Powiat wrzesiński

From Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Powiat wrzesiński
powiat
ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo wielkopolskie
TERYT 4.30.39.30.00.0
Siedziba Września
Starosta Dionizy Jaśniewicz
Powierzchnia 704,19 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności

76 965[1]
• gęstość 109,4 os./km²
Urbanizacja 52,31%
Tablice rejestracyjne PWR
Adres urzędu:
ul. Chopina 10
62-300 Września
Szczegółowy podział administracyjny
Plan powiatu wrzesińskiego
Liczba gmin miejsko-wiejskich 4
Liczba gmin wiejskich 1
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Powiat wrzesiński
Powiat wrzesiński
52°20′N 17°35′E/52,333333 17,583333
Strona internetowa
Portal Portal Polska
Pałac w Miłosławiu
Kościół w Nekli nocą
Zrekonstruowane przejście graniczne w Borzykowie

Powiat wrzesińskipowiat w Polsce (województwo wielkopolskie), reaktywowany w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Września.

Podział administracyjny[edit | edit source]

W skład powiatu wchodzą:

Historia[edit | edit source]

Od średniowiecza do 1818[edit | edit source]

 Osobny artykuł: Powiat pyzdrski.

1818-1918[edit | edit source]

Powiat wrzesiński został powołany w 1818 roku przez zaborcze władze pruskie, po czym istniał bez przerwy przez 157 lat, do 1975. W okresie tym obszar powiatu wrzesińskiego wielokrotnie i znacznie się zmieniał. W latach 1818–1918 powiat wrzesiński był okręgiem przygranicznym (granica prusko-rosyjska), przez co we Wrześni działał okręgowy urząd celny. Od 1902 roku we Wrześni znajdował się także garnizon 3 batalionu 46 pułku piechoty pruskiej[2].

1918-1939[edit | edit source]

Po odzyskaniu niepodległości powiat wrzesiński graniczył od północy z powiatami gnieźnieńskim i witkowskim (powołanym w miejsce powidzkiego), od wschodu z powiatem słupeckim (a po jego likwidacji w 1932 roku, z konińskim), od południa z powiatem jarocińskim i od zachodu z powiatem średzkim. Pierwszym polskim starostą wrzesińskim w II Rzeczypospolitej został Franciszek Czapski. Do 1932 starostą był Bronisław Chodakowski, a jego następcą został Leon Gallas, sprawujący urząd do 1934[3][4]. Organem powiatowego samorządu był wstępnie sejmik powiatowy, a od 1934 roku rada powiatowa.

W 1927 roku zlikwidowano powiat witkowski a z jego terytorium 46 km² powierzchni włączono do powiatu wrzesińskiego, przez co obszar powiatu wzrósł do 608 km². W 1934 roku do powiatu wrzesińskiego przyłączono rejon Zberek z powiatu średzkiego.

1 sierpnia 1934 roku na obszarze byłego zaboru pruskiego przeprowadzono reformę administracyjną polegającą na komasacji dotychczasowych gmin jednostkowych (jednowioskowych) i obszarów dworskich w większe gminy zbiorowe (wielowioskowe). Tak więc w powiecie wrzesińskim z dotychczasowych 79 gmin utworzono 5 gmin (ponadto istniały dwie gminy miejskie – Września i Miłosław)[5]:

  • gminę Borzykowo – z dotychczasowych gmin Bieganowo, Borzykowo, Budziłowo, Cieśle Małe, Cieśle Wielkie, Gałęzewice, Gorazdowo, Grabowo Królewskie, Kołaczkowo, Krzywagóra, Łagiewki, Sokolniki, Sokolniki-Kolonja, Spławie, Szamarzewo, Wszembórz i Zieliniec oraz obszarów dworskich
  • gminę Miłosław – z dotychczasowych gmin Białepiątkowo, Biechowo, Biechówko, Chlebowo, Czeszewo, Gorzyce, Książno, Lipie, Mikuszewo, Nowawieś Podgórna, Orzechowo, Pałczyn, Rudki, Skotniki, Szczodrzejewo i Zajezierze oraz obszarów dworskich
  • gminę Strzałkowo – z dotychczasowych gmin Babin, Brudzewo, Chwałkowice, Gonice, Goniczki, Graboszewo, Janowo, Katarzynowo, Kokczyn, Kornaty, Łężec, Młodziejewice, Ostrowo Kościelne, Pospólno, Skarboszewo, Strzałkowo i Szemborowo oraz obszarów dworskich
  • gminę Września-Południe – z dotychczasowych gmin Bardo, Bierzglin, Bierzglinek, Gozdowo, Kaczanowo, Nowawieś Królewska, Obłaczkowo, Otoczna, Podwęgierki, Sołeczno i Węgierki oraz obszarów dworskich
  • gminę Września-Północ – z dotychczasowych gmin Barczyzna, Chociczka, Grzybowo, Chrzanowice, Gutowo Małe, Marzenin, Mystki, Noskowo, Pakszynek, Psary Małe, Psary Polskie, Psary Wielkie, Sędziwojewo, Słomowo, Sobiesiernie, Sokołowo, Stanisławowo i Strzyżewo Czerniejewskie oraz obszarów dworskich

W 1939 roku przeprowadzono wymianę terytoriów z powiatem gnieźnieńskim w rejonie Barczyzny, co spowodowało utratę niecałych 5 km² powierzchni przez powiat wrzesiński.

1939-1954[edit | edit source]

W okresie czasie okupacji hitlerowskiej (1939–1945) powiat wrzesiński wszedł w struktury administracyjne III Rzeszy. Zachowano wówczas przedwojenne granice oraz podział administracyjny powiatu, jednak obowiązywały zgermanizowane toponimy.

Po wkroczeniu wojsk radzieckich w styczniu 1945 roku, w powiecie wrzesińskim zawiązała się tzw. Tymczasowa Rada Narodowa, która stanowiła terenowe przedłużenie Krajowej Rady Narodowej. W latach 1945–1950 struktura władz powiatowych była oparta na zmodyfikowanym ustawodawstwie przedwojennym[6] oraz na dekrecie KRN z 1944 roku[7].

Na skutek reformy administracyjnej PRL w 1950 roku, dotychczasowe Starostwo Powiatowe zostało zastąpione przez Powiatową Radę Narodową z Prezydium PPRN (z przewodniczącym na czele) jako organem wykonawczym. Do 1954 roku rady narodowe nie były owocem wyborów; ich skład stanowiły osoby delegowane przez partie polityczne i organizacje społeczne.

Tuż po wojnie (podobnie jak przed wojną) powiat wrzesiński w województwie poznańskim składał się z 2 miast 5 gmin na obszarze 608 km². 1 lipca 1948 roku do powiatu wrzesińskiego przyłączono miasto Pyzdry oraz gminy Ciążeń i Dłusk[8]. Tak więc według stanu z 1 lipca 1952 roku powiat wrzesiński składał się z 3 miast, 7 gmin i 99 gromad[9] (liczba gromad w nawiasach)[10]:

1954-1972[edit | edit source]

29 września 1954 zlikwidowano gminy a na ich miejsce wprowadzono gromady jako podstawowe jednostki podziału administracyjnego kraju[11]. Obszar powiatu wrzesińskiego podzielono na 3 miasta i 23 gromady[12]:

1 stycznia 1956 roku w województwie poznańskim reaktywowano powiat słupecki, co sprawiło że 6 gromad z powiatu wrzesińskiego weszło w jego skład; równocześnie do powiatu wrzesińskiego przyłączono 3 gromady, które wyłączono z powiatu średzkiego[13]:

1 stycznia 1960 roku w powiecie wrzesińskim zniesiono 8 gromad a utworzono 3 nowe[12]:

W 1961 roku zniesiono gromadę Targowa Górka[17] a jej obszar włączono do gromady Nekla. 1 stycznia 1962 roku zniesiono gromady Rataje i Wrąbczynkowskie Holendry a z ich obszarów utworzono nową gromadę Pyzdry; równocześnie zniesioną gromadę Chwalibogowo włączono do gromady Września Południe[12].

1 stycznia 1972 roku zniesiono kolejne 6 gromad[12]:

1973-1975[edit | edit source]

Tak więc z końcem 1972 roku powiat wrzesiński składał się z 3 miast i już tylko 6 gromad: Borzykowo, Miłosław, Nekla, Pyzdry, Września Południe i Września Północ, a więc podział administracyjny powiat powoli upodabniał się do zbliżającej się reformy 1 stycznia 1973 roku, kiedy to zniesiono gromady i osiedla a w ich miejsce reaktywowano gminy. Powiat wrzesiński podzielono na 3 miasta i 5 gmin[18] :

1975-1998[edit | edit source]

Po reformie administracyjnej obowiązującej od 1 czerwca 1975 roku główną część terytorium zniesionego powiatu wrzesińskiego włączono do nowego (mniejszego) województwa poznańskiego; jedynie miasto i gmina Pyzdry znalazły się w nowym województwie konińskim[21].

1 sierpnia 1977 roku z gminy Września wyłączono części obszaru sołectw Przyborki, Psary Polskie, Bierzglinek i Obłaczkowo i włączone je do Wrześni, natomiast z Wrześni wyłączono obszar o powierzchni 74,37 ha, który włączono do gminy Września[22]. 1 stycznia 1988 roku z gminy Września wyłączono wieś Pakszynek i włączono ją do gminy Czerniejewo[23]. 1 lutego 1991 roku miasto i gminę wiejską Września połączono we wspólną gminę miejsko-wiejską Września[24]. 1 stycznia 1992 roku identycznej fuzji uległy jednoimienne miasta oraz gminy wiejskie Miłosław i Pyzdry[25]. 1 lipca 1994 roku do gminy Miłosław przyłączono część wsi Winna Góra z gminy Środa Wielkopolska[26].

od 1999[edit | edit source]

Wraz z reformą administracyjną z 1999 roku przywrócono w nowym województwie wielkopolskim powiat wrzesiński o identycznych granicach co z początku 1975 roku[27].

1 stycznia 2000 roku prawa miejskie (utracone w 1793 roku) odzyskała Nekla, co sprawiło że gminę wiejską Nekla przekształcono w gminę miejsko-wiejską[28].

Demografia[edit | edit source]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2005):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób % osób % osób %
Ogółem 73 658 100 37 633 51,09 36 025 48,91
Miasto 38 554 52,34 19 973 27,12 18 581 25,23
Wieś 35 104 47,66 17 660 23,98 17 444 23,68
  • Piramida wieku mieszkańców powiatu wrzesińskiego w 2014 roku[1].


Piramida wieku powiat wrzesinski.png

Gospodarka[edit | edit source]

W końcu września 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiecie wrzesińskim obejmowała ok. 1,1 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 3,1% do aktywnych zawodowo[29].

Współpraca międzynarodowa[edit | edit source]

Powiaty partnerskie:

Zabytki[edit | edit source]

Na terenie powiatu wrzesińskiego znajduje się 99 obiektów zabytkowych:[32]

Muzea[edit | edit source]

Na terenie powiatu wrzesińskiego znajdują się 2 muzea regionalne, 1 oddział muzeum archeologicznego i 2 izby pamięci:

Sąsiednie powiaty[edit | edit source]

Przypisy[edit | edit source]

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/powiat_wrzesinski, w oparciu o dane GUS.
  2. Informacje z okresu 1818-1950 pobrane z rysu historycznego (opracowanego przez Mariana Torzewskiego) w Serwisie internetowym powiatu wrzesińskiego
  3. Ruch służbowy. „Lwowski Dziennik Wojewódzki”. Nr 8, s. 126, 14 maja 1932. 
  4. Marian Torzewski: Historia powiatu 1818-2011. wrzesnia.powiat.pl, 2013-07-25. [dostęp 2017-03-18].
  5. Dz.U. z 1934 r. nr 68, poz. 622
  6. w zakresie organów wykonawczych
  7. w zakresie rad samorządowych
  8. Dz.U. z 1948 r. nr 37, poz. 261, modyfikacja w Dz.U. z 1949 r. nr 32, poz. 242
  9. mowa o gromadach sprzed reformy w 1954 roku, a więc na wzór obecnych sołectw, nie gmin
  10. Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., Polska Rzeczpospolita Ludowa, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa
  11. Dz.U. z 1954 r. nr 43, poz. 191
  12. a b c d Wstęp zbiorowy do inwentarzy zespołów: Prezydia Gromadzkich Rad Narodowych powiatu wrzesińskiego
  13. Dz.U. z 1955 r. nr 44, poz. 284
  14. a b zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1971 roku przez włączenie do gromady Strzałkowo
  15. zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1960 roku przez włączenie do gromady Strzałkowo
  16. zlikwidowana w powiecie słupeckim w 1961 roku przez włączenie do gromady Słupca
  17. zmiana pisowni z Targowagórka Targowa Górka nastąpiła 22 listopada 1958 roku – M.P. z 1958 r. nr 89, poz. 496
  18. Polska – Zarys encyklopedyczny. PWN, 1974
  19. z gromady Borzykowo
  20. z gromad Września Południe i Września Północ
  21. Dz.U. z 1975 r. nr 17, poz. 92
  22. Dz.U. z 1977 r. nr 24, poz. 103
  23. M.P. z 1987 r. nr 33, poz. 291
  24. Dz.U. z 1991 r. nr 3, poz. 12
  25. Dz.U. z 1991 r. nr 87, poz. 397
  26. Dz.U. z 1994 r. nr 72, poz. 314
  27. Dz.U. z 1998 r. nr 103, poz. 652
  28. Dz.U. z 1999 r. nr 110, poz. 1268
  29. GUS, Bezrobotni zarejestrowani i stopa bezrobocia. Stan w końcu września 2019 r., stat.gov.pl [dostęp 2019-12-12] (pol.).
  30. Powiat wrzesiński. Współpraca międzynarodowa: Wolfenbüttel (Niemcy)
  31. Powiat wrzesiński. Współpraca międzynarodowa: Smolewicze (Białoruś)
  32. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie. 2019-12-31. s. 252-257. [dostęp 2012-06-22].