–372, DOI: 10.1016/j.reprotox.2009.02.012, PMID: 19429407, PMCID: PMC3446208 (ang.).

[14] Sally S.S.S. White Sally S.S.S., Jason P.J.P. Stanko Jason P.J.P., KayokoK. Kato KayokoK., Antonia M.A.M. Calafat Antonia M.A.M., Erin P.E.P. Hines Erin P.E.P., Gestational and Chronic Low-Dose PFOA Exposures and Mammary Gland Growth and Differentiation in Three Generations of CD-1 Mice, „Environmental Health Perspectives”, 119 (8), 2011, s. 1070–1076, DOI: 10.1289/ehp.1002741, ISSN 0091-6765, PMID: 21501981, PMCID: PMC3237341 (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]