Odznaczenia, odznaki i oznaki harcerskie

Odznaki harcerskie – odznaki organizacyjne, pełniące funkcję odznak członkowskich lub odznaczeń honorowych w organizacjach harcerskich. To elementy umundurowania prezentujące pozycję w organizacji np. pełnioną funkcję, stopień harcerski, instruktorski, numer, barwy i specjalność drużyny, grupę członkowską. Niektóre z nich prezentują zdobyte sprawności, znaki służb itp.

Rodzaje odznak i oznak

Odznaki dzieli się na główne, umowne grupy takie jak:

• członkowskie – jej zdobycie i otrzymanie jest równoznaczne z otrzymaniem członkostwa w organizacji,
• odznaczenia – przyznawane w charakterze wyróżnienia np. za czynną służbę instruktorską lub zasługi dla organizacji.

Do oznak zaliczamy:

• specyficzne instrumenty metodyczne – zdobywanie tych oznak jest podyktowane samodzielną intencją członka lub jest wymagane w ramach zdobywania stopnia lub funkcji, przykładami są sprawności bądź naramiennik wędrowniczy;
• oznaki środowiska – specyficzne dla zastępu, drużyny, szczepu, związku drużyn, hufca, chorągwi, miasta, gminy lub powiatu; to, kto i czyją odznakę nosi, regulują przepisy danego środowiska, one także dyktują ich wzory i odmiany;
• oznaki funkcji – nadawane automatycznie po objęciu odpowiedniej funkcji, powszechnie stosuje się w tym charakterze sznur funkcyjny lub krokiewki;
• oznaki specjalności – noszone przez członków jednostki posiadającej określoną specjalność;
• plakietki pamiątkowe – otrzymywane za ukończenie imprezy harcerskiej (np. zlotu lub rajdu), mogą być noszone tylko przez określony czas, np. rok.

Niektóre odznaki i oznaki (np. sprawności) stopniują się, tj. występują w kilku odmianach o zróżnicowanym poziomie trudności wymagań.

Odznaki organizacyjne

• znaczek zucha – odznaka noszona przez zuchy po złożeniu obietnicy zuchowej,
• krzyż harcerski – najważniejsza odznaka na harcerskim mundurze, noszona po złożeniu przyrzeczenia harcerskiego,
• lilijka harcerska – tradycyjna odznaka z inicjałami hasła filaretów: Ojczyzna, Nauka, Cnota,
• odznaka WOSM – noszona przez harcerzy ZHP, oznacza przynależność do Światowej Organizacji Ruchu Skautowego,
• odznaka WAGGGS – noszona przez harcerki ZHP, oznacza przynależność do Światowego Stowarzyszenia Przewodniczek i Skautek,
• odznaka ISGF – noszona przez starszyznę i seniorów ZHP, oznacza przynależność do Międzynarodowego Bractwa Skautów i Przewodniczek.

Historyczne odznaki organizacji pseudoharcerskich

• znaczek harcerski (tzw. czuwajka) – odznaka członkowska w Organizacji Harcerskiej Związku Młodzieży Polskiej i Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej
• odznaka Czerwonego Harcerstwa TUR – odznaka członkowska używana w Czerwonym Harcerstwie Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego.

Odznaczenia

• Krzyż „Za Zasługi dla ZHP” – nadawany za zasługi na rzecz Związku Harcerstwa Polskiego,
• Honorowa Odznaka Ruchu Przyjaciół Harcerstwa – będąca wyrazem uznania Związku Harcerstwa Polskiego dla przyjaciół harcerstwa oraz osób zasłużonych dla rozwoju organizacji,
• Krzyż Honorowy ZHR – nadawany za zasługi na rzecz Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej.

Historyczne

• Honorowy Krzyż Harcerski z Czasów Walk o Niepodległość
• Odznaka harcerska „Za Zasługę”
• Odznaka harcerska „Za uratowanie życia”
• Odznaka Orła Harcerskiego (Odznaka Honorowa „Orła Harcerskiego” wz. z 1921 r.)
• Odznaka „Przyjaciel Harcerstwa” (z lat dwudziestych)
• Odznaka ZHP „Wdzięczności”

Wykaz oznak

• sprawności harcerskie – charakterystyczne, stopniujące się odznaki;
• znaki służb – odpowiedniki sprawności, zdobywane przez harcerzy starszych i wędrowników grupowo;
• projekt starszoharcerski – bardzo charakterystyczna oznaka zdobywana grupowo przez harcerzy starszych, której wymagania i przebieg są ustalane przez uczestników realizujących ten projekt;
• naramiennik (patka, pagon) – oznaka informująca o posiadanym stopniu harcerskim oraz o numerze i barwach jednostki;
• naramiennik wędrowniczy – zdobywany przez wędrowników, sygnalizuje przynależność do ruchu wędrowniczego;
• podkładka pod krzyż harcerski i lilijka instruktorska – oznaki nadawane automatycznie po zdobyciu stopnia instruktorskiego.

Jako oznaki klasyfikuje się również:

• Harcerski Znak Balonowy, Harcerski Znak Spadochronowy – zdobywane w drużynach o specjalności lotniczej i spadochroniarskiej;
• Odznaka Kadry Kształcącej – stopniująca się oznaka, uprawniająca do prowadzenia kursów instruktorskich;
• Odznaka Kadry Programowej – stopniuje się, jej zdobycie potwierdza poziom kwalifikacji w zakresie tworzenia, prowadzenia i ewaluacji pracy programowe;
• Odznaka Ratownika ZHP (dawniej Ratownika Medycznego ZHP) – stopniuje się, jej zdobycie potwierdza poziom kwalifikacji ratowniczych;
• Harcerska Odznaka Strzelecka (HOS) – stopniująca się oznaka, potwierdzająca umiejętności w dziedzinie strzelectwa sportowego;
• miana – zdobywane przez całą jednostkę, zdobycie miana jest sygnalizowane oznaką nabitą na drzewce proporca;
• Husarskie Skrzydła – tradycyjne wyróżnienia dla najlepszych harcerskich zespołów lotniczych o wieloletnim dorobku;
• Odznaka instruktorów Nieprzetartego Szlaku – oznaka rozpoznawcza instruktorów NS.

Znaki służb

W Związku Harcerstwa Polskiego występuje też pojęcie – znaki służb, starszoharcerskie znaki służb, wędrownicze znaki służb – harcerski instrument metodyczny, zdobywany przez przez harcerzy starszych do 2003, a po zmianach w systemie metodycznym – przez wędrowników.

Znaki służb są dziedziną aktywności wybranej przez harcerzy starszych lub wędrowników (zależnie od nazwy stosowanej w różnych latach dla grupy harcerzy powyżej 15 lub 16 lat).

Wybrany znak służby mogą zdobywać wędrownicy w zespole (np. patrolu) – istniejącym stale albo zorganizowanym specjalnie w celu zdobywania tego znaku. Zdobywanie znaku jest dobrowolne. Zespół, który chce zdobyć wybrany znak służby, wspólnie opracowuje plan realizacji próby, oparty na programie znaków służb. Przy układaniu zadań próby można korzystać z propozycji zawartych w programie wybranego znaku służby. Zadania powinny polegać na podejmowaniu działań i pełnieniu służby na rzecz innych i swojego otoczenia, np. lokalnej społeczności. Próba polega na wykonaniu zaplanowanych zadań w czasie nie dłuższym niż rok. Zamiast zadań, które okażą się niemożliwe do realizacji, zespół może wykonać inne, o podobnym stopniu trudności. Realizacje zadań zespół odnotowuje w „Karcie próby znaku służby”.

Istnieją następujące znaki służb:

1. znak służby przyjaźni,
2. znak służby turystyce,
3. znak służby kulturze,
4. znak służby nauce,
5. znak służby zdrowiu,
6. znak służby gospodarce,
7. znak służby dziecku,
8. znak służby pamięci,
9. znak służby wspólnocie lokalnej,
10. znak służby przyrodzie.

Programy znaków służb są zatwierdzone przez Główną Kwaterę ZHP i wprowadzone w życie rozkazem Naczelnika ZHP.

Symbolem zdobycia znaku służby jest metalowa odznaka, wykonana według wzorów zatwierdzonych przez Główną Kwaterę ZHP. Każdy znak ma odrębny symbol. Odznaki umieszcza się na mundurze zgodnie z obowiązującymi regulaminami.

Do 2003 starszoharcerskie znaki służb definiowano jako sposób realizacji Programu harcerstwa starszego – znaki służb wskazywały praktyczne możliwości podejmowania przez harcerzy starszych konkretnych zadań w sześciu kierunkach programowych:

1. Otwarcie na świat,
2. Rozwój intelektualny i duchowy,
3. Zdrowie i kultura fizyczna,
4. Ekologia,
5. Zaangażowanie na rzecz społeczności lokalnej,
6. Samodzielność ekonomiczna młodzieży.

Bibliografia

• Tomasz Sikorski Harcerskie odznaki honorowe 1916-1989