Kacap (określenie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kacap[a] (z ukr. кацап) – przezwisko, pogardliwe lub rubaszne[1] określenie Rosjanina, chłopa rosyjskiego (wielkoruskiego) lub człowieka ograniczonego[2][3][4]. W XX wieku pojęcie weszło do użycia także jako potoczne i pogardliwe określenie mieszkańców Związku Radzieckiego niezależnie od narodowości[5], a także jako pejoratywne określenie Białorusinów mieszkających na Podlasiu[6].

Określenie niekiedy uważane jest za przestarzałe[3], a jego Etymologia nie jest do końca jasna[1]. Zapożyczone zostało do polszczyzny z języka ukraińskiego[4], występuje także w innych językach środkowej i wschodniej Europy[potrzebny przypis].

W XIX wieku nazywano tak rosyjskich chłopów bezrolnych lub małorolnych[potrzebny przypis]. Z kolei w wydanym w 1905 roku Słowniku wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia Jan Aleksander Karłowicz odnotowuje słowo jako oznaczające kupca Wielkoruskiego albo w ogóle Wielkorusina, nie wspomina jednak o pogardliwym wydźwięku[7]. W takim znaczeniu pojawia się już jednak w wydanych rok później Wspomnieniach niebieskiego mundurka Wiktora Gomulickiego[8].

Etymologia[edytuj]

Jednym z wytłumaczeń genezy tego słowa może być określenie, jakim Ukraińcy obdarzali Rosjan[4][9]. Słowo kacap miało być złączeniem rosyjskiego как i ukraińskiego цап (jak kozioł), oznaczających kozie brody bojarów moskiewskich i innych ludzi z Księstwa Moskiewskiego, którzy zgodnie ze starymi kanonami bizantyjskimi mieli nosić kozie brody (stary obrządek)[potrzebny przypis]. Podobną etymologię odnotowuje Maria Brzezina w pracy Stylizacja rosyjska[1].

Wedle ukraińskich naukowców, akademika D. Jawornyckego oraz profesora E. Onackego słowo «kacap» - pochodzi z języków tureckich[potrzebny przypis]. W języku arabskim słowo «kassab» (qaşşăb) oznacza «rzeźnika», «tego, kto zabija bydło»[10]. Ukraińscy naukowcy zwracają również uwagę na następujące wyrażenia w tureckich językach: «adam kassaby» oznacza «zły człowiek», «despota», wyrażenie «kassap odlu» - «hochsztapler»; w języku karaimskim «kassapczy» oznacza «oprawca»; «hassap» w języku krymskich Tatarów oznacza «rzeźnik», «hycel» itp.[potrzebny przypis]

W jednej z wersji, nazwa «rzeźnik» utrwaliła się po zdobyciu tatarskiego Kazania[potrzebny przypis]. Tatarom (mieszkańcom Kazania - stolicy współczesnego Tatarstanu) obiecano, że jeżeli oddadzą miasto bez walki, zostanie im wszystkim darowane życie[potrzebny przypis]. Jednak, gdy Tatarzy oddali broń i otworzyli bramę, wojska Iwana IV Groźnego zmasakrowały prawie całe miasto[potrzebny przypis].

W gwarze lwowskiej słowo kacap oznacza głupca[potrzebny przypis].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. W wypadku deprecjonujących, lekceważących lub żartobliwych nazw członków narodowości [...] poleca się pisownię małą literą, choć rozpowszechniony zwyczaj pozwala pisać je wielkąNazwy członków narodów, ras i szczepów

Przypisy

  1. a b c MariaM. Brzezina MariaM., Stylizacja rosyjska: stylizacja językowa i inne ewokanty rosyjskości w utworach literackich ukazujących okres zaborów, Energeia, 1997, s. 161, ISBN 9788385118497 (pol.).
  2. kacap - Słowniki PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-29].  Cytat: 1. pogard. «o Rosjaninie» 2. pogard. «o człowieku ograniczonym» • kacapski • kacapka
  3. a b Witold Doroszewski (red.): kacap – Wielki słownik W. Doroszewskiego PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-29].  Cytat: kacap m IV, Ms. ~apie przestarz. (z niechęcią) «chłop wielkoruski, czasem też o Rosjaninie» [...] <ukr. kacap>
  4. a b c Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego/kacap - Wikiźródła, teksty i materiały źródłowe. pl.wikisource.org, 1927. [dostęp 2015-08-29].  Cytat: kacap, przezwisko Moskali, od Ukraińców, którym Moskal chachłami (od chochoł, ‘czupryna’) odpłaca; od cap, z przyrostkiem ka- lub ko-, jak w kadłub, kabłąk(?), komudzić i i., oznaczającym coś ‘wielkiego, zgrubiałego’, nieraz pogardliwie używanym; dla brody, od Moskala niegdyś nieodłącznej, capem go przezwano.
  5. MirosławM. Bańko MirosławM. (red.), Inny słownik języka polskiego PWN, wyd. Wyd. 2, T. 1: A-Ó, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 582, ISBN 9788301177973.
  6. BarbaraB. Mikołajewska BarbaraB., Nazwy etniczne jako czynnik dystansu etnicznego: studium przypadku zróżnicowania społecznego na Podlasiu, Uniwersytet Warszawski. Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji, 1987, 10 i dalej (pol.).
  7. JanJ. Karłowicz JanJ., Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia używanych w języku polskim, Kraków: Gebethner i Spółka, 1905, s. 237 [dostęp 2016-03-18].
  8. WiktorW. Gomulicki WiktorW., Wspomnienia niebieskiego mundurka - Wikiźródła, wolna biblioteka, wyd. 3. popr., Warszawa-Lublin-Łódź-Kraków: Gebethner i Spółka, 1918, s. 227 [dostęp 2016-03-18] [zarchiwizowane z adresu], Cytat: Byłby ja Jastrebski albo Jastrebowski, wy by mnie lubili i pocztienje dla mnie mieli, ale że moja familia ruska, tak ja dla was cóż? - proklatyj moskal, kacap....
  9. Александр Николаевич Чудинов: КАЦАП. W: Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка [on-line]. 1910. [dostęp 2015-08-29].  Cytat: КАЦАП (малор., искаж. «как цап» - как козел). Малороссийское название великорусских мужиков, носящих бороду, в противоположность малороссам, которые бреются.
  10. Дмитрий Николаевич Ушаков: КАЦАП. W: Толковый словарь Ушакова [on-line]. 1935-1940. [dostęp 2015-08-29].  Cytat: КАЦА́П, кацапа, муж. (араб. kassab - мясник) (дорев. бран.). Шовинистическое обозначение русского в отличие от украинца в устах украинцев-националистов, возникшее на почве национальной вражды. «Проклятые кацапы едят щи даже с тараканами.» Гоголь.