Poczęcie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Carl Spitzweg – „Der Klapperstorch” (Bocian) – Alegoryczne przedstawienie poczęcia.

Poczęcie, czyli zapłodnienie u człowieka – moment powstania zygoty – macierzystej komórki zarodkowej – wskutek połączenia żeńskiej gamety – komórki jajowej z gametą męską, plemnikiem[1][2][3]. W sposób naturalny poczęcie dokonuje się przez współżycie płciowe osobników różnej płci gatunku homo sapiens, w jajowodzie kobiety, będącej w okresie owulacji.

Poczęcia osiąga się także poprzez ingerencję w naturalny proces rozmnażania człowieka. Można tutaj wyróżnić dwa zasadnicze rodzaje: in vivo (inseminację), czyli wstrzyknięcie nasienia mężczyzny do pochwy kobiety, oraz instrumentalne poczęcie metodą laboratoryjną, nazywaną in vitro.

W wyniku poczęcia powstaje zygota ludzka, czyli komórka zawierająca w sobie pełny genotyp danego osobnika, z której następnie dzięki licznym podziałom (patrz: bruzdkowanie) powstaje zarodek[1].

Stan kobiety (lub samicy innego ssaka), w której organizmie rozwija się zapoczątkowane zapłodnieniem życie, nazywa się „ciążą[4] lub nieco przestarzale „stanem błogosławionym”[5]. Przy czym przy zabiegach typu FIVET jako początek liczenia wieku ciąży podaje się ostatnią miesiączkę przed implantacją, bądź wylicza się hipotetyczną miesiączkę od dnia punkcji jajników[6][7].

Płodność[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Płodność u ludzi.

Warunkiem koniecznym do zaistnienia poczęcia jest płodność mężczyzny i kobiety podczas aktu płciowego. Nie jest to jednak warunek wystarczający, bowiem do tej pory nie wiadomo, jakie czynniki sprawiają, że w pełni płodni mężczyzna i kobieta nie mogą mieć dzieci.

Mężczyzna[edytuj | edytuj kod]

Hormonem regulującym męską płodność jest wytwarzana w kościach osteokalcyna[8][9]. W znajdujących się w jądrach komórkach Leydiga, hormon ten reaguje z pełniącym funkcję receptora białkiem Gprc6a, stymulując produkcję testosteronu. Testosteron zaś jest odpowiedzialny za spermatogenezę, bowiem pobudza komórki Sertoliego do wytwarzania plemników. Cały proces jest kontrolowany przez układ gruczołów dokrewnych. Podwzgórze wydziela hormon GnRH do przysadki, ta zaś uwalnia gonadotropiny (FSH oraz LH), które odpowiednio oddziałują na komórki Leydiga i Sortoliego[10].

Wytworzone plemniki są uwalniane do kanalików i magazynowane w najądrzach, gdzie jeszcze dojrzewają. Podczas złożonego i nie do końca wyjaśnionego procesu dojrzewania w celu ograniczenia aktywności plemników nakładana jest na nie powłoka z sialoglikoprotein i sulfoglicerolipidów, która później stanowi barierę ochronną przed zapłodnieniem innego organizmu niż ludzki[11][12].

Kobieta[edytuj | edytuj kod]

Płodność kobiety to tylko dzień na mniej więcej miesiąc w okresie od pokwitania do przekwitania, czyli przez jakieś 30-40 lat. Znajomość własnego organizmu pomaga w wyznaczeniu dni płodnych, dzięki czemu poczęcie można zaplanować. Nie zawsze jednak jest to takie proste, chociażby ze względu na nieregularne cykle menstruacyjne.

W organizmie kobiety wszystkie komórki rozrodcze powstają już w okresie prenatalnym jej życia[13][14][a]. Są to umieszczone w pęcherzykach jajnikowych zatrzymane w rozwoju komórki jajowe I rzędu (oocyt), z których większość ulega atrezji[16]. Na pęcherzykach tworzy się warstwa ziarnista pełniąca istotną rolę w przygotowaniu komórki do owulacji i ewentualnego zapłodnienia[17].

Spośród wytworzonych pęcherzyków pierwotnych tylko nieliczne rozpoczynają dojrzewanie wcześniej niż dziewczynka dorośnie. Jednak wskutek nieodpowiednich stężeń hormonów (LH, FSH) wszystkie one podlegają atrezji[18]. Czas dojrzewania pęcherzyka trwa ponad trzy miesiące[19]. Podczas tego procesu oocyt zwiększa objętość i pomiędzy nim a warstwą ziarnistą tworzy się osłona przejrzysta, a część komórek warstwy ziarnistej łączy się z komórką jajową tworząc wieniec promienisty[20].

Po osiągnięciu przez organizm kobiety dojrzałości płciowej wśród pęcherzyków dojrzewających cyklicznie dochodzi do rekrutacji kilku z nich, a następnie do selekcji jednego, który dalej może się rozwijać (w pełni rozwinięty pęcherzyk nazywany jest od nazwiska odkrywcy pęcherzykiem Graafa[21]), a niewybrane jak zwykle ulegają atrezji[22][23]. Rekrutacja następuje w pierwszych czterech dniach cyklu, a selekcja pomiędzy piątym a siódmym dniem[24].

Podczas owulacji komórka jajowa uwalniana z jajnika do jajowodu wydziela pierwsze ciałko kierunkowe i w ten sposób przekształca się w oocyt II rzędu. Pozostałe zaś w jajniku komórki ziarniste ulegają luteinizacji w wyniku czego powstaje ciałko żółte[25], najbardziej aktywny hormonalnie gruczoł kobiety[26]. Gruczoł ten wydziela umożliwiający zagnieżdżenie i rozwój zarodka progesteron. Gdy nie dochodzi do zapłodnienia komórki jajowej gruczoł ten ulega regresji i powstaje bogata w kolagen blizna, ciałko białawe[27], następstwem czego jest zanik wydzielania progesteronu, co powoduje złuszczenie się tkanki nabłonkowej macicy i w rezultacie krwawienie miesięczne.

Fizjologia poczęcia[edytuj | edytuj kod]

Blausen 0404 Fertilization-pl.png

Dzięki badaniom naukowym o powstaniu nowego ludzkiego życia w chwili poczęcia wiele już wiadomo i można opisać mechanizmy, które go tworzą. Jednakże nie wszystkie procesy towarzyszące temu zjawisku są do końca jasne i w świetle obecnej nauki wytłumaczalne, chodzi szczególnie o procesy biochemiczne zachodzące w organizmie kobiety, gdy dochodzi do wtargnięcia spermy.

Kapacytacja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kapacytacja.

Po ejakulacji do dróg rodnych kobiety plemniki poddawane są uzdatnianiu i selekcji. W czasie kapacytacji usunięta zostaje lipidowo-proteinowa osłona i odsłonięty akrosom. Przy procesie kapacytacji istotną rolę odgrywają jony wapnia, potasu, magnezu i cynku.

Proces kapacytacji trwa ok. 6 godzin[28].

Przeniknięcie[edytuj | edytuj kod]

Schemat przeniknięcia przez błonę bezbarwną

Tylko niewielka ilość plemników dociera do żeńskiej gamety rozrodczej. Napotyka tutaj na barierę wieńca promienistego i zbudowanej z glikoprotein osłonki przejrzystej. Tylko jeden plemnik zostaje wybrany do przeniknięcia przez nią. Po przeniknięciu osłonka przejrzysta stabilizuje wiązania uniemożliwiając innym plemnikom zapłodnienie[29]. Plemniki są zdolne do zapłodnienia przez 24–36 h od ejakulacji[1].

Połączenie gamet[edytuj | edytuj kod]

Najistotniejszym momentem zapłodnienia jest połączenie gamet. W warunkach laboratoryjnych do momentu połączenia gamet istnieje techniczna możliwość usunięcia jądra plemnika z komórki jajowej[30]. Główka plemnika po wniknięciu do jaja przyjmuje budowę jądra komórkowego. Następnie przedjądrza męskie i żeńskie zlewają się ze sobą (patrz: kariogamia), tworząc jądro komórkowe zygoty o podwójnej liczbie chromosomów (2n). W przypadku gdy plemnik niósł chromosom X powstaje zarodek żeński, jeśli niósł chromosom Y – zarodek męski[1].

Dziedziczenie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Dziedziczenie w biologii.

W czasie zapłodnienia ustala się płeć chromosomowa i genetyczna[31]. Chromosomy XX genetycznie określają kobietę, a chromosomy XY mężczyznę. Zazwyczaj płeć chromosomowa i genetyczna jest równoznaczna z płcią somatyczną, zdarzają się jednak anomalie w tym względzie i człowiek, który wedle chromosomów jest mężczyzną, de facto jest kobietą (lub odwrotnie). Odpowiedzialny za taki stan rzeczy jest gen SRY[32].

W genach zapisane są także cechy człowieka (w tym cechy adaptatywne oraz kolor oczu, kolor skóry itp.[33]), a nawet tendencje do pewnych chorób.

Zaburzenia zapłodnienia[edytuj | edytuj kod]

W warunkach naturalnych proces zapładniania może skończyć się niepowodzeniem, gdy[34]:

  • istnieje przeszkoda mechaniczna uniemożliwiająca zetknięcie się gamet;
  • nastąpiły zaburzenia podczas procesu kapacytacji lub reakcji akrosomalnej;
  • komórka jajowa nie jest w pełni dojrzała (np. opóźnienie reakcji korowej prowadzi do wniknięcia wielu plemników do oocytu);
  • zapłodniona komórka jajowa dalej się nie rozwija (około 16% zapłodnień).

Przy zapłodnieniu pozaustrojowym może dochodzić do różnego typu mutacji DNA, które jeśli nie zostały wyeliminowane we wczesnej fazie rozwoju, np. przez unicestwienie zapłodnionej komórki jajowej, mogą mieć konsekwencje w przyszłych pokoleniach[35].

Problemy bioetyczne[edytuj | edytuj kod]

Jednym z podstawowych pytań bioetycznych jest pytanie o moment rozpoczęcia istnienia człowieka, czyli w którym momencie życia można przypisać ludzkiemu życiu wartość moralną. Jak na razie nie wypracowano jednolitych kryteriów człowieczeństwa i jest kilka prób odpowiedzi na ten temat[36][37]:

Kryterium genetyczne poparte jeszcze zasadą potencjalności w praktyce utożsamia zapłodnioną komórkę jajową z osobą ludzką, co wśród części naukowców budzi kontrowersje. W konsekwencji bowiem prowadzi do odrzucenia wszelkich form ingerencji w naturalne poczęcie człowieka, jak również wprowadza całkowitą ochronę poczętego życia ludzkiego. Kryterium to jest więc przywoływane przez różne religie.

Należy jednak zauważyć, że przyjęcie kryterium genetycznego i pełnej ochrony życia pomaga uniknąć wielu bioetycznych problemów. Jak chociażby przedstawiona przez Błażeja Kmieciaka hipotetyczna sytuacja[38]:

Wyobraźmy sobie następująca sytuację: pewna para od kilku lat stara się o dziecko. W trakcie dokładnych badań okazuje się, iż problem z poczęciem nie został zlokalizowany. Analizy wykryły jednak istnienie nieprawidłowości w pobranych od kobiety komórkach jajowych (stwierdzano problem z mDNA). Lekarze ostrzegli ww. parę, iż w podobnej sytuacji klinicznej znacznie zwiększa się prawdopodobieństwo, iż poczęte dziecko będzie narażone poważnymi zaburzeniami, które ujawnić się mogą w trakcie ciąży. Małżeństwo otrzymuje propozycje wykorzystania innej komórki jajowej, z której wykorzystane zostanie zdrowe mDNA. Para decyduje się na powyższą propozycję. W procedurze dochodzi do powstania w fazie laboratoryjnej zarodka. Okazuje się jednak, iż nie dochodzi do implantacji, gdyż przyszli rodzice giną w wypadku samochodowym. (...), kto jest rodzicem dziecka? Czy dawczyni komórki jajowej – której zdrowe mDNA wykorzystano w procedurze powinna pamiętać o obowiązkach rodzicielskich?

Jeśli zaś odrzuca się kryterium genetyczne, mogą nasunąć się wątpliwości co do tego, na ile biomedycyna może ingerować w początki życia człowieka[39][40].

Religie a poczęcie[edytuj | edytuj kod]

Dla większości wyznań i religii poczęcie jest istotnym momentem w życiu konkretnej jednostki ludzkiej.

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

W filozofii buddyjskiej poczęcie jest związane z procesem odrodzenia i stanowi połączenie trzech warunków: aktu seksualnego rodziców (coitus), płodności matki i obecności świadomości w pośmiertnym stanie pośrednim bardo[41][42].

Poczęcie jest początkiem nowego życia, którego nie wolno niszczyć. Aborcja, środki powodujące niemożliwość zagnieżdżenia się zapłodnionego jaja, a nawet zabiegi in vitro są niedopuszczalne ponieważ zabijane są ludzkie istoty[43]. Same zabiegi in vitro, gdyby nie produkować nadliczbowych embrionów, chociaż budzą zastrzeżenia (probówka jest środowiskiem mniej gościnnym dla powstania życia niż łono matki), mogłyby być w buddyzmie rozważane jako akceptowalne.

Kościół katolicki[edytuj | edytuj kod]

Doktryna katolicka na temat początków życia ludzkiego pod wpływem rozwoju nauk medycznych została zebrana i usystematyzowana przez Pawła VI w encyklice Humanae vitae[44], a niektóre szczegółowe zagadnienia doprecyzowała Kongregacja Nauki Wiary w instrukcji „o szacunku dla rodzącego się życia i o godności jego przekazywania” Donum vitae. Instrukcja ta najpełniej prezentuje stanowisko Kościoła[45]. Wydana w 2008 roku instrukcja Dignitas personae potwierdzając dotychczasowe nauczanie Magisterium Kościoła, podaje odpowiedzi na nowe pytania bioetyczne[46].

W nauce Kościoła katolickiego poczęcie stanowi początek nowego posiadającego swoją godność osobowego bytu ludzkiego[47]. Godność człowieka nigdy nie może być umniejszona, okaleczona, czy zniszczona, ponieważ źródłem tej godności jest Bóg[48]. Ponadto życie jako dar Boga Stwórcy i Pana życia jest święte i nienaruszalne od samego początku, a gwarantem godności i świętości poczętego życia jest sakramentalność i świętość małżeństwa[49]. Bowiem jak zauważa Jan Paweł II: „małżonkowie jako rodzice są współpracownikami Boga-Stwórcy w poczęciu i zrodzeniu nowego człowieka”[50]. Więc oddzielanie prokreacji od całkowicie osobistego kontekstu aktu małżeńskiego jest dla Kościoła etycznie nie do przyjęcia[51].

Niezależnie od okoliczności powstania poczęte życie ludzkie jako dar Boży powinno być – według nauki Kościoła – otoczone troską i miłością, czyli powinno przede wszystkim mieć prawo do dalszego rozwoju. Przez poczęcie powstaje nowy człowiek, o którego życiu inni nie mają prawa decydować. Dlatego Kościół ustanowił sankcję karną za przerwanie nienarodzonego życia: „Kto powoduje przerywanie ciąży, po zaistnieniu skutku, podlega ekskomunice wiążącej mocą samego prawa” (Kan. 1398)[52]. Przy czym za powstanie ciąży uważa się zapłodnienie komórki jajowej[53].

Kościół prawosławny[edytuj | edytuj kod]

Prawosławie naucza, że poczęcie wymaga aktu stwórczego Boga, dlatego życie ludzkie jest święte i nienaruszalne od samego jego początku. Każdy człowiek już od chwili poczęcia jest „dzieckiem Bożym”, powołanym do przebóstwienia, tzn. zjednoczenia z Bogiem przez łaskę (por. 2 P 1,4), więc od początku swojego istnienia posiada nie tylko tożsamość genetyczną, lecz także osobową i pozostaje w ścisłej relacji z Bogiem[54].

Cerkwie prawosławne nie są tak jurydyczne, jak Kościół katolicki. Większą uwagę zwraca się w nich na działanie Bożej łaski, bosko-ludzką współpracę i poszukiwanie przez człowieka woli Bożej. W związku z tym nie ma tak rygorystycznego podejścia do zapłodnienia pozaustrojowego, jak w Kościele katolickim, i jednoznacznie się go nie zakazuje[55]. Natomiast przestrzega wiernych przed podjęciem takiej decyzji, gdyż poczęcie poza organizmem matki prowadzi do ingerencji w misterium człowieka i człowieczeństwa, desakralizując początek życia. Ponadto poczęcie w warunkach laboratoryjnych jest pozbawione miłości rodziców, ich intymności i czułości[56]. Dlatego też, jak zauważa ks. Andriej Lorgus: „małżonkowie powinni mieć świadomość tego, że podjęcie takiej decyzji jest pozbawione jakiegokolwiek moralnego i duchowego sensu, ponieważ ich rodzicielstwo zostało zrealizowane w tym przypadku w sposób nienaturalny, czyli w sposób przeciwny naturze”[57].

Zaznaczyć należy, że z prawosławnego punktu widzenia nie można traktować metod wspomaganej reprodukcji, jako sposobów leczenia niepłodności[58].

Islam[edytuj | edytuj kod]

W tradycji islamskiej poczęcie jest istotnym momentem, bowiem od tej chwili nad nowym życiem czuwa anioł, jak również i sama kobieta jest otaczana szczególną opieką. Aczkolwiek do chwili otrzymania duszy, czyli do ok. 120 dnia od zapłodnienia można przerwać ciążę[59].

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

W Judaizmie życie kobiety nastawione jest na maksymalną prokreację, jednakże wartość płodu nie jest zbyt wielka. Narodziny są momentem, w którym przychodzący na świat człowiek zostaje uznany za istotę żyjącą[60].

Hinduizm[edytuj | edytuj kod]

W hinduizmie poczęcie stanowi ważny element cyklu wędrówki dusz. Tradycyjnie od tego momentu liczono wiek człowieka (nie od narodzin). Zabicie poczętego życia jest uznawane za zbrodnię, a nawet morderstwo[61].

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy uważają, że życie pochodzi od Jehowy Boga, który w Biblii został nazwany „źródłem życia” (Ps 36:9; 127:3; Dz 17:24, 25). Dlatego wierzą oni, że od chwili poczęcia, to jest od zapłodnienia, życie nienarodzonego dziecka jest bardzo cenne w oczach Boga[b]. Z tego powodu sprzeciwiają się i wystrzegają się aborcji[62][63]. Ponieważ Biblia szczegółowo ustala zasady dotyczące małżeństwa oraz moralności płciowej, uważają za niedozwolone doprowadzanie do poczęcia lub rozwoju ciąży z wykorzystaniem plemników, komórek jajowych bądź embrionów, pochodzących od obcych (pozamałżeńskich) dawców (wyklucza to macierzyństwo zastępcze i niektóre inne metody przezwyciężania niepłodności)[c][64][65][66].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Dla ścisłości należy jednak nadmienić, iż podczas badań stwierdzono w jajnikach kobiet komórki macierzyste, które mają zdolność do oogenezy i folikulogenezy, co sugeruje możliwość tworzenia pęcherzyków pierwotnych także w wieku reprodukcyjnym[15].
  2. Opierają się przy tym na tekście z Księgi Wyjścia 21:22, 23 w oryginalnym zapisie hebrajskim, z którego ich zdaniem wynika, iż według Prawa Mojżeszowego sprawca krzywdy wyrządzonej nienarodzonemu dziecku musiał ponieść surowe konsekwencje: w przypadku śmierci nienarodzonego dziecka miała to być kara śmierci.
    Za dodatkowe potwierdzenie, że Bóg dostrzega i ceni życie nienarodzonego dziecka od chwili poczęcia uznają Psalm 139:16 „Oczy twoje widziały nawet mój zarodek, a w twej księdze były zapisane wszystkie jego cząstki”, który interpretują jako zgodny z potwierdzonym naukowo kształtowaniem się kodu genetycznego, opisującego osobę ludzką, w chwili zapłodnienia i powstania ludzkiego zarodka.
  3. Powołują się w tym wypadku na zasadę z Księdze Kapłańskiej 18:20: Nie wolno ci żonie twego towarzysza dać nasienia, które z ciebie wypłynie, bo przez to stałbyś się nieczysty.

Przypisy

  1. a b c d wielu autorów; red. nacz. Tadeusz Różniatowski: Mała Encyklopedia Medycyny. Wyd. 4. T. III. P-Ż. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 1408–1409. ISBN 83-01-08835-4.
  2. DymitrD. Aleksandrow DymitrD., TadeuszT. Rożniatowski TadeuszT., TadeuszT. Korzybski TadeuszT., Jan KarolJ. K. Kostrzewski Jan KarolJ. K., MirosławM. Mossakowski MirosławM., KsaweryK. Rowiński KsaweryK., WitoldW. Rudowski WitoldW. i inni (red.), Polski Słownik Medyczny, Warszawa: Polska Akademia Medyczna. Wydział VI Nauk Medycznych, 1981, s. 902, ISBN 8320003199.
  3. StanisławS. Cebrat StanisławS., Genetyczny początek i genetyczny porządek życia ludzkiego, oplodnosci.pl, 17 marca 2014 [dostęp 2015-12-11].
  4. TomaszT. Lewandowicz TomaszT., Odpowiedzialność karna za pomoc kobiecie w niedopuszczeniu do implantacji zarodka, prawoimedycyna.pl, 11 stycznia 2009 [dostęp 2015-11-02].
  5. Słownik Języka Polskiego.
  6. Forum embriologiczne. Jak liczyć wiek ciąży po in vitro?, 1 września 2012 [dostęp 2015-11-05].
  7. BartłomiejB. Barczyński BartłomiejB., Jak ustalić wiek dziecka i termin porodu?, mp.pl [dostęp 2015-11-05].
  8. TeresaT. Wesołowska TeresaT. (red.), Wiadomości krajowe, „Postępy Biochemii”, 57 (2), Warszawa 2011, s. 124-125, ISSN 0032-5422.
  9. FranckF. Oury FranckF., GrzegorzG. Sumara GrzegorzG., OlgaO. Sumara OlgaO., MathieuM. Ferron MathieuM., HaixinH. Chang HaixinH., Charles E.Ch. E. Smith Charles E.Ch. E., LouisL. Hermo LouisL. i inni, Endocrine Regulation of Male Fertility by the Skeleton, DOI10.1016/j.cell.2011.02.004 [dostęp 2015-11-05].
  10. PrzemysławP. Woźniak PrzemysławP., Plemnik – jedna z najciekawszych komórek w przyrodzie, „Edukacja Biologiczna i Środowiskowa”, 3, 2013, s. 24-25, ISSN 1643-8779 [dostęp 2015-11-05].
  11. MarekM. Maleszewski MarekM., Zapłodnienie i Zapłodnienie ''in vitro''. Nagroda Nobla z biologii lub medycyny, „KOSMOS”, 1-2 (290-291), 2011, s. 8, ISSN 0023-4249 [dostęp 2015-11-05].
  12. PiotrP. Marianowski PiotrP., Molekularne aspekty procesu zapłodnienia, „Nowa Medycyna”, 6, czytelniamedyczna.pl, 1999, s. 5-6, ISSN 1233-5991 [dostęp 2015-11-05].
  13. BogusławB. Nedoszytko BogusławB., Układ rozrodczy żeński [dostęp 2015-11-05].
  14. BarbaraB. Kozak-Pawulska BarbaraB., IwonaI. Sudoł-Szopińska IwonaI., WiesławW. Jakubowski WiesławW., Anatomia prawidłowa i ultrasonograficzna jajnika, w tym obraz zmian zachodzących w trakcie cyklu jajnikowego, „Medycyna Rodzinna”, 2, czytelniamedyczna.pl, 2007, s. 43-49, ISSN 1505-3768 [dostęp 2015-11-05].
  15. KatarzynaK. Kotarska KatarzynaK., Ekspansja komórek ziarnistych wzgórza jajonośnego – proces niezbędny do prawidłowego przebiegu owulacji i zapłodnienia, „Postępy Biologii Komórki”, 2 (36), pbkom.eu, 2009, s. 172, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  16. BogusławB. Nedoszytko BogusławB., Układ rozrodczy żeński [dostęp 2015-11-05].
  17. KatarzynaK. Kotarska KatarzynaK., Ekspansja komórek ziarnistych wzgórza jajonośnego – proces niezbędny do prawidłowego przebiegu owulacji i zapłodnienia, „Postępy Biologii Komórki”, 2 (36), pbkom.eu, 2009, s. 171-178, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  18. AgnieszkaA. Brodowska AgnieszkaA., MariaM. Laszczyńska MariaM., AndrzejA. Straczewski AndrzejA., Rola apoptozy w komórkach jajnika, „Postępy Biologii Komórki”, 1 (33), pbkom.eu, 2006, s. 40, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  19. KatarzynaK. Kotarska KatarzynaK., Ekspansja komórek ziarnistych wzgórza jajonośnego – proces niezbędny do prawidłowego przebiegu owulacji i zapłodnienia, „Postępy Biologii Komórki”, 2 (36), pbkom.eu, 2009, s. 172, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  20. KatarzynaK. Kotarska KatarzynaK., Ekspansja komórek ziarnistych wzgórza jajonośnego – proces niezbędny do prawidłowego przebiegu owulacji i zapłodnienia, „Postępy Biologii Komórki”, 2 (36), pbkom.eu, 2009, s. 172, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  21. Reinier de Graaf – Dutch physician, [w:] Encyklopedia Britannica [online], britannica.com [dostęp 2015-12-12] (ang.).
  22. AgnieszkaA. Brodowska AgnieszkaA., MariaM. Laszczyńska MariaM., AndrzejA. Straczewski AndrzejA., Rola apoptozy w komórkach jajnika, „Postępy Biologii Komórki”, 1 (33), pbkom.eu, 2006, s. 40, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  23. Schemat selekcji pęcherzyka dominującego [dostęp 2015-12-27].
  24. AgnieszkaA. Brodowska AgnieszkaA., MariaM. Laszczyńska MariaM., AndrzejA. Straczewski AndrzejA., Rola apoptozy w komórkach jajnika, „Postępy Biologii Komórki”, 1 (33), pbkom.eu, 2006, s. 40, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  25. BarbaraB. Kozak-Pawulska BarbaraB., IwonaI. Sudoł-Szopińska IwonaI., WiesławW. Jakubowski WiesławW., Anatomia prawidłowa i ultrasonograficzna jajnika, w tym obraz zmian zachodzących w trakcie cyklu jajnikowego, „Medycyna Rodzinna”, 2, czytelniamedyczna.pl, 2007, s. 43-49, ISSN 1505-3768 [dostęp 2015-11-05].
  26. AgnieszkaA. Brodowska AgnieszkaA., MariaM. Laszczyńska MariaM., AndrzejA. Straczewski AndrzejA., Rola apoptozy w komórkach jajnika, „Postępy Biologii Komórki”, 1 (33), pbkom.eu, 2006, s. 40, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  27. AgnieszkaA. Brodowska AgnieszkaA., MariaM. Laszczyńska MariaM., AndrzejA. Straczewski AndrzejA., Rola apoptozy w komórkach jajnika, „Postępy Biologii Komórki”, 1 (33), pbkom.eu, 2006, s. 40, ISSN 0324-833X [dostęp 2015-11-07].
  28. PiotrP. Marianowski PiotrP., Molekularne aspekty procesu zapłodnienia, „Nowa Medycyna”, 6, czytelniamedyczna.pl, 1999, s. 5-6, ISSN 1233-5991 [dostęp 2015-11-05].
  29. PiotrP. Marianowski PiotrP., Molekularne aspekty procesu zapłodnienia, „Nowa Medycyna”, 6, czytelniamedyczna.pl, 1999, s. 5-6, ISSN 1233-5991 [dostęp 2015-11-05].
  30. StanisławS. Cebrat StanisławS., Genetyczny początek i genetyczny porządek życia ludzkiego, oplodnosci.pl, 17 marca 2014 [dostęp 2015-12-11].
  31. Embriologia I [dostęp 2015-11-05].
  32. KrzysztofK. Kula KrzysztofK., JolantaJ. Słowikowska-Hilczer JolantaJ., Zaburzenia determinacji i różnicowania płci, AndrzejA. Szczeklik (red.), [w:] Choroby wewnętrzne: Stan wiedzy na rok 2010 [online], s. 1211, ISBN 9788374302555 [dostęp 2015-12-12].
  33. GrzegorzG. Jasiński GrzegorzG., Niebieskie oczy generała Sikorskiego – rozmowa z Wojciechem Branickim, rmf24.pl, 15 stycznia 2013 [dostęp 2015-12-25].
  34. KrzysztofK. Kula KrzysztofK., JolantaJ. Słowikowska-Hilczer JolantaJ., ElżbietaE. Oszukowska ElżbietaE., KatarzynaK. Marchlewska KatarzynaK., RenataR. Walczak-Jędrzejowska RenataR., ElizaE. Filipiak ElizaE., AnnaA. Gumińska AnnaA. i inni, Medycyna rozrodu z elementami seksuologii, Łódź: Katedra Andrologii i Endokrynologii Płodności Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, 2011 [dostęp 2015-12-08].
  35. StanisławS. Cebrat StanisławS., Genetyczny początek i genetyczny porządek życia ludzkiego, oplodnosci.pl, 17 marca 2014 [dostęp 2015-12-11].
  36. DanutaD. Ślęczek-Czakon DanutaD., Problem jakości i wartości życia w sporach bioetycznych, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2004, s. 59-72, ISBN 8322613245 [dostęp 2015-11-12].
  37. KrzysztofK. Chyliński KrzysztofK., Zarodkowe komórki macierzyste – spór etyczny na szczeblu międzynarodowym, biotechnolog.pl, 3 maja 2007 [dostęp 2015-11-12].
  38. BłażejB. Kmieciak BłażejB., Bioetyka – teoria, czy praktyka, „Biotechnologia.pl”, 1, selvita.com, 2014, s. 52 [dostęp 2015-11-12].
  39. JanJ. Stradowski JanJ., Granice życia: Od ilu komórek zaczyna się człowiek. Rozmawiają: dr Krzysztof Łukaszuk, specjalista od zapłodnienia in vitro z kliniki Invicta, prof. Jacek A. Modliński, embriolog z Instytutu Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN oraz prof. Jerzy Stępień, sędzia Trybunału Konstytucyjnego, focus.pl, 6 lutego 2008 [dostęp 2015-11-12].
  40. AndrzejA. Muszala AndrzejA., Etyka, biologia, medycyna. Czy możliwa jest płaszczyzna porozumienia?, mp.pl, 14 maja 2009 [dostęp 2015-11-12].
  41. Ngawang JampaN. J. Thaye Ngawang JampaN. J., Krąg ochronny dla nienarodzonych. Buddyjski pogląd na powstawanie życia, mahajana.net [dostęp 2015-11-17].
  42. Ponowne odrodzenie [dostęp 2015-11-17].
  43. Ngawang JampaN. J. Thaye Ngawang JampaN. J., Krąg ochronny dla nienarodzonych. Buddyjski pogląd na powstawanie życia, mahajana.net [dostęp 2015-11-17].
  44. JerzyJ. Bajda JerzyJ., KarolK. Meissner KarolK., StanisławS. Smoleński StanisławS., TadeuszT. Ślipko TadeuszT., JuliuszJ. Turowicz JuliuszJ. i inni, Wprowadzenie do Encykliki ''Humanae vitae'', [w:] PawełP. VI, Encyklika ''Humanae vitae'' oraz komentarz teologów moralistów środowiska krakowskiego pod kierunkiem Karola kardynała Wojtyły, przedruk z: Notificationes e curia Metropolitana Cracoviensi , nr 1-4 A.D. 1969, s. 71-105 [dostęp 2015-11-27].
  45. MagdalenaM. Debita MagdalenaM., Bioetyka, współczesne wyzwania, a nauka społeczna Kościoła katolickiego, [w:] MirosławM. Sadowski (red.), Akta Erasmiana VIII. Wiara, polityka i religia, Wrocław: Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, 2015, s. 69, ISBN 978-83-65158-00-0 [dostęp 2015-11-27].
  46. Wokół instrukcji ''Didnitas personae'', vatican.va [dostęp 2015-12-01].
  47. Konferencja EpiskopatuK. E. Polski Konferencja EpiskopatuK. E., Służyć prawdzie o małżeństwie i rodzinie, nr 17, Tarnów 2009, ISBN 978-83-733275-5-9.
  48. Konferencja EpiskopatuK. E. Polski Konferencja EpiskopatuK. E., W trosce o człowieka i dobro wspólne, nr. 3-4, Tarnów 2012, ISBN 978-83-7793-048-9.
  49. PiotrP. Morciniec PiotrP., Służba poczętemu życiu służbą człowieczeństwu, Wydawnictwo św. Krzyża, 1993, s. 162, ISBN 83-85025-57-X.
  50. Jan PawełJ. P. II Jan PawełJ. P., List do Rodzin ''Gratissimam sane'', nr 9, Rzym, 2 lutego 1994 [dostęp 2015-11-27].
  51. Kongregacja NaukiK. N. Wiary Kongregacja NaukiK. N., Instrukcja ''Dignitas personae'' dotycząca niektórych problemów bioetycznych, nr 16, Rzym: vatican.va, 8 września 2008 [dostęp 2015-12-02].
  52. TomaszT. Wytrwał TomaszT., Ekskomunika za aborcję – analiza prawna, eKai.pl, 24 czerwca 2008 [dostęp 2015-12-02].
  53. Kongregacja NaukiK. N. Wiary Kongregacja NaukiK. N., Dignitas personae, przypis 46, Rzym, 8 września 2008 [dostęp 2015-12-02].
  54. ArturA. Aleksiejuk ArturA., Współczesne zagadnienia bioetyczne, „Elpis”, 11, 2009, s. 57, ISSN 1508-7719.
  55. ArturA. Aleksiejuk ArturA., Współczesne zagadnienia bioetyczne, „Elpis”, 11, 2009, s. 60, ISSN 1508-7719.
  56. ArturA. Aleksiejuk ArturA., Współczesne zagadnienia bioetyczne, „Elpis”, 11, 2009, s. 64-65, ISSN 1508-7719.
  57. ArturA. Aleksiejuk ArturA., Współczesne zagadnienia bioetyczne, „Elpis”, 11, 2009, s. 70, ISSN 1508-7719.
  58. ArturA. Aleksiejuk ArturA., Współczesne zagadnienia bioetyczne, „Elpis”, 11, 2009, s. 68, ISSN 1508-7719.
  59. JolantaJ. Olszewska JolantaJ., AgnieszkaA. Czerwińska-Osipiak AgnieszkaA., AnnaA. Michalik AnnaA., KatarzynaK. Kunat KatarzynaK. i inni, Spojrzenie na ciążę i poród przez pryzmat różnych religii, „Problemy Pielęgniarstwa”, 4 (21), 2013, s. 537-538-539, ISSN 1233-9989 [dostęp 2015-11-17].
  60. JolantaJ. Olszewska JolantaJ., AgnieszkaA. Czerwińska-Osipiak AgnieszkaA., AnnaA. Michalik AnnaA., KatarzynaK. Kunat KatarzynaK. i inni, Spojrzenie na ciążę i poród przez pryzmat różnych religii, „Problemy Pielęgniarstwa”, 4 (21), 2013, s. 537-538, ISSN 1233-9989 [dostęp 2015-11-17].
  61. JolantaJ. Olszewska JolantaJ., AgnieszkaA. Czerwińska-Osipiak AgnieszkaA., AnnaA. Michalik AnnaA., KatarzynaK. Kunat KatarzynaK. i inni, Spojrzenie na ciążę i poród przez pryzmat różnych religii, „Problemy Pielęgniarstwa”, 4 (21), 2013, s. 539-540, ISSN 1233-9989 [dostęp 2015-11-17].
  62. Przerywanie ciąży. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 263-265.
  63. Czy Biblia wypowiada się na temat aborcji?. jw.org. [dostęp 2014-04-22].
  64. Kiedy zaczyna się życie człowieka?. , s. 26, 27, 8 listopada 1990. Towarzystwo Strażnica. 
  65. Biblijny punkt widzenia: Jak chrześcijanie mają się zapatrywać na macierzyństwo zastępcze?. , s. 10, 11, 8 marca 1993. Towarzystwo Strażnica. 
  66. Moralne aspekty nowych terapii. W: Przebudźcie się! [on-line]. 22 września 2004. s. 6-11.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.