Panteon w Dobrzycy
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
![]() | |
![]() Panteon w Dobrzycy | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Miejscowość | |
Typ budynku | |
Styl architektoniczny | |
Architekt | |
Inwestor | |
Ukończenie budowy |
ok. 1795–1799 r. |
Pierwszy właściciel | |
Położenie na mapie Dobrzycy ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego ![]() | |
Położenie na mapie powiatu pleszewskiego ![]() | |
Położenie na mapie gminy Dobrzyca ![]() | |
![]() |
Panteon w Dobrzycy (dawniej zwany też „lożą masońską”[1][2]) – klasycystyczny, zabytkowy pawilon ogrodowy na terenie zespołu pałacowo-parkowego w Dobrzycy.
Historia[edytuj | edytuj kod]
Panteon powstał ok. 1795–1799 r.[3] na zamówienie ówczesnego właściciela majątku dobrzyckiego, gen. Augustyna Gorzeńskiego[4]. Autorem projektu był warszawski architekt doby Oświecenia Stanisław Zawadzki[5]. Budynek znajduje się na południowych obrzeżach parku w Dobrzycy, nieopodal oranżerii.
Nie jest znane pierwotne przeznaczenie obiektu. W przeszłości funkcjonowały hipotezy o Panteonie, jako miejscu tajnych obrządków wolnomularskich[6] (sam inicjator budowy, gen. Gorzeński zajmował wysokie miejsce w hierarchii struktur masońskich, a motyw budowli przypominającej panteon pojawia się nagminnie w ikonografii masońskiej[7], m.in. na fartuszku wolnomularskim Woltera[8]). Być może jednak budynek pełnił czysto użytkowo-rozrywkowe funkcje (jako centralna część oranżerii i jako pawilon parkowy, tzw. Kaffehaus[9][10]). W początkach XX wieku Panteon służył jako lodownia[11]. W latach 50. znajdował się – wraz z całym założeniem pałacowo-parkowym – w gestii Powiatowego Zarządu Rolnictwa w Krotoszynie[12]. Później był użytkowany m.in. przez lokalny oddział PTTK[12]. Obecnie, z inicjatywy Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy, we wnętrzach Panteonu organizowane są wystawy okolicznościowe.
W 1842 r. Edward Raczyński opublikował w swoim dwutomowym dziele Wspomnienia Wielkopolski rycinę Charlesa Ransonnette’a przedstawiającą Panteon w Dobrzycy (nazwany tam „kaplicą w Dobrzycy”) – dzięki tej popularnej publikacji Panteon stał się znany poza granicami Wielkopolski już w XIX wieku[4].
Architektura[edytuj | edytuj kod]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Panteon_w_Dobrzycy_%28rycina%29.jpg/220px-Panteon_w_Dobrzycy_%28rycina%29.jpg)
W historii architektury polskiej Panteon jest zaliczany do najważniejszych obiektów klasycystycznych[4]. Zarówno jego nazwa, jak i kształt architektoniczny nawiązują do słynnej antycznej świątyni wszystkich bogów – Panteonu w Rzymie[3]. Został założony na planie koła. Od strony północnej do budynku przylega portyk kolumnowy toskański z trójkątnym tympanonem i fryzem tryglifowym. Część główna Panteonu została nakryta spłaszczoną kopułą z latarnią. Wewnątrz ustawione przy ścianach kolumny wspierają profilowany, okrągły gzyms pod kopułą. Ściany pomiędzy kolumnami ozdobione są wnękami. Trzy duże otwory okienne pochodzą z 1931 r. (pierwotnie Panteon nie posiadał okien[11]). Być może w przeszłości wnętrza ozdobione były polichromią, jednak liczne remonty i zmiany funkcji na przestrzeni wieków mogły doprowadzić do całkowitego zatarcia dekoracji malarskich[13]. W 2003 r., w trakcie remontu generalnego, portyk kolumnowy został przesunięty do przodu o ok. 80 cm, co nie tylko zdeformowało pierwotny projekt Stanisława Zawadzkiego, ale także odbyło się ze złamaniem przepisów konserwatorskich[14]. Usterkę naprawiono sześć lat później[15].
Panteon w Dobrzycy jest jedyną w Wielkopolsce budowlą o takim kształcie[11]. Na terenie Polski do podobnych architektonicznie obiektów można zaliczyć kościół Wniebowzięcia NMP w Puławach[16]; w Niemczech – panteon w Wörlitz[17]; w Wielkiej Brytanii – panteon w Stourhead[18] czy świątynię w Chiswick Garden[19], a w Stanach Zjednoczonych – rotundę University of Virginia w Charlottesville[20].
Przypisy[edytuj | edytuj kod]
- ↑ Irena Malinowska , Stanisław Zawadzki, 1953, s. 100 .
- ↑ Włodzimierz Łęcki , Wielkopolska, 1996, s. 246 .
- ↑ a b Stanisław Lorentz , Andrzej Rottermund , Klasycyzm w Polsce, 1984, s. 158 .
- ↑ a b c Róża Kąsinowska , Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum., 2007, s. 160 .
- ↑ Irena Malinowska , Stanisław Zawadzki, 1953 .
- ↑ Tadeusz Stryjeński , Pałace wiejskie i dwory z czasów saskich, Stanisława Augusta i Księstwa Warszawskiego, 1929, s. 64 .
- ↑ Michał Karalus , Bononia: wolnomularskie aspekty założenia pałacowo-parkowego w Dobrzycy, „Ars Regia”, 9-10, 1995–1996, s. 42 .
- ↑ Voltaire Masonic Apron [online], Freemason Collection [dostęp 2017-08-13] .
- ↑ Róża Kąsinowska , Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum., 2007, s. 161 .
- ↑ Kazimierz Balcer , Ogród angielski gustowny i w rośliny bogaty..., 2016, s. 25 .
- ↑ a b c Róża Kąsinowska , Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum., 2007, s. 164 .
- ↑ a b Róża Kąsinowska , Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum., 2007, s. 165 .
- ↑ Róża Kąsinowska , Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum., 2007, s. 163 .
- ↑ Róża Kąsinowska , Dobrzyca. Fortalicja. Pałac. Muzeum., 2007, s. 238 .
- ↑ Kazimierz Balcer , Ogród angielski gustowny i w rośliny bogaty..., 2016, s. 27 .
- ↑ Historia [online], Parafia Wniebowzięcia NMP w Puławach [dostęp 2017-08-13] .
- ↑ Pantheon Wörlitz [online], fotocommunity [dostęp 2017-08-13] (niem.).
- ↑ The Pantheon, Stourhead Gardens (C) Len Williams [online], Geograph [dostęp 2017-08-13] .
- ↑ Photo of Chiswick House, Ionic Temple, „Britain Express” [dostęp 2017-08-13] (ang.).
- ↑ Khan Academy [online], Khan Academy [dostęp 2017-08-18] (ang.).