Mauthausen-Gusen (KL)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
KL Gusen I, rzut izometryczny wg stanu z ok. 1941 roku.

Konzentrationslager Mauthausen-Gusen – zespół niemieckich obozów koncentracyjnych usytuowany w pobliżu miejscowości Mauthausen (ok. 20 km od Linzu w Austrii) - KL Mauthausen i Gusen (Gusen I i II) a od 1944 również w Lungitz (Gusen III). KL Mauthausen był pierwszym niemieckim obozem koncentracyjnym utworzonym poza granicami III Rzeszy, niedługo po (Anschluss) "anschlussie" Austrii. Istniał od sierpnia 1938 do 5 maja 1945. Znaczące miejsce eksterminacji polskiej inteligencji w ramach tzw. Intelligenzaktion.

Historia obozu[edytuj]

KL Mauthausen został założony w sierpniu 1938 roku w pobliżu największego austriackiego kamieniołomu granitu (Wiener Graben) w miejscowości Mauthausen. Organizacyjnie obóz był wzorowany na modelowym KL Dachau i służył aż do końca 1940 r. za miejsce izolacji i kaźni przede wszystkim niemieckich i austriackich socjalistów, komunistów, homoseksualistów, potencjalnej lub faktycznej opozycji względem nazizmu oraz polskiej inteligencji. Był to pierwszy niemiecki obóz koncentracyjny utworzony poza granicami III Rzeszy z 1937 roku.

Komendantem obozu był z początku Albert Sauer, ale już od 17 lutego 1939 i do końca jego funkcjonowania Franz Ziereis.

W grudniu 1939 zapadła decyzja o utworzeniu w pobliżu obozu jego filii w Gusen, przy tamtejszych kamieniołomach. Prace rozpoczęto wiosną 1940. Filia otrzymała nazwę "Gusen". Uruchomiono ją 25 maja 1940. Jedną z podstaw decyzji o utworzeniu tej filii było przeznaczenie jej dla izolacji i niszczenia polskiej inteligencji w ramach akcji Intelligenzaktion[1]. Filia Gusen I, znajdowała się w odległości 4,5 km od obozu macierzystego KL Mauthausen.

Natomiast 9 marca 1942[potrzebny przypis] w pobliżu utworzono kolejny podobóz, który określono mianem „Gusen II” (w tej sytuacji pierwszy zaczął być określany jak „Gusen I”). W 1944 w miejscowości Lungitz powstał „Gusen III”.

Latem 1940 r. KL Mauthausen i jego filia w Gusen I zostały połączone wspólną administracją i kierownictwem.

We wrześniu 1944 utworzono w Mauthausen podobóz obóz kobiecy, do którego przysłano więźniarki z obozów koncentracyjnych Ravensbrück, Bergen-Belsen, Gross Rosen i Buchenwaldu.

Wiosną 1945 w Mauthausen przebywało wielu więźniów ewakuowanych z Auschwitz-Birkenau (marsze śmierci).

Pod koniec kwietnia 1945, wobec zbliżającego się frontu, część SS-manów opuściła obóz. 5 maja 1945 dokładnie o godzinie 17:00 na teren obozu wkroczyła armia amerykańska. Więźniowie i wyzwoliciele dokonali samosądu na złapanych strażnikach SS oraz wielu blokowych i kapach komand, których ciała zostały spalone w grobach masowych na oczach lokalnej ludności, przymuszonej niezależnie od wieku do oglądania egzekucji.

Więźniowie obozu Mauthausen-Gusen bezpośrednio po jego wyzwoleniu

Obóz w Gusen został oswobodzony również 5 maja 1945 r., przez amerykański patrol dowodzony przez sierżanta Alberta J. Kosieka[2] .

Komendant obozu śmierci Mauthausen-Gusen Franz Ziereis po ucieczce w góry został tam dopadnięty i postrzelony przez Amerykanów, następnie jego ciało zostało oznaczone swastyką i powieszone na drutach kolczastych obozu przez byłych więźniów.

Komercyjny wymiar funkcjonowania obozu[edytuj]

W ciągu II wojny światowej wiele podobozów przynależało do KL Mauthausen-Gusen. Więźniowie byli w nich wykorzystywani do pracy niewolniczej na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. Z pracy niewolniczej więźniów korzystał szereg niemieckich i austriackich firm zbrojeniowych jak: Messerschmitt GmbH, Heinkel, Bayer, Steyr, Accumulatoren-Fabrik AFA, Österreichische Sauerwerks i inne.

W 1945 KL Mauthausen-Gusen liczył 56 podobozów. Niektóre z nich słynęły z wyjątkowo wyczerpującej pracy, na przykład „Bergkristall-Bau” („Gusen II”), polegający na tworzeniu fabryk zbrojeniowych ukrytych w tunelach podziemnych.

Niemieckie i austriackie firmy korzystające z niewolniczej pracy w Mauthausen-Gusen
DEST (Deutsche Erd- und Steinwerke)
Accumulatoren-Fabrik AFA (główny niemiecki producent baterii do niemieckich okrętów U-Boot)
Bayer (główny niemiecki producent art. medycznych i lekarstw)
Deutsche Bergwerks- und Hüttenbau
Linz, siedziba Eisenwerke Oberdonau (główny dostawca stali dla niemieckich czołgów Panzer[3])
Flugmotorenwerke Ostmark (producent silników lotniczych)
Otto Eberhard Patronenfabrik (fabryka amunicji)
Heinkel and Messerschmitt (fabryka samolotów, a także rakiet V-2)
Hofherr und Schrenz
Lederkopfwerke Bollomark
Teufel UJJ
Österreichische Sauerwerks (producent broni)
Rax-Werke (maszyny i rakiety V-2)
Steyr-Daimler-Puch (broń i pojazdy)
Universale Hoch und Tiefbau (konstrukcje tuneli Loibl Pass)

Więźniowie i ofiary[edytuj]

 Zobacz też kategorię: Więźniowie KL Mauthausen-Gusen.
Wykres pokazujący procentowy podział ocalałych więźniów z obozów Gusen I, II i III uwzględniając obywatelstwo: 8471 Polaków, 8258 jeńców radzieckich, 1183 Niemców i Austriaków, 875 Włochów, 864 Jugosłowian, 831 Hiszpanów, 286 Czechów, 173 Węgrów, 163 Francuzów, 119 Greków oraz 169 osób innych narodowości
Ciała przewożone przez niemieckich cywilów na miejsce pochówku po wyzwoleniu obozu

KL Mauthausen-Gusen należał do najcięższych obozów III Rzeszy. Według zeznań świadków (dla porównania) ludzie, którzy przyjeżdżali do tego obozu z Auschwitz-Birkenau umierali w niedługim czasie, a ci, którym udawało się przeżyć, zgodnie twierdzili, że byliby gotowi wracać do Auschwitz na kolanach. Warunki w obozie zaczęły się poprawiać w 1943 m.in. dzięki cofnięciu limitu na rozmiar i liczbę paczek żywnościowych oraz niepowodzeniom Niemiec na frontach II wojny światowej, nadal jednak były gorsze niż w Auschwitz, także w latach poprzedzających.

Z początku jego więźniami byli prawie wyłącznie niemieccy i austriaccy socjaliści, komuniści, Świadkowie Jehowy[4], antyfaszyści i homoseksualiści.

Począwszy od wiosny 1940 miał miejsce duży napływ więźniów z Polski, głównie ze środowisk inteligenckich (m.in. ks. kapelan Józef Mamica), ponieważ podobóz Gusen ujęto w planie niszczenia polskiej inteligencji w ramach akcji Intelligenzaktion. SS-mani nadzorujący budowę tego obozu w Gusen nazywali go „Vernichtungslager fur die polnische Intelligenz” – obóz zagłady dla polskiej inteligencji[1]. W 1940 wśród więźniów Gusen przeważali Polacy, którzy stanowili 97% ogółu więźniów. Do końca funkcjonowania tego obozu Polacy stanowili w nim większość. W Gusen umieszczono także wielu powstańców warszawskich. W obozie zginął m.in. zakatowany na śmierć za odmowę przyznania, że Adolf Hitler jest Bogiem, polski męczennik Edmund Kałas, a także pionier kinematografii, konstruktor i wynalazca Kazimierz Prószyński.

Śmiertelność wśród więźniów wzrastała, co spowodowało zainstalowanie krematoriów już w styczniu 1941. W lutym 1942 przeprowadzono pierwsze zagazowanie więźniów, były to próby na jeńcach radzieckich. W drugiej połowie 1941 miał miejsce napływ dużej liczby jeńców radzieckich. Wśród wielu narodowości były również duże grupy Węgrów i Holendrów.

KL Mauthausen był również jednym z miejsc zagłady austriackich Żydów.

W obozie koncentracyjnym w Mauthausen oraz jego podobozie w Gusen naziści uwięzili również około 450 Świadków Jehowy. 13 kwietnia 2014 w Miejscu Pamięci Obozu Koncentracyjnego Gusen odsłonięto tablicę upamiętniającą tych więźniów[4].

Więźniowie pracowali w morderczych warunkach w kamieniołomie lub w okolicznych fabrykach, głównie zakładach zbrojeniowych. Szczególnie trudne były roboty przy konstrukcji fabryk podziemnych. Śmierć więźniów wynikała również z systemu terroru wewnątrz obozowego, złych warunków bytowych, chorób i epidemii, a także eksperymentów medycznych i pseudomedycznych. Regularnie zdarzały się również masowe egzekucje, przez rozstrzelanie bądź zagazowanie, również w specjalnych ciężarówkach. Więźniowie tworzyli w ramach obozu ruch oporu.

Szczególnie ostatnie miesiące przed wyzwoleniem były dla więźniów wyjątkowo dotkliwe, co wiązało się z trudnościami Niemiec w kwestiach zaopatrzeniowych.

Przez obóz przeszło 335 000 więźniów, z czego – wedle bardzo zróżnicowanych szacunków – zmarło od 71 000 do 122 000.

W obozie Mauthausen-Gusen znajdowała się także spora liczba hiszpańskich socjalistów, którzy po przegranej wojnie w Hiszpanii uciekli do Francji. W 1940 roku władze kolaboranckiego rządu Francji przekazały ich Niemcom. Stąd obóz w Gusen traktowany jest przez Hiszpanów tak jak obóz w Auschwitz przez Żydów[5].

 Zobacz też kategorię: Więźniowie KL Mauthausen-Gusen.

Dzieje powojenne[edytuj]

Mauthausen: Jeden z baraków z kamieniami pozostawionymi przez odwiedzających to miejsce Żydów dla pamięci wymordowanych.
KL Mauthausen: fragment b. obozu dzisiaj
Mauthausen: pomnik polskich ofiar KL Mauthausen-Gusen (proj. Stanisław Sikora i Teodor Bursche)

Jeszcze w 1945 Sowieci zaczęli demontaż części konstrukcji obozowych, w szczególności podziemne elementy Gusen, które sukcesywnie wysyłali do Związku Radzieckiego. Tunele zostały wysadzone.

Dalsze losy obu tych miejsc, czyli terenu byłego obozu Mauthuasen i obozu Gusen potoczyły się odmiennie. O ile teren Mauthausen stał się znanym miejscem pamięci (w latach 1961-1965 powstało z inicjatywy byłych więźniów Muzeum KL Mauthausen-Gusen, obecnie znane jako Miejsce Pamięci Mauthausen), o tyle teren byłego KL Gusen popadł z czasem w prawie całkowite zapomnienie. Ogromna część terenu Gusen jest w rękach prywatnych. Istniały nawet plany zbudowania tam osiedla mieszkaniowego. Po interwencji rządu polskiego władze austriackie zdecydowały się na objęcie zabezpieczeniem konserwatorskim obszaru b. placu apelowego, co zabezpiecza go na przyszłość przed jakąkolwiek zabudową. Tym niemniej, według oceny strony polskiej, stosunek strony austriackiej do kwestii bardziej wyraźnego i zdecydowanego zabezpieczenia obszaru byłego KL Gusen jest raczej niechętny. Strona polska wnioskuje o wykupienie terenu byłego obozu przez rząd Austrii, argumentując, że ten obóz ma dla Polski szczególne znaczenie, ponieważ poza Katyniem to największe miejsce eksterminacji polskiej inteligencji w czasach II wojny światowej. Brama wejściowa do obozu zamieniona została w prywatną willę[6].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Człowiek człowiekowi... Niszczenie polskiej inteligencji w latach 1939–1945. KL Mauthausen/Gusen (wystawa). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2009.
  2. Blog pasjonata historii, który przytacza oryginalne cytaty z pamiętników Amerykanów.
  3. www.geheimprojekte
  4. a b Watchtower: Świadkowie Jehowy upamiętnieni w Miejscu Pamięci Obozu Koncentracyjnego Gusen. jw.org, 2014-07-21. [dostęp 2014-07-21].
  5. Historia obozu oparta o pamiętniki i oryginalne zdjęcia (ang.).
  6. * Rozmowa z wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego - Magdaleną Gawin, Chrońmy obóz w Gusen – to miejsce eksterminacji polskiej inteligencji; [w:] „Super Express” [Łódź], 6-7 V 2017, s. 5.; Piotr Włoczyk: Austria wciąż obojętna wobec śmietnika na terenie KL Gusen. [dostęp 2017-05-15].

Bibliografia[edytuj]

  • Feliks Załachowski: Gusen – obóz śmierci. Poznań: Związek Byłych Więźniów Politycznych, 1946.
  • Andrzej Wantuła: Z doliny cienia śmierci. Londyn: Ewangelicko-Augsburska Parafia Polska, 1947.
  • Grzesiuk Stanisław: Pięć lat kacetu. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza. Wyd. I: 1958; inne wydania: 1982, 1989.
  • Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. Obóz zagłady. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1979. ISBN 83-11-06368-0.
  • Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. Samoobrona i konspiracja. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980. ISBN 83-11-06497-0.
  • Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen – poezja i pieśń więźniów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1983. ISBN 83-211-0183-6.
  • Józef Iwiński: Walka o życie i godność ludzką w obozie koncentracyjnym Gusen w latach 1940–1942. Warszawa: Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Instytut Pamięci Narodowej, 1989.
  • Stanisław Dobosiewicz: Mauthausen-Gusen. W obronie życia i ludzkiej godności. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2000. ISBN 83-11-09048-3.
  • Marek Orski: Ostatnie dni obozu Mauthausen-Gusen. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 2005. ISBN 83-88836-85-4.
  • Rudolf A. Haunschmied, Jan-Ruth Mills, Siegi Witzany-Durda: St. Georgen-Gusen-Mauthausen – Concentration Camp Mauthausen Reconsidered, BoD, Norderstedt 2008, ​ISBN 978-3-8334-7440-8(publikacja dostępna również w Google-Book St. Georgen-Gusen-Mauthausen
  • Aldo Carpi: Dziennik z Gusen. Zakrzewo (gm. Dopiewo): Wydawnictwo Replika, 2009. ISBN 978-83-60383-97-1.
  • Praca zbiorowa: Człowiek człowiekowi... Niszczenie polskiej inteligencji w latach 1939–1945. KL Mauthausen/Gusen (wystawa). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2009.
  • Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce „Intelligenzaktion”. Warszawa: IPN, 2009, seria: Monografie. ISBN 978-83-7629-063-8.
  • Rozmowa z wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego Magdaleną Gawin, Chrońmy obóz w Gusen – to miejsce eksterminacji polskiej inteligencji; [w:] „Super Express” [Łódź], 6-7 V 2017, s. 5.

Linki zewnętrzne[edytuj]