Rynek Wielki (Zamość)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Zamosc_Great_Market_panorama1.jpg/800px-Zamosc_Great_Market_panorama1.jpg)
Rynek Wielki w Zamościu – kwadratowy plac w centrum Starego Miasta w Zamościu, zarazem jego główne miejsce. Wymiary Rynku Wielkiego wynoszą 100 na 100 metrów.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Zamosc_pierzeja_polnocna.jpg/250px-Zamosc_pierzeja_polnocna.jpg)
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Rynek_Wielki_Zamo%C5%9B%C4%87_-_plan.png/200px-Rynek_Wielki_Zamo%C5%9B%C4%87_-_plan.png)
Po każdej stronie tego rynku (pierzei) znajdują się zabytkowe kamienice[1][2] z podcieniami oraz ratusz, główny obiekt tego placu. Nie jest on położony w jego centrum, jak w większości rynków, m.in. z okresu średniowiecza, lecz w jego północnej pierzei, po stronie zachodniej (na zachód od ulicy Solnej biegnącej na północ od rynku) i nieznacznie wysunięty do środka Rynku Wielkiego. Wiąże się to z wolą założyciela miasta, Jana Zamoyskiego, dla którego najważniejszym obiektem w jego mieście był pałac, dla jakiego ratusz miał nie stanowić konkurencji wśród najokazalszych budowli. Posiada 52-metrową wieżę zegarową oraz szerokie, wachlarzowe schody dobudowane w XVIII wieku.
Od zachodniej i wschodniej pierzei rynku biegną po 3 ulice (S. Staszica w obu kierunkach, Grodzka w obu kierunkach, H. Kołłątaja na zachód, Ormiańska na wschód), natomiast w osi północ-południe po jednej (na północ ul. Solna w kierunku Rynku Solnego i ul. B. Moranda na południe w kierunku Rynku Wodnego). Wyjątkowo od północnej krawędzi Rynku Wielkiego biegnie na północ druga ulica, Ratuszowa, jaka pojawiła się w XVII wieku po oddzieleniu ratusza od kamienic po jego zachodniej stronie. Jako główna arteria uchodziła prowadząca do pałacu ("głowy" miasta) ulica Grodzka, jaka przecina rynek ("serce") na linii wschód-zachód, stanowiąca jego "kręgosłup", od którego odbiegały dwa "ramiona"[3], tj. wspomniane ulice Solna i B. Moranda.
Kamienice
[edytuj | edytuj kod]We wszystkich pierzejach rynku znajduje się 8 kamienic (poza północną z ratuszem), spośród których większość posiada różne nazwy, związane z ich dawnymi właścicielami i obiektami, jakie mieściły:
Pierzeja północna (ulica Ormiańska)
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/Kamienice_na_Starym_Mie%C5%9Bcie_w_Zamo%C5%9Bciu_02.jpg/200px-Kamienice_na_Starym_Mie%C5%9Bcie_w_Zamo%C5%9Bciu_02.jpg)
W tej części rynku (na wschód od ratusza) stoją kamienice ormiańskie, z I poł. XVII wieku, najbardziej wyróżniające się od pozostałych, z attykami i płaskorzeźbami:
- kamienica Wilczkowska (Wilczka)
- kamienica Rudomiczowska (Rudomicza)
- kamienica Pod Aniołem lub Bartoszewiczów
- kamienica Pod Małżeństwem lub Szafirowa
- kamienica Pod Madonną
W bloku kamienic po zachodniej stronie ratusza, przy ul. H. Kołłątaja, stoi tylko jedna z podcieniami, z I poł. XVII wieku, przebudowana w XIX (mieści się tu hotel).
Pierzeja wschodnia
[edytuj | edytuj kod]- Rynek Wielki 16 - kamienica Tatułowiczowska, XVI/XVII wiek, rozbudowana w poł. XIX wieku
- Rynek Wielki 14 - kamienica Autunowiczowska, początek XVII wieku
- Rynek Wielki 12 - kamienica Tobiaszowska, XVI/XVII wiek
- Rynek Wielki 10 - kamienica Owanisowiczowska, poł. XVII wieku
- Rynek Wielki 8 - kamienica Pod św. Kazimierzem z jego figurą, początek XVII wieku, rozbudowana pod koniec tego stulecia
- Rynek Wielki 6 - kamienica Birkowskiego (Akademicka), początek XVII wieku
- Rynek Wielki 4 - kamienica Abrekowska, I poł. XVII wieku
- Rynek Wielki 2 - kamienica Piechowiczowska (Apteczna, Rektorska), I poł. XVII wieku, rozbudowana w XVIII wieku; jest to pierwsza polska apteka - Apteka Rektorska - czynna do dziś
Pierzeja południowa (ulica S. Staszica)
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Rynek_Zamosc_poludnie.jpg/800px-Rynek_Zamosc_poludnie.jpg)
- ul. S. Staszica 17 - poł. XVII wieku
- ul. S. Staszica 19 - kamienica Kinasta, XVI/XVII wiek, rozbudowana w I poł. XVII wieku
- ul. S. Staszica 21 - kamienica Bernego, XVI/XVII wiek, przebudowana w I poł. XVII wieku
- ul. S. Staszica 23 - kamienica Telanowska (Zamoyskich), koniec XVI wieku, przebudowana pod koniec XIX wieku
- ul. S. Staszica 25 - kamienica Morandowska II (Fołtynowiczowska) z dekoracyjnymi fryzami, XVI/XVII wiek
- ul. S. Staszica 27 - kamienica Szczebrzeska, początek XVII wieku
- ul. S. Staszica 29 - kamienica Bystrzyckiego, początek XVII wieku
- ul. S. Staszica 31 - kamienica Turobińska, początek XVII wieku
Pierzeja zachodnia
[edytuj | edytuj kod]- Rynek Wielki 1 - kamienica Lubelska, koniec XVI wieku, przebudowana w poł. XVII wieku, rozbudowana w II poł. wieku XIX i na początku XX
- Rynek Wielki 3 - kamienica Malarzowa, XVII wiek, rozbudowana w II poł. wieku XIX
- Rynek Wielki 5 - kamienica Linkowska (Linkowa), z rzeźbami przedstawiającymi Minerwę i Herkulesa, II poł. XVII wieku
- Rynek Wielki 5a - kamienica Dymitra Greka (Dom Pański) odbudowana w latach 50. XX wieku, w miejscu rozebranej w wieku XIX; od niedawna kolejna kamienica przy Rynku Wielkim, jaka odznacza się attykami, podobnie jak kamienice ormiańskie
- Rynek Wielki 7 - kamienica Morandowska I, XVI/XVII wiek, rozbudowana w XX wieku
- Rynek Wielki 7a - XVII wiek, w późniejszym okresie rozbudowana
- Rynek Wielki 9 - XVII wiek, w późniejszym okresie rozbudowana
- Rynek Wielki 11 - kamienica odbudowana w poł. XX wieku, w miejscu rozebranej w II poł. wieku XIX
Rynek Wielki dawniej i obecnie
[edytuj | edytuj kod]Wśród zmian, jakie miały tu miejsce, zwłaszcza w XIX wieku, wiele kamienic pozbawiono attyk i dekoracji, przywróconych tylko wspomnianym, niektóre posiadały nawet balkony. Na rynku rosły ponadto drzewa, po II wojnie światowej w każdej ćwiartce rynku znajdował się niewielki skwer (wówczas rynek nosił nazwę pl. A. Mickiewicza), a obecnie tylko w jego południowo-zachodniej części.
Przed ratuszem umieszczono płytę upamiętniającą wizytę J. Piłsudskiego w 1922 roku.
Jak od początku istnienia miasta, tak i dziś Rynek Wielki jest miejscem gromadzenia się mieszkańców miasta, jest ponadto głównym punktem dla turystów zwiedzających Zamość. W kamienicach mieści się wiele obiektów, m.in. kulturalnych (Muzeum Zamojskie, Muzeum Techniki Drogowej i Mostowej Okręgu Lubelskiego, Biuro Wystaw Artystycznych – Galeria Zamojska, Galeria Fotografii "Ratusz"), handlowych (sklepy, księgarnie, pamiątki), gastronomicznych (latem rozkładane są tu dodatkowo ogródki z parasolami); odbywają się tu również święta państwowe, liczne imprezy kulturalne, rozrywkowe i widowiskowe, m.in. Jarmark Hetmański, wybrane spektakle Zamojskiego Lata Teatralnego oraz różne wystawy, koncerty, zjazdy i pokazy.
Rynek Wielki jest zamknięty dla ruchu samochodowego (poza wyjątkowymi sytuacjami), przeznaczony przede wszystkim dla pieszych.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków woj. lubelskiego (NID)
- ↑ Wykaz zabytków ujętych w gminnej ewidencji zabytków
- ↑ A. Kędziora: Encyklopedia miasta Zamościa. Chełm: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 2000.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- J. Kowalczyk, Zamość. Przewodnik, Zamość, Zamojski Ośrodek Informacji Turystycznej, 1995;