Kamienie na szaniec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy książki. Zobacz też: Kamienie na szaniec – film Roberta Glińskiego z 2014.
Kamienie na szaniec
Ilustracja
Okładka pierwszego okupacyjnego wydania Kamieni na szaniec (1943)
Autor Aleksander Kamiński
Tematyka historia działalności Szarych Szeregów w Warszawie
Typ utworu literatura faktu
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Generalne Gubernatorstwo
Język polski
Data wydania 1943
Wydawca Flaga PPP.svg Polskie Państwo Podziemne
Pierwsza strona relacji Tadeusza Zawadzkiego, na podstawie której Aleksander Kamiński napisał Kamienie na szaniec
Państwowe Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie, które wiosną 1939 ukończyło kilku bohaterów książki
Bohaterowie powieści z kolegami z „Batorego” podczas przedmaturalnej pielgrzymki na Jasną Górę w maju 1939
Jan Bytnar „Rudy” (drugi od lewej) razem z kolegami w czasie okupacji

Kamienie na szaniec – książka Aleksandra Kamińskiego opowiadająca o losach grupy członków Szarych Szeregów podczas II wojny światowej. Jest oparta na prawdziwych wydarzeniach z okresu okupacji niemieckiej.

Tytuł nawiązuje do fragmentu wiersza Juliusza Słowackiego Testament mój.

Historia[edytuj]

Książka powstała na podstawie krótkiej relacji Tadeusza Zawadzkiego „Zośki” spisanej podczas Świąt Wielkanocnych, 25–26 kwietnia 1943, w majątku Szczęsne pod Grodziskiem Mazowieckim[1]. Jej przygotowanie doradził mu Józef Zawadzki, którego niepokoił zły stan psychiczny syna przeżywającego śmierć Jana Bytnara oraz Aleksego Dawidowskiego i Tadeusza Krzyżewicza, którzy ponieśli śmierć w wyniku zorganizowanej przez niego akcji pod Arsenałem[2][3][4].

W tekście „Zośka” opisał powstanie grupy przyjaciół z 23. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej (od koloru chust nazywanej „Pomarańczarnią”), ich działalność w konspiracji oraz aresztowanie i odbicie „Rudego” i innych więźniów przewożonych po przesłuchaniach z siedziby Gestapo w alei J. Ch. Szucha 25 do więzienia Pawiak 26 marca 1943[5].

Tadeusz Zawadzki sporządził swoją relację ołówkiem na małym bloczku z kratkowanego papieru, którą następnie, z obawy o jej zniszczenie, przepisał na maszynie w 4 egz. Jan Rossman, przyjaciel oraz pierwszy czytelnik jego pracy[1][3]. Rossman podzielił materiał na rozdziały, którym nadał tytuły: Pomarańczarnia, Janeczek, Aresztowanie, Czy odbijamy i Odbity[6]. Następnie zwrócił się z prośbą do Aleksandra Kamińskiego (był to pomysł samego Tadeusza Zawadzkiego) o przygotowanie w oparciu o notatkę materiału dla szerszego grona czytelników[7][3].

Redaktor naczelny „Biuletynu Informacyjnego” wyraził zgodę na napisanie książki w pierwszych dniach maja 1943[3]. Znał on Tadeusza Zawadzkiego m.in. z Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”[3]. W celu zebrania materiałów do książki, Kamińskiemu na jego prośbę zorganizowano także spotkania z osobami znającymi jej bohaterów m.in. Józefem Zawadzkim, Stefanem Mirowskim i Barbarą Sapińską (dziewczyną Aleksego Dawidowskiego)[8]. Prace nad książką trwały bardzo krótko. Kamiński wspominał, że pracował nad nią kilka dni, może tydzień[9]. Jej maszynopis otrzymali do przeczytania Tadeusz i Józef Zawadzcy, Jan Rossman oraz inni uczestnicy i świadkowie opisanych w niej zdarzeń[10].

Celem książki było upamiętnienie grupy warszawskich harcerzy – członków m.in. Szarych Szeregów, PLAN-u i Organizacji Małego Sabotażu „Wawer” – oraz przekazanie ideałów braterstwa i służby[8].

Książka pod pseudonimem „Juliusz Górecki” oraz tytułem Kamienie na szaniec. Opowiadanie o Wojtku i Czarnym ukazała się po raz pierwszy w lipcu 1943, w nakładzie 2 tys. egz. Wydawcą była KOPR (Komisja Propagandy Biura Informacji i Propagandy Komendy Okręgu Warszawa Armii Krajowej), a książkę wydrukowały Tajne Wojskowe Zakłady Wydawnicze (TWZW)[11][12]. Na okładce zaprojektowanej przez Stanisława Kunstettera znalazł się ceglany mur z namalowanym Znakiem Polski Walczącej[13][14]. Aleksander Kamiński stworzył swój pseudonim przyjmując imię Juliusza Dąbrowskiego, natomiast nazwisko „Górecki” nawiązywało do Górek Wielkich, w których mieściła się kierowana przez niego szkoła instruktorów harcerstwa[10]. Imiona w podtytule książki (Opowiadanie o Wojtku i Czarnym) były fikcyjnymi imionami Aleksego Dawidowskiego i Jana Bytnara[10].

Drugie okupacyjne wydanie Kamieni na szaniec, także w nakładzie 2 tys. egz., ukazało się w lipcu 1944[15]. Zostało one uzupełnione przez autora o okres pomiędzy akcją pod Arsenałem a akcją w Sieczychach (do września 1943)[16][17]. Książka została zilustrowana 10 rysunkami Romana Hussarskiego, a jej objętość zwiększyła się z 68 do 110 stron[17][8]. W drugim wydaniu stała się ona zamknięta całością[18].

Mikrofilm z treścią książki został wysłany przez Szare Szeregi przez kuriera Armii Krajowej do Londynu, co umożliwiło Związkowi Harcerstwa Polskiego na jej wydanie w 1945 w Wielkiej Brytanii[3].

Kamienie były najgłośniejszą książką okupowanej Warszawy[19][20]. Była czytana w całym kraju i doczekała się licznych recenzji w prasie konspiracyjnej (także krytycznych)[8][21]. Młodzież przyjęła ją z entuzjazmem[20]. Jak napisał we wspomnieniach naczelnik Szarych Szeregów Stanisław Broniewski[22]:

Quote-alpha.png
(...) Książka Kamińskiego chwyciła chłopców za serca – stała się ich książką, i to nie tylko dlatego, że opisywała ich walki, ich zwycięstwa i klęski, lecz jeszcze więcej dlatego, że mówiła o ich życiu wewnętrznym, o ich drodze stawania się pełnymi ludźmi.

Pierwsze wydanie powojenne ukazało się w 1946 nakładem Spółdzielni Wydawniczej „Wiedza”[23]. Ujawniono w nim prawdziwe imię i nazwisko autora książki, stopniowo podawano także prawdziwe pseudonimy jej bohaterów[8]. Do 2014 ukazało się 26 wydań krajowych[8].

W 1978 Aleksander Kamiński w liście do Barbary Wachowicz napisał, że zawsze miał poczucie, że nie jest autorem „Kamieni”, tylko pośrednikiem w ich przekazaniu[24]. Połowę swoich honorariów autorskich za książkę przeznaczał na utrzymanie kwatery Harcerskiego Batalionu Armii Krajowej „Zośka” na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, gdzie zostali pochowani jej bohaterowie[3].

Bloczek z relacją Tadeusza Zawadzkiego został zakopany w ogrodzie przy domu Zawadzkich w Zalesiu Dolnym wraz z innymi pamiątkami i materiami konspiracyjnym. Wraz z nimi został wydobyty po wojnie[25].

Tytuł[edytuj]

Tytuł Kamienie na szaniec stanowi fragment wiersza Juliusza Słowackiego Testament mój i prawdopodobnie nawiązuje do publikacji Karola Koźmińskiego z 1937 o tym samym tytule, przedstawiającej sylwetki 12 młodych legionistów[8].

Tytuł relacji Tadeusza Zawadzkiego (Kamienie przez Boga rzucane na szaniec...), która w skróconej formie stała się tytułem książki, nadał Jan Rossman przy jej przepisywaniu[3]. Rossman wiedział, że wiersz Słowackiego czytał przed śmiercią Janowi Bytnarowi Tadeusz Zawadzki po odbiciu przyjaciela podczas akcji pod Arsenałem[11][3].

Jak wspomina Jan Rossman, zaproponowany przez niego i Tadeusza Zawadzkiego tytuł Kamienie na szaniec nie odpowiadał Aleksandrowi Kamińskiemu, który swoją pracę zatytułował Życie i śmierć[26]. Dał się jednak przekonać do jego zmiany[26].

Bohaterowie[edytuj]

Bohaterami książki jest grupa młodzieży z 23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej „Pomarańczarnia”, której autor nadał fikcyjną nazwę Buki[8]. Wśród nich m.in. Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” (w pierwszym podziemnym wydaniu dla zachowania tajemnicy konspiracji jako Wojtek), Tadeusz Zawadzki „Zośka” (w pierwszym podziemnym wydaniu jako Staśka) i Jan Bytnar „Rudy” (w pierwszym podziemnym wydaniu jako Czarny)[8]. Wszyscy zdali maturę w Państwowym Gimnazjum im. Stefana Batorego w czerwcu 1939.

Fabuła[edytuj]

Aleksander Kamiński opisuje charakter i usposobienie każdego z głównych bohaterów, ich pasje oraz rodzinne domy. Poczucie obowiązku nie pozwala im stać z boku, dlatego aktywnie poszukują swojego miejsca wśród walczących z okupantem. W październiku 1939 przystępują do Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej (PLAN). Tam zajmują się propagandą uliczną. Nalepiają karteczki na obwieszczeniu gubernatora Hansa Franka o utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa, na których widnieją słowa: „Marszałek Piłsudski powiedziałby: a my was wszyscy w d.... mamy”. Później, w grudniu 1939, gazują luksusowy lokal „Adrię”.

Z PLAN-u odeszli miesiąc przed jej rozbiciem przez Niemców. Znów szukają swojego miejsca, chwytając się w międzyczasie różnego rodzaju zadań, m.in. kolportażu prasy. W tym czasie podejmują się również różnego rodzaju prac zarobkowych, wybierając takie zajęcia, które wiążą się z jakimś pożytkiem dla społeczeństwa. Początkowo wszyscy trzej zajmują się szklarstwem, na które było ogromne zapotrzebowanie. Potem ich drogi się rozchodzą. Rudy zajmuje się udzielaniem korepetycji, natomiast Alek uruchamia rikszę, a później zostaje drwalem. Zośka z kolei zajmuje się wyrobem marmolady. Nawiązują również współpracę z tzw. Komórką Andrzeja. Ich praca polega na dostarczaniu grypsów więziennych.

Organizują spotkania dyskusyjne i każdego dnia przerabiają wyznaczony sobie materiał. W marcu 1941 udaje im się związać organizacją małego sabotażu „Wawer”, by półtora roku później przejść do Grup Szturmowych.

Po aresztowaniu Janka Bytnara „Rudego” przez Gestapo, „Zośka” organizuje akcję odbicia przyjaciela, przeprowadzoną 26 marca 1943.

 Osobny artykuł: Akcja pod Arsenałem.

„Rudego” udało się uwolnić, jednak wskutek obrażeń odniesionych podczas tortur, 30 marca 1943 umiera. Tego samego dnia umiera także śmiertelnie ranny podczas akcji „Alek”. „Zośka” ginie w akcji w Sieczychach 20 sierpnia 1943.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Anna Zawadzka, Jan Rossman: Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interim, 1991, s. 191. ISBN 83-85083-10-3.
  2. Stanisław Broniewski: Całym życiem. Szare Szeregi w relacji naczelnika. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 231. ISBN 83-01-04269-9.
  3. a b c d e f g h i Jak powstały „Kamienie na szaniec”. Z Janem Rossmanem, harcmistrzem, b. żołnierzem Armii Krajowej, rozmawia Marian Miszczuk. „Polityka”. nr 13 (1612), s. 9, 26 marca 1988. 
  4. Anna Zawadzka, Jan Rossman: Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interim, 1991, s. 190. ISBN 83-85083-10-3.
  5. Anna Zawadzka, Jan Rossman: Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interim, 1991, s. 250–263. ISBN 83-85083-10-3.
  6. Anna Zawadzka, Jan Rossman: Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interim, 1991, s. 193. ISBN 83-85083-10-3.
  7. Anna Zawadzka, Jan Rossman: Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interim, 1991, s. 193–194. ISBN 83-85083-10-3.
  8. a b c d e f g h i Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 324. ISBN 978-83-1113474-4.
  9. Marian Miszczuk: Jan Rossman „Wacek”. Warszawa: Wydawnictwo Tomiko, 2009, s. 105. ISBN 978-83-917007-4-7.
  10. a b c Marian Miszczuk: Jan Rossman „Wacek”. Warszawa: Wydawnictwo Tomiko, 2009, s. 106. ISBN 978-83-917007-4-7.
  11. a b Tomasz Strzembosz (oprac.): Bohaterowie „Kamieni na szaniec” w świetle dokumentów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 198. ISBN 978-83-01-15330-4.
  12. Karol Koźmiński, Aleksander Kamiński: Kamienie na szaniec – pokolenia walczące o niepodległą Rzeczpospolitą. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy wydania „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego (lipiec 1943-lipiec 2013). Warszawa: Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, 2013, s. 485-486. ISBN 978-83-87899-62-2.
  13. Karol Koźmiński, Aleksander Kamiński: Kamienie.... strony = 485.
  14. Marian Miszczuk: Jan Rossman „Wacek”. Warszawa: Wydawnictwo Tomiko, 2009, s. 107. ISBN 978-83-917007-4-7.
  15. Zygmunt Głuszek: Szare szeregi. Słownik encyklopedyczny. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2010, s. 113. ISBN 978-83-7399-424-9.
  16. Anna Zawadzka, Jan Rossman: Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interim, 1991, s. 195. ISBN 83-85083-10-3.
  17. a b Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 693. ISBN 978-83-240-1057.
  18. Stanisław Broniewski: Całym życiem. Szare Szeregi w relacji naczelnika. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 232. ISBN 83-01-04269-9.
  19. Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1944. Tom 2. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1987, s. 78. ISBN 83-211-0873-3.
  20. a b Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 2010, s. 313. ISBN 978-83-07-03239-9.
  21. Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 2010, s. 313–314. ISBN 978-83-07-03239-9.
  22. Stanisław Broniewski: Całym życiem. Szare Szeregi w relacji naczelnika. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 231–232. ISBN 83-01-04269-9.
  23. Karol Koźmiński, Aleksander Kamiński: Kamienie na szaniec – pokolenia walczące o niepodległą Rzeczpospolitą. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy wydania "Kamieni na szaniec" Aleksandra Kamińskiego (lipiec 1943-lipiec 2013). Warszawa: Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, 2013, s. 487, 492. ISBN 978-83-87899-62-2.
  24. Barbara Wachowicz: Rudy, Alek, Zośka. Gawęda o bohaterach „Kamieni na szaniec”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007, s. 460. ISBN 978-83-7399-219-1.
  25. Anna Zawadzka, Jan Rossman: Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interim, 1991, s. 192. ISBN 83-85083-10-3.
  26. a b Anna Zawadzka, Jan Rossman: Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Interim, 1991, s. 195. ISBN 83-85083-10-3.