Getto krakowskie
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
![]() Niemiecki plan getta | |
Państwo | |
---|---|
Położenie na mapie Krakowa ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa małopolskiego ![]() | |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Krakow_Ghetto_Gate_73170.jpg/240px-Krakow_Ghetto_Gate_73170.jpg)
Wejście z Rynku Podgórskiego na ul. Limanowskiego
Getto krakowskie (oficjalnie niem. Der jüdische Wohnbezirk in Krakau – Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie, jid. קראָקעווער געטאָ Krokewer geto) – getto dla ludności żydowskiej w Krakowie[1] utworzone w marcu 1941 roku przez niemieckie władze okupacyjne w dzielnicy Podgórze.
Przed II wojną światową Kraków zamieszkiwała ok. 68-tysięczna społeczność żydowska, jednak większość Żydów zostało zmuszonych do opuszczenia miasta w pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej. W getcie znalazło się ponad 15 tysięcy osób. Ta liczba wzrosła później do ok. 20 tys. w związku z przesiedleniami do getta Żydów z okolicznych miejscowości.
W 1942 Niemcy przeprowadzili w getcie dwie akcje deportacyjne[2], a jego powierzchnia została zmniejszona. Zostało ono zlikwidowane w marcu 1943.
Historia[edytuj | edytuj kod]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Bundesarchiv_Bild_183-L22985%2C_Polen%2C_Ghetto_Krakau%2C_Ausweiskontrolle.jpg/240px-Bundesarchiv_Bild_183-L22985%2C_Polen%2C_Ghetto_Krakau%2C_Ausweiskontrolle.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Rozporz%C4%85dzenie_o_znamionowaniu_%C5%BByd%C3%B3w_w_okr%C4%99gu_krakowskim_18_grudnia_1939.jpg/240px-Rozporz%C4%85dzenie_o_znamionowaniu_%C5%BByd%C3%B3w_w_okr%C4%99gu_krakowskim_18_grudnia_1939.jpg)
Prześladowania Żydów w Krakowie rozpoczęły się natychmiast po zajęciu Krakowa przez wojska niemieckie 6 września 1939 roku. Nałożono na nich obowiązek uczestniczenia w pracach przymusowych (wrzesień 1939), noszenia opasek z Gwiazdą Dawida (listopad 1939), zamknięto synagogi, rozpoczęto rekwirowanie majątku ruchomego i nieruchomego.
8 września 1939 Marek Bieberstein otrzymał rozkaz utworzenia w ciągu dwóch dni Rady Żydowskiej (Judenratu) wraz z nominacją na jej prezesa[3]. Rada miała odpowiadać za posłuszne i terminowe wykonywania zarządzeń władz okupacyjnych przez żydowską społeczność Krakowa[3].
Do maja 1940 z rozkazu niemieckich władz okupacyjnych zarządzono deportację Żydów z terenu miasta. Z ok. 68 tys. pozostało ok. 15 tys. pracowników żydowskich i członków ich rodzin.
Getto krakowskie zostało utworzone zarządzeniem gubernatora dystryktu krakowskiego Otto Wächtera z 3 marca 1941 roku z terminem przeprowadzki do 20 marca[4]. Zostało zamknięte 21 marca[5]. Getto powstało w części dzielnicy Podgórze, którą pierwotnie zamieszkiwało ok. 3 tys. osób[6]. Na obszarze ok. 20 hektarów znalazło się 15 ulic (lub ich części) oraz 320 domów z 3167 izbami mieszkalnymi. Do getta trafiło ponad 15 tysięcy Żydów[6]. Z kolei większość mieszkańców Podgórza, którzy musieli opuścić teren nowo utworzonego getta, wprowadziło się do pożydowskich mieszkań na Kazimierzu[7].
Dzielnica żydowska została otoczona drutem kolczastym[8]. W kwietniu 1941 polscy murarze rozpoczęli wznoszenie wokół getta wysokiego muru o półkolistych zwieńczeniach przypominających kształtem żydowskie nagrobki (macewy)[8]. Fragmenty muru getta zachowały się przy ul. Lwowskiej 27 oraz na tyłach budynku szkolnego przy ul. Limanowskiego 62.
Do getta prowadziły cztery bramy: na placu Zgody (obecnie plac Bohaterów Getta), u wylotu ul. Lwowskiej, obok na ul. Limanowskiego oraz u wylotu ul. Limanowskiego na Rynek Podgórski. Bramy do getta były strzeżone przez żandarmerię niemiecką i polską policję (tzw. policję granatową). Okna wychodzące na stronę „aryjską” zostały zamurowane. Siedziba policji żydowskiej, którą kierował Symche Spira, mieściła się przy ul. Józefińskiej 17[9]. Początkowo liczyła 40 osób, później jej stan osobowy wzrósł do ok. 200 osób[10]. Od czerwca 1941 siedziba Judenratu mieściła się przy Rynku Podgórskim 1[11].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Bundesarchiv_Bild_183-L25516%2C_Polen%2C_Bau_der_Mauer_f%C3%BCr_ein_Ghetto.jpg/240px-Bundesarchiv_Bild_183-L25516%2C_Polen%2C_Bau_der_Mauer_f%C3%BCr_ein_Ghetto.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Krakow_Ghetto_06694.jpg/240px-Krakow_Ghetto_06694.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Krakow_Ghetto_39066.jpg/240px-Krakow_Ghetto_39066.jpg)
Część Żydów pracowała poza gettem, m.in. w fabryce kabli w Płaszowie, w cegielni „Bonarka”, na lotnisku w Rakowicach, w Fabryce Emalia Oskara Schindlera i fabryce Józefa Chmielewskiego[12]. Fabryki zatrudniające Żydów funkcjonowały również w samym getcie, m.in. zakład tekstylny Juliusa Madritscha (Rynek Podgórski 2) i fabryka szkieł optycznych Roberta Dziuby (ul. Targowa 6)[13].
15 października 1941 roku na mocy zarządzenia gubernatora Hansa Franka getto stało się oficjalnie dzielnicą zamkniętą: za jej przekroczenie bez specjalnej przepustki groziła kara śmierci. Dnia 15 października 1941 roku gubernator generalny wydał rozporządzenie o karze śmierci dla Żydów opuszczających getta oraz dla Polaków udzielających im pomocy. Było to tzw. trzecie rozporządzenie o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie i odwoływało się do dekretu Adolfa Hitlera z 12 października 1939 roku. W art. I paragraf 4b karze śmierci podlegali zarówno Żydzi opuszczający getta, jak i osoby pomagające uciekinierom oraz ich ukrywające. Śmierci podlegały również osoby zachęcające do takich aktów, a usiłowanie czynu karane było tak samo jak czyn dokonany[14].
Pod koniec maja 1942 roku Niemcy przeprowadzili akcję deportacyjną ludności żydowskiej. W nocy z 31 maja na 1 czerwca 1942 funkcjonariusze gminy żydowskiej w asyście policji żydowskiej przeprowadzili kontrolę tzw. kart rozpoznawczych, która stała się pretekstem do wywiezienia ok. 5 tysięcy ludzi do obozu zagłady w Bełżcu. 20 czerwca 1942 Niemcy zarządzili zmniejszenie obszaru getta[15].
28 października 1942 przeprowadzono drugą akcję deportacyjną w wyniku której wywieziono ok. 7 tys. osób, a wiele zamordowano na miejscu[16]. W grudniu 1942 getto podzielono na dwie części: „A” przeznaczoną dla osób zdolnych do pracy oraz „B” dla bezrobotnych, osób starszych i chorych[17]. Linia graniczna przechodziła wzdłuż placu Zgody.
W dniach 13–14 marca 1943 roku Niemcy przeprowadzili akcję likwidacyjną getta. Kierował nią SS-Sturmbannführer Willi Haase. 8 tysięcy Żydów uznanych za zdolnych do pracy zostało przetransportowanych do obozu Plaszow. Około 2 tysięcy zostało zamordowanych na miejscu[18]. Wśród nich były odebrane rodzicom dzieci i chorzy ze szpitali[19]. Ciała ofiar przetransportowano do obozu Plaszow i tam pogrzebano w masowych grobach[18]. Codziennie w dawnym getcie pracowało obozowe komando robocze, którego członkowie sortowali i zabezpieczali pozostawione tam rzeczy[18].
W getcie krakowskim powstały żydowskie grupy oporu (Żydowska Organizacja Bojowa), które ze wsparciem Armii Krajowej podejmowały różne działania dywersyjne, w tym akcje zbrojne. W odróżnieniu od getta warszawskiego nie doszło tutaj do wybuchu powstania przed likwidacją getta. Wydawana była gazeta dla Żydów – „Gazeta Żydowska”.
Z ok. 70-tysięcznej społeczności żydowskiej w Krakowie wojnę przeżyło ok. tysiąc osób.
Granice getta[edytuj | edytuj kod]
Obszar getta w 1941 był ograniczony następującymi ulicami (opis od północy, zgodnie z ruchem wskazówek zegara, nazwy współczesne):
- ul. Piwna
- ul. Krakusa, fragment
- ul. Nadwiślańska, fragment
- ul. Na Zjeździe, fragment
- ul. Kącik
- ul. Traugutta
- ul. Dąbrowskiego, fragment
- ul. Lwowska, fragment
- ul. Limanowskiego, fragment
- północne stoki Wzgórza Lasoty
- ul. Potebni
- ul. Parkowa, fragment
- Rynek Podgórski, pierzeje wschodnia i północna
- ul. Brodzińskiego
- ul. Józefińska
Tramwaje w getcie krakowskim[edytuj | edytuj kod]
Przez getto przebiegały dwie „aryjskie” linie tramwajowe (pogrubieniem zaznaczono ich przebieg na terenie getta):
- „3”: DWORZEC TOWAROWY – Kamienna – Długa – Sławkowska – Rynek Główny – Mikołajska – Mały Rynek – Sienna – Starowiślna – Na Zjeździe – Lwowska – Tarnowska (ob. B. Limanowskiego) – Kalwaryjska – Wadowicka – ŁAGIEWNIKI (Borek Fałęcki)
- „6”: SALWATOR – T. Kościuszki – Zwierzyniecka – Wiślna – Rynek Główny – Mikołajska – Mały Rynek – Sienna – Starowiślna – Na Zjeździe – Lwowska – Wielicka – PŁASZÓW (cmentarz Podgórski)[20].
Tramwaje pokonywały teren getta bez zatrzymywania się. Czas przejazdu przez jego teren trwał kilka minut (dwa przystanki w okresie przedwojennym). Linia nr „3” była bardziej obciążona, gdyż w „aryjskiej” części Podgórza mieściły się liczne przedsiębiorstwa, a przy ul. S. Czarnieckiego, czyli na terenie getta, siedziba sądów karnych Sądu Grodzkiego w Krakowie oraz więzienie[21].
Ponieważ tramwaje krakowskie nie miały zamalowanych na niebiesko szyb, tak jak np. w Łodzi, pasażerowie w czasie przejazdu mogli obserwować życie getta. Tramwaje „aryjskie” przejeżdżające przez krakowskie getto służyły czasami do przerzutu większych paczek z prowiantem lub innymi rzeczami, których nie dało się ze względu na wielkość przemycić podczas pieszego przechodzenia przez bramy[22]. Były one wyrzucane z jadących tramwajów w umówionych miejscach. Najbardziej dogodnym miejscem dla tego celu był prawdopodobnie odcinek na ul. Lwowskiej, pomiędzy pl. Zgody a skrzyżowaniem z ul. Józefińską – tym bardziej że według wspomnień T. Pankiewicza największy przemyt do getta szedł nocą właśnie przez bramę przy pl. Zgody[23].
Ważniejsze obiekty na terenie getta[edytuj | edytuj kod]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Ghetto_wall_%28preserved_segment%29_with_a_memorial_plaque%2C_27_Lwowska_street%2C_Podg%C3%B3rze%2C_Krakow%2C_Poland.jpg/240px-Ghetto_wall_%28preserved_segment%29_with_a_memorial_plaque%2C_27_Lwowska_street%2C_Podg%C3%B3rze%2C_Krakow%2C_Poland.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Ghetto_wall_%28preserved_segment%29%2C_62_Limanowskiego_Street%2C_Podg%C3%B3rze%2C_Krak%C3%B3w%2C_Poland.jpg/240px-Ghetto_wall_%28preserved_segment%29%2C_62_Limanowskiego_Street%2C_Podg%C3%B3rze%2C_Krak%C3%B3w%2C_Poland.jpg)
- Apteka Pod Orłem
- Plac Bohaterów Getta
- Fragmenty muru getta przy ul. Lwowskiej 27 (na murze tablica pamiątkowa w językach jidysz i polskim) i ul. Limanowskiego 62
Literatura poruszająca temat getta krakowskiego[edytuj | edytuj kod]
- Aleksander Bieberstein, Zagłada Żydów w Krakowie
- Katarzyna Zimmerer, Zamordowany świat. Losy Żydów w Krakowie 1939–1945
- Tadeusz Pankiewicz, Apteka w getcie krakowskim
- Stella Müller-Madej, Dziewczynka z listy Schindlera
- Roma Ligocka, Dziewczynka w czerwonym płaszczyku
- Roman Kiełkowski, ... Zlikwidować na miejscu
- Lejb Lejzon, Chłopiec z listy Schindlera, Warszawa 2014[24]
Mieszkańcy getta krakowskiego[edytuj | edytuj kod]
- Z tym tematem związana jest kategoria:
- Miriam Akavia – pisarka i tłumaczka, przewodnicząca Towarzystwa Izrael-Polska
- Julian Aleksandrowicz – polski lekarz
- Josef Bau – poeta, prozaik, malarz, grafik i fotograf
- Estera Broder – botaniczka, nauczycielka
- Mojżesz Deutscher – polityk, dziennikarz, senator
- Mordechaj Gebirtig – poeta i autor piosenek
- Natan Gross – pisarz i reżyser
- Yoram Gross – twórca filmów animowanych
- Ryszard Horowitz – fotograf
- Tadeusz Jakubowicz – działacz społeczności żydowskiej
- Jerzy Korczak – prozaik i satyryk
- Samuel Kornitzer – rabin
- Dawid Alter Kurzmann – chasyd, kupiec i filantrop, opiekun Domu Sierot
- Roma Ligocka – pisarka
- Abraham Neumann – malarz i grafik
- Roman Polański – polski reżyser
- Michał Weichert – teatrolog i reżyser teatralny, szef Żydowskiej Samopomocy Społecznej
- Aleksander Weissberg-Cybulski – fizyk
- Henryk Zvi Zimmermann – polityk i dyplomata izraelski
- Renata Zisman – pianistka
Inne osoby związane z gettem[edytuj | edytuj kod]
- Tadeusz Pankiewicz – właściciel Apteki pod Orłem
- Oskar Schindler – niemiecki przemysłowiec
Przypisy[edytuj | edytuj kod]
- ↑ „[…] część nie jest nazywana gettem, jak miało to miejsce w dawnej dzielnicy żydowskiej, lecz «Judenviertel» (dzielnica żydowska)” (Studia historyczne, tom 50, wydania 1–4, 2007, s. 210).
- ↑ Tak znikał żydowski Kraków. "Przed wojną w Krakowie mieszkało około 60 tysięcy Żydów” [online], Krowoderska.pl, 11 stycznia 2022 [dostęp 2022-01-13] (pol.).
- ↑ a b Katarzyna Zimmer: Kronika zamordowanego miasta. Żydzi w Krakowie w okresie okupacji niemieckiej. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2017, s. 14. ISBN 978-83-08-06329-3.
- ↑ Katarzyna Zimmer: Kronika zamordowanego miasta. Żydzi w Krakowie w okresie okupacji niemieckiej. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2017, s. 169–170. ISBN 978-83-08-06329-3.
- ↑ Katarzyna Zimmer: Kronika zamordowanego miasta. Żydzi w Krakowie w okresie okupacji niemieckiej. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2017, s. 180. ISBN 978-83-08-06329-3.
- ↑ a b Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 57. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 56. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ a b Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 61. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 107. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 111. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 67. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 79. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 80. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Dokument nr 67A, „Trzecie rozporządzenie o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie z dnia 15 października 1941 roku”, w: Okupacja i ruch oporu w Dzienniku Hansa Franka 1939–1945, KIW, Warszawa 1972, tom I, s. 428.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 159. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 178. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 185. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ a b c Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 196. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Andrea Löw, Marcus Roth: Krakowscy Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Kraków: Universitas, 2014, s. 192, 194. ISBN 978-83-242-2642-9.
- ↑ Opracowano na podstawie fragmentów pozycji: Tadeusz Pankiewicz, Apteka w getcie krakowskim, Kraków, 1947; Roman Kiełkowski, Zlikwidować na miejscu. Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Krakowie, Kraków, 1981; Aleksander Bieberstein, Zagłada Żydów w Krakowie, Kraków, 1986; Jacek Kołodziej, Krakowskie tramwaje, Kraków, 2010 (na str. 88 autor ogranicza się tylko do stwierdzenia, że tramwaje przejeżdżały przez getto).
- ↑ R. Kiełkowski, op. cit., s. 48.
- ↑ R. Kiełkowski, op. cit., s. 48: „paczki z prowiantem, których z uwagi na objętość nie dało się przemycić przez bramę, wyrzucane z jadącego tramwaju, trafiały do rąk odbiorców, czekających w umówionych miejscach”.
- ↑ T. Pankiewicz, op. cit., s. 8.
- ↑ Dziennik Łódzki, wyd. A, 20 I 2014, nr 15, s. 14.
Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]
- Getto krakowskie (ang.)
- Wersja multimedialna wystawy krakowskiego oddziału IPN pt. Minęło ponad pół wieku, lecz pamięć pozostaje. Życie w krakowskim getcie