Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Warenhaus Gebrüder Barasch
Obiekt zabytkowy nr rej. A/2789/201 z 1970
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Wrocław
Adres Rynek 31-32
Typ budynku dom towarowy
Styl architektoniczny secesja
Architekt Georg Schneider, Simon & Halfpaap
Inwestor Warenhaus Gebr. Barasch
Wysokość całkowita 37 m
Wysokość do dachu 22 m
Kondygnacje 6 (5 handlowych)
Powierzchnia użytkowa 8000 m²
Rozpoczęcie budowy 1903
Ukończenie budowy 1904
Ważniejsze przebudowy 1929, 1999–2002
Zniszczono 1945
Odbudowano 1946–1965
Pierwszy właściciel Warenhaus Gebr. Barasch (do 1934)
Kolejni właściciele H. Müstermann i G. Haedeck, Powszechna Spółdzielnia Spożywców – Stare Miasto, Wrocławska Spółdzielnia Spożywców, Wojewódzka Spółdzielnia Spożywców
Obecny właściciel „Społem” Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Feniks” we Wrocławiu
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa lokalizacyjna Wrocławia
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Ziemia51°06′34″N 17°01′59″E/51,109444 17,033056
Strona internetowa

Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks” (niem. Warenhaus Gebrüder Barasch) – secesyjny dom handlowy we Wrocławiu, we wschodniej części Rynku (Rynek 31–32), znany również jako Katherdale des Kommerz (świątynia komercji) oraz Warenpalast (pałacem towarów)[1]. Jest to najstarsza placówka handlowa we Wrocławiu, działająca od 1904 roku (z krótkimi przerwami). W chwili otwarcia był to jeden z największych i najnowocześniejszych obiektów handlowych w Europie[2].

Historia dwóch posesji[edytuj | edytuj kod]

Wschodnia pierzeja Rynku z kamienica 32 po lewej stronie i kolejną Kamienica Pod Złotym Drzewem (nr 31),

Dom handlowy Braci Barasch został wybudowany w miejsce dwóch przyrynkowych kamienic Rynek 32 i Rynek 31 zwaną Kamienicą Pod Złotym Dzbanem[3] lub Pod Złotym Drzewem[4] oraz sześciu kamienic mieszczańskich stojących przy ulicy Kurzy Targ[5].

Kamienica nr 31[edytuj | edytuj kod]

Na posesji nr 31, zwana Pod Złotym Drzewem, pierwszy murowany budynek został wzniesiony w średniowieczu. W XV wieku był połączony z posesją zatylną (dawniej Szewska 76)[6]; połączenie mogło istnieć już w XIV wieku[7]. Z działki tylnej prowadził do posesji przejazd[6]. Szerokość frontu kamienicy wynosiła 13 metrów. W XVII wieku kamienica była czterokondygnacyjna zakończona trzykondygnacyjnym szczytem, podzielonym kanelurowanymi pilastrami. Jej pięcioosiowa fasada była niesymetryczna, dwie osie okienne z lewej strony były do siebie bardziej przybliżone; na parterze, po lewej stronie umieszczony był portal a z obu jego stron umieszczono okna. Z lewej strony znajdowała się brama przelotowa z sienią[3].

Kamienica nr 32[edytuj | edytuj kod]

Południowa strona ulicy Kurzy Targ z widocznym sklepem Braci Barasch w kamienicy narożnikowej nr 32
Dom handlowy Braci Barasch (z lewej), 1905
Dom handlowy Braci Barasch w dniu otwarcia w 1904
Dom handlowy Braci Barasch do strony ulicy Szewskiej

Narożny budynek nr 32 również został wzniesiony w późnym średniowieczu. Szerokość jego frontu wynosiła 10 metrów. W 1630 w miejsce starej wybudowano czterokondygnacyjną kamienicę z trzykondygnacyjnym szczytem. Trzy osiowa równomierna fasada podzielona była gzymsem między oknami. Z prawej strony znajdowało się wejście z jońskim portalem. W 1856 kamienica została wyburzona a w jej miejsce powstał salon paryskich nowości zwany Sach'sche Haus lub Bazar. Jego właścicielem był Moritz Sachs, żydowski potentat finansowy[3][4]. Sachs był posiadaczem również kamienicy Zbożowy Narożnik (Kornecke) znajdującej się na rogu ulicy Oławskiej i Świdnickiej (obecnie nie istnieje), gdzie część budynku miała funkcje handlowe, część mieszkań było wynajmowane a apartamenty zajmował Sachs wraz z żoną i synami Leopoldem i Sigismundem[a]. Wygląd obu kamienic był inspirowany projektami berlińskiego projektanta Karla Friedericha Schinkla, twórcy projektu pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim[8]. Kamienica 32, w jej narożniku miała wykształcony, okrągły trzykondygnacyjny wykusz, przechodzący ponad dachem w płasko zakończoną wieżyczkę. Wzdłuż pierwszego i drugiego piętra budynek i wykusz obiegał balkon[9].

W 1900 roku Sachs sprzedał kamienicę, żydowskim kupcom, braciom Barash, Georgowi(1866-?) i Arturowi (1872-1942). Obaj urodzili się w Ścinawie nad Odrą[10]. Georg swój pierwszy sklep otworzył w 1894 roku w Górnej Bawarii, w Traunstein (Verkaufsstelle für Waren aller Art). Był to pierwszy wielotowarowy żydowski sklep w mieście[8]. Nowo otworzony sklep, a głównie polityka finansowa prowadzona przez Baracha (bardzo niskie ceny) spotkała się z krytyką i oporem miejscowych handlarzy. 29 listopada 1894 pod sklep podłożono bombę, która uszkodziła witryny wystawowe, drzwi i zniszczyła część towaru. Georg mimo tego nadal prowadził swoją działalność; pod pozorem sprzedaży lokalu obniżył swoje ceny do minimum. Lokal nie został sprzedany a ogłoszenie okazało się chwytem marketingowym[11]. W 1895, dzięki minimalnej marży i dużym obrotom, powiększył sklep funkcjonujący pod szyldem Kaufhaus Barasch[12]. W 1896 przeprowadził się do Wrocławia[b], gdzie już wraz ze swoim bratem otworzył swój pierwszy, trzy piętrowy sklep mieszczący się na rogu ulicy Oławskiej 68 i Zaułka Winogronowego (już nieistniejącego)[13]. Artur Barasch jako żołnierz w IWŚ został oznaczony Krzyżem Żelaznym; był mecenasem sztuki oraz współzałożycielem i przewodniczącym Związku Detalistów Wrocławskich, należał do loży masońskiej i Śląskiego Automobilklubu. W 1914 roku, wrz z bratem opatentował okulary wojskowe z wymiennymi szkłami[14].

Podobnie jak w Traunstein i tu, pomimo krytyki kupców wrocławskich, bracia szybko wzbogacali się; już w 1897 roku otworzyli swój kolejny sklep mieszczący się na parterze kamienicy 32 od strony Kurzego Targu[12]. W 1898 Baraschowie zaczęli wykupywanie kamienic znajdujących się sąsiedztwie ich sklepu na Kurzym Targu; w 1900 wykupili kamienicę 32[5].

Bracia byli właścicielami całej sieci sklepów i domów handlowych, m.in. w Bytomiu, Gliwicach, Katowicach, Królewcu, Magdeburgu i Nysie.

Dom handlowy braci Barasch[edytuj | edytuj kod]

W 1903 roku pod budowę nowego domu towarowego wyburzono dwie kamienice przyrynkowe nr 31 i 32 oraz pięć kamienic stojących po południowej stronie Kurzego Targu. Sklep braci Barasch został tymczasowo przeniesiony do przyrynkowej kamienicy nr 52[5]. Nad projektem czuwał jego autor, architekt Georg Schneider. Pierwotnie istniało kilka projektów różniących się od siebie głównie detalami wykończeniowymi narożnej wieży oraz sposobem podtrzymywania szklanej kuli ziemskiej[1]. Pierwszy projekt przedstawiał budynek zakończony w narożniku kopułą a na nad nią miała być umieszczona figura Merkurego, bliźniaczą figurkę ustawiono również nad wejściem bocznym od ulicy Kurzy Targ. Od strony ulicy Szewskiej, nad wejściem umieszczono natomiast figurkę Fortuny [15]. Kolejne projekty prezentowały już rozwiązanie z globusem: jeden z nich kulę ziemską umieszczał bezpośrednio w narożniku, inny wynosił go na barki czterech atletycznych mężczyzn, Atlasów. Ostatecznie wybrano projekt, gdzie szklana kula podtrzymywana jest przez cztery sfinksy. Sfinksy były pokryte miedzianą blachą, niebieski globus miał średnicę 6,5 metrów i był w nocy podświetlany światłem elektrycznym. Według Kornackiej globus ziemski miał symbolizować globalne aspiracje braci Barasch i przypominać klientom, że towary dostępne w sklepie pochodzą z całego świata[1]. Szklany globus oraz wielkie okna w elewacji północnej i zachodniej wykonał wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera[16]. Pozostałe prace w szkle wykonali bracia Wenzelowie z Wrocławia[17].

Po półtora roku prace budowlane zostały zakończone. Wzniesiono pięciokondygnacyjny secesyjny budynek o długości 120 metrów o powierzchni 1200 m2 i 8 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni użytkowej[18]. Do jego budowy wykorzystano głównie kamień, żelazo i beton, konstrukcje były żelbetonowe, belki były nitowane. Fasada budynku była pokryta śląskim piaskowcem, żelazem, brązem i miedzią. Wszystkie prace były wykonane przez firmy miejscowe[19]. W frontowej elewacji od strony Rynku, pomiędzy dwoma skrajnymi pionami zwieńczonymi ogromnym odcinkowym łękiem-gzymsem, umieszczono całkowicie niemal przeszkloną fasadę z której w dolnej części występował żelazno miedziany kiosk. Fasada boczna była podobnie przeszklona a brzegi płyt stropowych zostały ukryte za złotymi mozaikami[20].

Dom handlowy posiadał trzy wejścia przez co miał trzy adresy: od strony ulicy Szewskiej 75/76, Kurzego Targu 1 i Rynek 31/32. Wejście od strony Rynku było najbardziej reprezentatywne, było otoczone ogromnym portalem wykonanym w brązie przez Gustava Trelenberga, właściciela Zakładów Metalowych Gustawa Trelenberga przy ulicy Grabiszyńskiej; on również wykonał inne prace ślusarskie. Wszystkie prace były wykonane przez firmy miejscowe[19]. Prace w piaskowcu oraz wszystkie elementy rzeźbiarskie zostały wykonane przez Lamartina Niggla ze Słupca, żelazne elementy konstrukcyjne dostarczyła firma Vereiigte Königs- und Laurahütte (Górnosląskie Zjednoczenie Hut) z Chorzowa. Stopy z żelazobetonu według systemu Lolat-Eisenbeton zostały zaprojektowane przez architekta Maxa Mathiasa. Za oświetlenie w domu handlowym braci Barasch odpowiadała firma Siemens-Schuckert-Werke. Złoty fryz mozaikowy widoczny od strony ul. Kurzy Targ został wykonany przez Johana Odorico, prace w marmurze powierzono firmie z Piławy Górnej Thusta i Gustava Schulze[17].

Oficjalne otwarcie Warenhaus miało miejsce 3 października 1904 roku. Uroczystości odbywały się przez cały dzień: do południa ceremonia otwarcia przeznaczona była dla zaproszonych gości, od 15 - do 19 dla mieszkańców. Wieczorem zorganizowano przyjęcie dla personelu i ludzi związanych z firmą w restauracji hotelu Juliusa Riegnera przy Königstrasse 4 (obecnie ul. Stanisława Leszczyńskiego - Kazimierza Wielkiego 50)[21]. Jego otwarciu towarzyszyła szeroka kampania reklamowa na która przygotowano specjalnie na ten cel opatentowany znak graficzny[c] przedstawiający kulę ziemską z napisem Barasch, autorstwa grafika Heinricha Bussmanna, wyłowiony drogą konkursu[23]. W kapitule jury zasiadali Artur Barasch, malarz Eugon Spiro, rzeźbiarz Ernst Seger, architekt Hans Poelzig, autor m.in. Pawilonu Czterech Kopuł oraz dyrektor Muzeum Miejskiego prof. Karl Masner. Zwycięska grafika stała się firmowym znakiem graficznym pojawiającym się zawsze przy wszystkich rodzajach reklam i ogłoszeniach związanych z Warenhaus Gebrüder Barasch[22].

Wnętrze domu handlowego[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze domu handlowego było zwieńczone szklanym dachem ozdobionym stiukowym sklepieniem i barokowymi lunetami. Podłogi wyłożone były dębowym parkietem a na ścianach znajdowały się mozaiki, reliefy, kryształowe lustra i kute secesyjne balustrady[24]. Secesyjne wystrój wnętrz został zaprojektowany przez Juliusa Koblinsky'ego. Do realizacji projektu zastosowano marmur, brąz, ceramikę, szkło, szlachetne drewno i klinkier. Dzięki licznym sztukateriom, reliefom i secesyjnym detalom wnętrze domu handlowego przypominało wnętrze pałacowe[17].

Wnętrza domu handlowego były podzielone tematycznie i zgodnie z zapotrzebowaniem klienta. Na parterze znajdowały się stoiska z męską i chłopięcą konfekcją oraz z najrozmaitszymi towarami: z kapeluszami, laskami, art. sportowymi, produktami mydlarskimi, znajdował się tu kiosk z gazeta a w tylnej części znajdował się ogród zimowy z egzotycznymi roślinami i ławkami. Na pierwszy piętrze sprzedawano towary przeznaczone do żytku dla pań i tu znajdowały się stoiska z konfekcja dziecięcą. Na trzecim pietrze można było zakupić artykuły spożywcze i sprzęt gospodarstwa domowego[25]. Na tym samy piętrze znajdowało się biuro podróży i punkt informacji turystycznej, gdzie można było nabyć bilety na wszystkie wydarzenia kulturalne odbywające się w mieście[26]. Pomiędzy trzecim a czwartym piętrem znajdowała się dwupoziomowa kawiarnia Erfrischungsraum z panoramiczną witryną i tarasem od strony Rynku. Na czwartym piętrze umieszczono stoiska z zabawkami i asortymentem wyposażenia wnętrz oraz pomieszczenia zarządu firmy, zaplecze biurowe i gabinety braci Baraschów[26]. Piąte piętro zajmowały pomieszczenia biurowe i atelier fotograficzne a część poddasza przeznaczona była na magazyny. Na V piętro docierały dwie windy towarowe[27]. W piwnicach znajdowały się przebieralnie i toalety oraz wszelkie urządzenia techniczne. Cały dom towarowy oświetlało 2 tysiące żarówek i 350 lamp łukowych. Zaopatrzony był w system oddymiania i wentylacji. Do domu handlowego doprowadzono 51 linii telefonicznych[24]. O komfort klientów dbało 1000 zatrudnionych osób[18]. Na wszystkie piętra można było się dostać czterema półautomatycznymi windami osobowymi lub trzema dużymi klatkami schodowymi, z kutymi w brązie secesyjnymi poręczami[28]. Klatka południowa, główna, była największa a nad nią, na wysokości III i IV piętra znajdowało się gigantyczne lustro w którym odbijał się szklany dach[28]. Dodatkowo w budynku znajdowały się trzy klatki przeciwpożarowe[28].

Przebudowa domu handlowego[edytuj | edytuj kod]

W 1929 roku Dom handlowy braci Barasch przeszedł poważną przebudowę. Głównym jej celem było przebudowanie fasady budynku zgodnie z obowiązującymi trendami architektonicznymi czyli jej zmianę z secesyjnego wyglądu na styl bardziej modernistyczny. Wynikiem tych zmian było usunięcie m.in. szklanego globusa, dotychczasowego znaku firmowego braci Barasch[29]. W miejsce globusa, stworzono platformę widokową, na której dla klientów grał zespół muzyczny. Z fasady budynku usunięto wielką witrynę znajdująca się od strony Rynku a w jej miejsce, pomiędzy kolumnami wykonanymi z piaskowca umieszczono prostokątne okna. Zmianie uległa też fasada od strony ulicy Szewskiej; usunięto z niej elementy secesyjne i zastąpiono ceglanymi kolumnami [30]. Nowy dach został pokryty blachą miedzianą[31]

Największą zmianą wewnątrz budynku była likwidacja przeszklonego dziedzińca i ogromnej reprezentatywnej klatki schodowej a w ich miejsce zamontowano stropy między piętrami, dzięki czemu uzyskano dodatkowo 1200 m2 powierzchni handlowej. Jednocześnie zmniejszono ilość bocznych klatek schodowych pozostawiając dwie klatki od strony Rynku i Szewskiej; na wszystkie kondygnacje można było wjechać dwoma windami[30]. Parter i pierwsze piętro zostało dodatkowo połączone, pierwszymi we Wrocławiu schodami ruchomymi, które były wielką nowinką techniczną w Europie. Po raz pierwszy została wprowadzone w tym samym roku 1929, w berlińskim domu handlowym sieci Karstadt na Harmannplatz[31]. Modernizacji uległa również restauracja: bufet, kolumny i ściany zostały pokryte drewnem cytrynowym, wymienione zostało oświetlenie a od strony stoisk postawiono szklana witrynę[31]. Wspomniane oświetlenie wymieniono również w całym domu handlowym, na klatkach schodowych wymieniono stopnie na śląski szlifowany marmur. Nad nowym projektem czuwał naczelny architekt z Berlina, Carl Schmanns a głównym wykonawcą była wrocławska firma Simon&Halfpaap[32]; prace ślusarskie wykonywała firma Gustav Lehnhardt a malarskie Schönfelder&Hanke .

Podczas siedmiomiesięcznych prac remontowych dom handlowy nie został zamknięty[d] a podczas ich trwania prowadzona była kampania marketingowa i promocyjna zachęcająca do zakupów podczas remontu jaki po nowym otwarciu, kusząc głównie nowymi jeszcze niższymi cenami[34]. Oficjalne ponowne otwarcie domu handlowego nastąpiło 29 września 1929 roku.

Dom handlowy w okresie nazizmu we Wrocławiu[edytuj | edytuj kod]

Po przejęciu władzy w Niemczech przez nazistów, ludność pochodzenia żydowskiego ulegała stopniowemu wykluczenia z działalności handlowej. Podobny los spotkał dom handlowy braci Barasch. W 1931 bracia zmuszeni byli do zaciągnięcia kredytu w wysokości miliona stu tysięcy marek i połączenia się z aryjską firmą Leonarda Tietza. W 1933, 1 kwietnia, po ogłoszeniu bojkotu sklepów żydowskich, dom towarowy braci Baraschów jako jeden z pierwszych został poddany procesowi aryzacji czyli pozbawienia własności i ograniczenia innych prawa majątkowych oraz osobistych właścicieli i uprawnionych z powodu ich żydowskiego pochodzenia[35]. Udziały braci zostały przymusowo odsprzedane kupcom z Getyngi i Szczecina : Heinrichowi Münstermannowi i Gustavowi Haedeckemu za połowę ich wartości tj. 517028 marek niemieckich[35]. oficjalne przejęcie domy handlowego przez nowych właścicieli nastąpiło w listopadzie 1936 roku po dokonaniu wpisu do ksiąg wieczystych. Nowi właściciele posiadali 88% udziałów a pozostałe należały do żony Kurta Steiberga i skarbu państwa. Przez kolejne dwa lata dom handlowy nie zmienił jednak nazwy, która nadal występowała m.in. w reklamach choć z wyraźnym zaznaczeniem, że jest teraz aryjską własnością[36]. Oficjalne otwarcie nowego domu handlowego pod nazwą Münstermann & Haedecke. Das Kaufhaus am Ring Breslau, nastąpiło 7 listopada 1936. Pod taka nazwą placówka handlowa przetrwała do końca II wojny światowej[37].

Po 1945[edytuj | edytuj kod]

Działania wojenne w 1945 roku uszkodziły dom towarowy w bardzo niewielkim stopniu. Już jesienią 1945 budynek został przekazany Powszechnej Spółdzielni Spożywców i już w grudniu rozpoczęły się prace remontowe. Polegały one głównie na pokryciu dachu (prace te wykonała jeszcze niemiecka firma dekarska[38]) i wstawieniu szyb w okna[39]. Z okresu przedwojennego ocalały meble drewniane i urządzenia techniczne m.in. szafy chłodnicze i schody ruchome. 1 lipca 1946 roku został otwarty sklep na parterze pod nazwą Spółdzielczego Domu Towarowego. Był to wówczas jedyny obiekt handlowy we Wrocławiu. Na górnych kondygnacjach znajdowały się biura i magazyny. Największą atrakcją były schody ruchome łączące parter z I piętrem, które prawdopodobnie były jedynymi takimi schodami w tym okresie w Polsce. Schody działały do końca lat siedemdziesiątych a następnie, już unieruchomione służyły jako dodatkowe wejście na I piętro. W 2004, podczas remontu zostały rozebrane[40]. Kolejne poważniejszy remont miał miejsce w latach 1961-1965. Podczas trwających pond trzy lata prac remontowych wymieniono okna, drzwi i witryny, usunięto dębowe parkiety a w ich miejsce położono posadzki ceramiczne. Podczas prac remontowych obiekt cały czas funkcjonował a został zamknięty jedynie na jeden dzień[41].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W późniejszych latach Sachs przeniósł się do nowej kamienicy pałacowej na pl. Teatralnym znajdującej się na przeciw Opery Wrocławskiej[8]
  2. Sklep w Traunstein do 1925 prowadził w jego imieniu inny żydowski kupiec[12]
  3. Znak graficzny zastrzeżony 9 września 1904 roku przez Cesarski Urząd Patentowy pod numerem 71956[22]
  4. Jedynie tuz przed ponownym otwarciem domu handlowego został on zamknięty dla wymiany asortymentu[33]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 27.
  2. Kornacka 2018 ↓, s. 26.
  3. a b c Czerner 1976 ↓, s. 138.
  4. a b Kornacka 2018 ↓, s. 12.
  5. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 16.
  6. a b Goliński 2015 ↓, s. 202.
  7. Goliński 2011 ↓, s. 168.
  8. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 13.
  9. Czerner 1976 ↓, s. 80.
  10. Kornacka 2018 ↓, s. 20.
  11. Kornacka 2018 ↓, s. 14.
  12. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 15.
  13. Zdjęcie rogu ulicy Zaułka Winogronowego i ul. Ołwaskiej, gdzie po lewej stronie znajdował się sklep braci Barash
  14. Kornacka 2018 ↓, s. 21.
  15. Kornacka 2018 ↓, s. 30.
  16. Łagiewski 201o ↓, s. 180.
  17. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 47.
  18. a b Kornacka 2018 ↓, s. 29.
  19. a b Kornacka 2018 ↓, s. 37.
  20. Czerner 1976 ↓, s. 85.
  21. Kornacka 2018 ↓, s. 39.
  22. a b Kornacka 2018 ↓, s. 38.
  23. Kornacka 2018 ↓, s. 37-38.
  24. a b Kornacka 2018 ↓, s. 46.
  25. Kornacka 2018 ↓, s. 42-43.
  26. a b Kornacka 2018 ↓, s. 44.
  27. Kornacka 2018 ↓, s. 45.
  28. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 43.
  29. Kornacka 2018 ↓, s. 49-50.
  30. a b Kornacka 2018 ↓, s. 54.
  31. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 53.
  32. Kornacka 2018 ↓, s. 55.
  33. Kornacka 2018 ↓, s. 50.
  34. Kornacka 2018 ↓, s. 51.
  35. a b Kornacka 2018 ↓, s. 56.
  36. Kornacka 2018 ↓, s. 57.
  37. Kornacka 2018 ↓, s. 58.
  38. "Świątynia komercji" sprzed 109 lat. Historia wrocławskiego "Feniksa"
  39. Kornacka 2018 ↓, s. 59.
  40. Kornacka 2018 ↓, s. 60-61.
  41. Kornacka 2018 ↓, s. 62.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krystyna Kirschke/Paweł Kirschke: Sto lat domu handlowego „Feniks”. (Warenhaus Gebrüder Barasch), „Społem” Powszechna Spółdzielnia Spożywców Feniks Wrocław 2004, 112 s., ​ISBN 83-921386-0-0​, ​ISBN 978-83-921386-0-0
  • Małgorzata Urlich-Kornacka: Dom towarowy "Feniks", dawny dom towarowy braci Barachów. Wrocław: Feniks, 2018.
  • Mateusz Goliński: Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji (cz1: 1345-1420). Wrocław: Chronicon, 2011.
  • Mateusz Goliński: Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji (cz2: 1421-1500). Wrocław: Chronicon, 2015.
  • Olgierd Czerner: Rynek wrocławski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.
  • Maciej Łagiewski: Wrocławscy żydzi 1850-1944. Wrocław: Muzeum Miejskie Wrocławia, 2010.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]