Zyfiowate
| Ziphiidae[1] | |||
| J.E. Gray, 1863[2] | |||
 Zyfia gęsiogłowa (Ziphius cavirostris) | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Rząd | |||
| Podrząd | |||
| Infrarząd | |||
| Nadrodzina |
Ziphioidea | ||
| Rodzina |
zyfiowate | ||
| Typ nomenklatoryczny | |||
|
Ziphius G. Cuvier, 1823 | |||
| Podrodziny | |||
| |||
Zyfiowate[3], wale dziobogłowe[4] (Ziphiidae) – rodzina ssaków morskich z infrarzędu zębowców (Odontoceti) w obrębie podrzędu waleni (Cetacea).
Jest ona wśród waleni drugą co do liczby gatunków, zarazem jednak najsłabiej poznaną wśród dużych ssaków (np. w 2016 r. odkryto nowy gatunek dziobogłowca, co wśród ssaków jest wyjątkowym zdarzeniem). Zwłaszcza przedstawiciele wali dwuzębnych (rodzaj Mesoplodon) są rozróżniani przede wszystkim na podstawie kształtu zębów.
Zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj obejmuje gatunki występujące we wszystkich oceanach świata[5][6].
Anatomia
[edytuj | edytuj kod]Charakterystyczne dla zyfiowatych jest posiadanie dzioba podobnego jak u delfinów, czym odróżniają się od pozostałych większych waleni. Dziób wyposażony jest w małą liczbę zębów; wśród wielu gatunków jedynie samce mają jedną parę dużych zębów w dolnej szczęce. Te kły wystające z dzioba są używane jako broń w walkach między samcami, czego dowodem są blizny na ich ciałach. Kły niektórych dziobowali (Mesoplodon) mają dziwaczne kształty, np. u Mesoplodon layardii są zagięte ku środkowi nad dziobem, ograniczając jego otwieranie.
Sposób życia
[edytuj | edytuj kod]Wale dziobogłowe to walenie o średnich rozmiarach (do 13 m), żyjące w głębokich wodach wszystkich oceanów. Odżywiają się przeważnie głowonogami. Podczas polowania objawiają zdolność do nadzwyczajnie długiego nurkowania – udowodnione zostały pobyty pod wodą przez 80 min oraz osiąganie głębokości 1000 m.
Zwierzęta te żyją w małych grupach z dala od lądu, co sprawia, że są rzadko obserwowane w morzu. Wiele szczegółów ich życia pozostaje niewyjaśnionych. Głównym źródłem informacji o wielu gatunkach są martwe ciała wyrzucone na brzeg. Najlepiej poznane są dziobogłowce (Berardius) oraz butlogłowy (Hyperoodon), prześladowane przez wielorybników.
Wpływ człowieka
[edytuj | edytuj kod]Z wyjątkiem tych gatunków bezpośredni wpływ człowieka na populacje zyfiowatych jest znikomy. Coraz większe zagrożenie stanowi jednak zatruwanie morza chemikaliami oraz zaśmiecanie, zwłaszcza odpadami plastikowymi.
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Do rodziny zyfiowatych należą następujące podrodziny[7][5][3]:
- Berardiinae J.C. Moore, 1968
- Incertae sedis
- Tasmacetus W.R.B. Oliver, 1937 – tasmanowal – jedynym przedstawicielem jest Tasmacetus shepherdi W.R.B. Oliver, 1937 – tasmanowal dziobogłowy
- Ziphiinae J.E. Gray, 1863
- Hyperoodontinae J.E. Gray, 1847
Opisano również szereg rodzajów wymarłych o statusie incertae sedis:
- Anoplonassa Cope, 1869[8] – jedynym przedstawicielem był Anoplonassa forcipata Cope, 1869
- Aporotus du Bus de Gisignies, 1868[9]
- Belemnoziphius Huxley, 1864[10]
- Beneziphius Lambert, 2005[11]
- Cetorhynchus P. Gervais, 1861[12]
- Chavinziphius Bianucci, Di Celma, Urbina & Lambert, 2016[13] – jedynym przedstawicielem był Chavinziphius maxillocristatus Bianucci, Di Celma, Urbina & Lambert, 2016
- Chimuziphius Bianucci, Di Celma, Urbina & Lambert, 2016[13] – jedynym przedstawicielem był Chimuziphius coloradensis Bianucci, Di Celma, Urbina & Lambert, 2016
- Dagonodum Ramassamy, 2016[14] – jedynym przedstawicielem był Dagonodum mojnum Ramassamy, 2016
- Eboroziphius Leidy, 1876[15] – jedynym przedstawicielem był Eboroziphius coelops Leidy, 1876
- Messapicetus Bianucci, Landini & Varola, 1992[16]
- Nazcacetus Lambert, Bianucci & Post, 2009[17] – jedynym przedstawicielem był Nazcacetus urbinai Lambert, Bianucci & Post, 2009
- Nenga Bianucci, Lambert & Post, 2007[18] – jedynym przedstawicielem był Nenga meganasalis Bianucci, Lambert & Post, 2007
- Ninoziphius Muizon, 1983[19] – jedynym przedstawicielem był Ninoziphius platyrostris Muizon, 1983
- Notoziphius Buono & Cozzuol, 2013[20] – jedynym przedstawicielem był Notoziphius bruneti Buono & Cozzuol, 2013
- Pelycorhamphus Cope, 1895[21] – jedynym przedstawicielem był Pelycorhamphus pertortus Cope, 1895
- Pterocetus Bianucci, Lambert & Post, 2007[22] – jedynym przedstawicielem był Pterocetus benguelae Bianucci, Lambert & Post, 2007
- Rhinostodes du Bus de Gisignies, 1868[23]
- Xhosacetus Bianucci, Lambert & Post, 2007[24] – jedynym przedstawicielem był Xhosacetus hendeysi Bianucci, Lambert & Post, 2007
- Ziphioides Probst, 1886[25]
- Ziphirostrum du Bus de Gisignies, 1868[26]
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Ziphiidae, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ J.E. Gray. On the Arrangement of the Cetaceans. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1863, s. 200, 1863. (ang.).
- 1 2 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 191. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 399, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
- 1 2 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 284–288. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (red. red.): Family Ziphiidae. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-03-21]. (ang.).
- ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.2) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-07-12]. (ang.).
- ↑ E.D. Cope. Synopsis of the extinct Mammalia of the cave formations in the United States, with observations on some Myriapoda found in and near the same, and on some extinct mammals of the caves of Anguilla, W. I., and of other localities. „Proceedings of the American Philosophical Society held at Philadelphia for promoting useful knowledge”. 11 (81), s. 188, 1869. (ang.).
- ↑ Gisignies 1868 ↓, s. 626.
- ↑ T.H. Huxley. On the Cetacean Fossils termed ‟ Ziphius ” by Cuvier, ivith a Notice of a New Species (Belemnoziphius compressus) from the Bed Crag. „The Quarterly journal of the Geological Society of London”. 20 (1), s. 392, 1864. (ang.).
- ↑ O. Lambert. Systematics and phylogeny of the fossil beaked whales Ziphirostrum du Bus, 1868 and Choneziphius Duvernoy, 1851 (Mammalia, Cetacea, Odontoceti), from the Neogene of Antwerp (North of Belgium). „Geodiversitas”. 27 (3), s. 473, 2005. (ang.).
- ↑ F.L.P. Gervais. Sur différentes espèces de vertébrés fossiles observées pour la plupart dans le midi de la France. „Mémoires de la Section des sciences”. 5 (1), s. 122, 1861. (fr.).
- 1 2 G. Bianucci, C. Di Celma, M. Urbina & O. Lambert. New beaked whales from the late Miocene of Peru and evidence for convergent evolution in stem and crown Ziphiidae (Cetacea, Odontoceti). „PeerJ”. 4, s. e2479, 2016. DOI: 10.7717/peerj.2479. (ang.).
- ↑ B. Ramassamy. Description of a new long-snouted beaked whale from the Late Miocene of Denmark: evolution of suction feeding and sexual dimorphism in the Ziphiidae (Cetacea: Odontoceti). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 178 (2), s. 382, 2016. DOI: 10.1111/zoj.12418. (ang.).
- ↑ J.M. Leidy. Remarks on Fossils from the Ashley Phosphate Beds. „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia”. 28, s. 81, 1876. (ang.).
- ↑ G. Bianucci, W. Landini & A. Varola. Messapicetus longirostris, a new genus and species of Ziphiidae (Cetacea) from the late Miocene of "Pietra leccese" (Apulia, Italy). „Bollettino della Società Paleontologica Italiana”. 31 (2), s. 261, 1992. (ang.).
- ↑ O. Lambert, G. Bianucci & K. Post. A new beaked whale (Odontoceti, Ziphiidae) from the middle Miocene of Peru. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 29 (3), s. 911, 2009. DOI: 10.1671/039.029.0304. (ang.).
- ↑ Bianucci, Lambert i Post 2007 ↓, s. 589.
- ↑ Ch. de Muizon. Un Ziphiidae (Cetacea) nouveau du Pliocène inférieur du Pérou. „Comptes Rendus de l’Académie des Sciences de Paris”. Série III. 297 (1), s. 85, 1983. (fr.).
- ↑ M.R. Buono & M.A. Cozzuol. A new beaked whale (Cetacea, Odontoceti) from the Late Miocene of Patagonia, Argentina. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 33 (4), s. 987, 2013. DOI: 10.1080/02724634.2013.752377. (ang.).
- ↑ E.D. Cope. Fourth contribution to the marine fauna of the Miocene period of the United States. „Proceedings of the American Philosophical Society held at Philadelphia for promoting useful knowledge”. 34 (147), s. 137, 1895. (ang.).
- ↑ Bianucci, Lambert i Post 2007 ↓, s. 595.
- ↑ Gisignies 1868 ↓, s. 629.
- ↑ Bianucci, Lambert i Post 2007 ↓, s. 592.
- ↑ J.E. Probst. Über die fossilen Reste von Zahnwalen (Cetodonten) aus der Molasse von Baltringen OA. Laupheim. „Jahreshefte des Vereins für vaterländische Naturkunde in Württemberg”. 42, s. 109, 1886. (niem.).
- ↑ Gisignies 1868 ↓, s. 622.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- B.A.L. du Bus de Gisignies. Sur différents Ziphiides nouveaux du crag d’Anvers. „Bulletin de l’Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique”. 2me Série. 25, s. 621–630, 1868. (fr.).
- G. Bianucci, O. Lambert & K. Post. A high diversity in fossil beaked whales (Mammalia, Odontoceti, Ziphiidae) recovered by trawling from the sea floor off South Afric. „Geodiversitas”. 29 (4), s. 561–618, 2007. (ang.).