Piszczałka karpacka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Vít Kašpařík – twórca piszczałek karpackich, sprzedający swoje wyroby w 2017 roku podczas jarmarku wielkanocnego w Valašské muzeum v přírodě – skansen na Morawskiej Wołoszczyźnie znajdujący się w mieście Rožnov pod Radhoštěm.
Fujarki (fujary) z warszawskiej wystawy muzycznej w 1888 r.
Ľubomír Párička – słowacki twórca fujar, muzyk.

Piszczałka karpacka (zwana również piszczałką pasterską, dudką lub fujarką) – ludowy instrument muzyczny z grupy aerofonów[1], wykonany najczęściej z jednego kawałka drewna, z którego dźwięk moduluje się siłą zadęcia oraz zatykając lub otwierając wykonane w instrumencie otwory palcem.

Budowa instrumentu[edytuj | edytuj kod]

Główną częścią piszczałki jest ustnik służący do wdmuchiwania powietrza – w celu wydobycia dźwięku. Wielkość instrumentów jest zróżnicowana – od kilkunastocentymetrowych do ok. 60 cm. Stanowią mniejszą wersje fujar (zob. fujara słowacka) – instrumentu o znacznie większych rozmiarach od fujarki. Materiałem na budowę piszczałek jest m.in. jawor, kora wierzbowa, łozina oraz bez czarny[2]. Tego typu instrument wytwarzany jest często z gałęzi czarnego bzu, ponieważ materiał ten umożliwia łatwe wywiercenie otworu centralnego. Następnie instrument jest rzeźbiony i wykańczany olejem lnianym. Tradycyjną metodą tworzenia instrumentów dętych było wypalanie za pomocą prętu czy też drutu[3]. Często są zdobiono motywami roślinnymi lub geometrycznymi. Rozpiętość dźwięków piszczałek jest różna i zależy od ich menzury.

Rodzaje piszczałek[edytuj | edytuj kod]

Możemy wyróżnić piszczałki z otworami bocznymi, podwójne[4] lub bez otworów palcowych[5]. W piszczałce podwójnej wywiercone są dwa równoległe do siebie kanały o identycznej długości i średnicy, a w jednym z nich najczęściej otwory palcowe[6]. Za to w piszczałce bez otworów palcowych wydobywa się tony przez zmianę siły zadęcia oraz zamykanie i otwieranie palcem wylotu piszczałki. Piszczałka bezotworowa wymaga bardzo dobrej techniki gry, gdyż do wydawania dźwięków o różnej wysokości służy jeden palec układany na otworze wylotowym. Ten rodzaj piszczałki można przyrównać do skandynawskiego „fletu z wierzby” (ang. willow flute).

Występowanie i nazwy regionalne[edytuj | edytuj kod]

Piszczałka jest integralną częścią tradycyjnej muzyki Karpat – zarówno w części czeskiej (Morawska Wołoszczyzna), polskiej (Beskid Żywiecki), jak i słowackiej. Najczęściej spotykanym rodzajem piszczałek w polskich obszarach karpackich jest piszczałka (nazwa gwarowa: piscołka, piscàłka) z sześcioma otworami palcowymi[7]. Zarówno na Słowacji, jak i w Czechach określa się je nazwą píšťaly. Ludowa piszczałka (cz. lidová píšťala) pojawiła się na terenie Moraw za sprawą kolonizacji wołoskiej, trwającej od XIV do XVI wieku. W trakcie fali migracji wołoscy pasterze osiedlili się na terenach łuku karpackiego ciągnącego się od Siedmiogrodu po wschodnie obszary gór na terenie Moraw[8].

Funkcja piszczałek[edytuj | edytuj kod]

Piszczałka służyła głównie do gry solowej. Stosowanie i produkcja piszczałek była integralną częścią kultury pasterskiej. Prócz muzycznych, pełniła także funkcje użytkowe – jako kij do podpierania lub zaganiania zwierząt[6]. Przykładowo ludowy twórca Władysław Cul z Pewela Slemeńskiego w II poł. XX w. używał swojej piszczałki podczas pasania krów[9]. Piszczałka była również jednym z najpopularniejszych instrumentów muzycznych występujących w przekazach ludowych, legendach i podaniach. Wierzono, że posiada ona cudowne właściwości, a grający na niej mogą w magiczny sposób oddziaływać na otoczenie[10]. Kazimierz Moszyński uważał, że popularność piszczałki w tekstach folkloru była odzwierciedleniem jej rozpowszechnienia w kulturze ludowej[11]. Współcześnie karpackie piszczałki używa się w celu pracy nad samoświadomością, uwzględniając terapeutyczny charakter tych instrumentów.

Współcześni twórcy[edytuj | edytuj kod]

Pomimo odwrotu od tradycyjnego wypasu, który dokonał się w ciągi XIX i XX wieku, a wraz z nim zaniku produkcji i stosowania piszczałek, ostatnia dekada przyniosła nowe zainteresowanie tymi instrumentami. Obecnie można znaleźć szereg artystów karpackich w regionach trzech krajów, którzy wytwarzają piszczałki[8]. Przykładowo walaskie piszczałki (cz. valašské píšťaly) czy też walaskie fujary są wyrabiane m.in. przez ludowego twórcę Víta Kašpaříka[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michał Wenski, Muzeum Instrumentów Ludowych w Szydłowcu, www.muzeuminstrumentow.pl [dostęp 2017-06-01].
  2. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, t. 2, Warszawa 1909, s. 27–28.
  3. Encyklopedia pasterska: piszczałka wielkopostna – Sery owcze w zgodzie z naturą, owczy.pl [dostęp 2017-06-01] (pol.).
  4. Polskie Instrumenty Ludowe, ludowe.instrumenty.edu.pl [dostęp 2017-06-01].
  5. Polskie Instrumenty Ludowe, ludowe.instrumenty.edu.pl [dostęp 2017-06-01].
  6. a b Przegląd piszczałek z obszarów karpackich z cyfrowej kolekcji „Polskie ludowe instrumenty muzyczne” – ludowe.instrumenty.edu.pl | Instrumenty muzyczne [dostęp 2017-06-01].
  7. Polskie Instrumenty Ludowe, ludowe.instrumenty.edu.pl [dostęp 2017-06-01].
  8. a b Marek Gonda - výroba a prodej - koncovky, fujary, flétny, didgeridoo, www.koncovka-gondovka.cz [dostęp 2017-06-01] (cz.).
  9. Polskie Instrumenty Ludowe, ludowe.instrumenty.edu.pl [dostęp 2017-06-01].
  10. Piszczałka - Polska bajka ludowa. Słownik, bajka.umk.pl [dostęp 2017-06-01] (pol.).
  11. Kultura duchowa [w:] Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 2, 2010, s. 1238–1257.
  12. Vít Kašpařík | Valašské muzeum v přírodě, www.vmp.cz [dostęp 2017-06-01] (cz.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]