Szyszman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Szyszman
książę Widynia
Władca Widynia
Okres panowania od lat 70. - 80. XIII wieku
do 1308/1313
Następca Michał Szyszman
Dane biograficzne
Dynastia Szyszmanowicze
Śmierć 1308/1313
Żona Anna c. Jovana Dragosza
Dzieci Michał • Keraca Petrica • Belaur
Bułgaria w 1307 roku

Szyszman (bułg.: Шишман, Sziszman) – bojar bułgarski, książę Widynia. Ojciec cara bułgarskiego Michała III Szyszmana. Protoplasta ostatniej bułgarskiej dynastii średniowiecznej - Szyszmanowiczów.

Władca Widynia pod zwierzchnictwem tatarskim[edytuj | edytuj kod]

Szyszman był bojarem bułgarskim z okolic Widynia[1]. Wczesne lata jego życia i wzrost jego potęgi są słabo udokumentowane. I. Vásáry uważa, że był potomkiem Kumanów, którzy po 1241 roku osiedlili się w Bułgarii, zmuszeni do opuszczenia Królestwa Węgier[2]. W historiografii bułgarskiej przyjmuje się, że nieznana z imienia, pierwsza żona Szyszmana była córką sewastokratora Piotra i Anny-Teodory Aseniny, córki cara Iwana Asena II (1218-1241)[3][4]. Pomiędzy 1275 a 1280 rokiem urodziła mu ona syna Michała, przyszłego cara bułgarskiego[5]. We współczesnych mu źródłach Szyszman jest tytułowany księciem, królem, a nawet carem, choć oficjalnie przysługiwał mu jedynie tytuł despoty[6]

Za panowania cara Jerzego I Tertera (1280-1292), po 1281 roku, Szyszman, utworzył własne silne państwo w zachodniej Bułgarii, w ziemi widyńskiej obejmującej dolinę rzeki Timoku[7]. W historiografii bułgarskiej wskazuje się na fakt, że Jerzy I Terter, który w 1280 roku opanował tron carów bułgarskich, był również możnowładcą bułgarskim pochodzenia kumańskiego[6], co jest źródłem hipotezy, że Szyszman mógł być krewnym, a nawet bratem Jerzego I Tertera[8]. Część uczonych przenosi początki panowania Szyszmana nawet na późne lata 70-te, po zamordowaniu przez carycę Marię, poprzedniego władcy w Widyniu, Jakuba Swetosława. Część na początek lat 90. XIII wieku[1].

Przedmiotem dyskusji jest również stopień niezależności Szyszmana. T. Wasilewski, analizując wpływy tatarskie na życie polityczne Bułgarii w tym okresie, przyjmuje, że Szyszman objął władzę w Widyniu, jako lennik i sprzymierzeniec tatarskiego wodza Nogaja[7]. J. Fine nie wyklucza, że Tatarzy mogli jedynie zaakceptować jego usamodzielnienie post factum [1]. Z kolei historycy bułgarscy skłonni są łączyć uznanie przez Szyszmana zwierzchnictwa tatarskiego dopiero z wydarzeniami lat 1291-1292. Z racji przyjętej koncepcji objęcia przez niego władzy wskazują natomiast na stosunkowo dobre relacje jego państwa z carami bułgarskimi w Tyrnowie[6].

Jego państwo stale rosło tak że pod koniec XIII wieku Szyszman władał większością ziem północno-zachodniej Bułgarii[7]. Biskup Daniło podaje, że posiadał wiele ziem bułgarskich[9]. Bułgarski historyk Jordan Andrejew uważa, że granice jego państwa sięgały poza Żelazną Bramę na zachodzie i do Łomu i Wracy na zachodzie. Opierając się na wzmiankach kronikarzy, którzy podają, że Dunaj biegnie przez środek jego ziem, przyjmuje również, że Szyszman kontrolował również Oltenię w zachodniej Wołoszczyźnie[6].

Konflikt z Serbią i zależność od króla serbskiego[edytuj | edytuj kod]

Około 1291 roku wspólna wyprawa władców serbskich Stefana Dragutina i Stefana Milutina doprowadziła do likwidacji sąsiadującego z państwem Szyszmana księstwa braniczewskiego rządzonego przez braci Dyrmana i Kudelina. W odwecie mniej więcej rok później Szyszman zaatakował ziemie serbskie. Jest możliwe, że był sojusznikiem Dyrmana i Kudelina, niewątpliwie natomiast likwidacja księstwa braniczewskiego powodowała, że jego państwo zyskiwało silnego i agresywnego sąsiada. Oddziały Szyszmana, w których liczny udział miały wojska tatarskie najechały Serbię[10]. Dotarły w rejon Hvosna, obległy twierdzę Ždrelo w pobliżu Peciu[9]. Ostatecznie splądrowały jedynie i spaliły monaster w Żiczy i powróciły do siebie[10]. Po ucieczce cara Jerzego I Tertera i objęciu władzy przez Smilca, Stefan Milutin wraz z bratem Dragutinem, wykorzystując osłabienie Bułgarii najechali państwo widyńskie. Stolica poddała się po krótkim oblężeniu. Szyszman zbiegł za Dunaj do Nogaja[7][6].

Photograph of a medieval stone castle with two rectangular towers in the foreground
Zamek Baba Vida w Widyniu, stolicy Szyszmanowego państwa

Ostatecznie zamiast zaanektować zdobyte terytoria Milutin ponownie osadził Szyszmana na tronie w Widyniu i zawarł z nim przymierze. Szyszman został zmuszony do uznania zwierzchnictwa króla serbskiego i poślubienia żonę możnowładcy serbskiego Jovana Dragosza[10], Anny[11]. Zdaniem T. Wasilewskiego to jego syn Michał był zmuszony poślubić córkę Milutina Annę Nedę[12]. Niewątpliwie ocalenie swego państwa Szyszman zawdzięczał Nogajowi. Milutin zwrócił mu księstwo widyńskie obawiając się interwencji tatarskiej. W tym czasie sam zresztą popadł w zależność od Tatarów i był zmuszony wysłać swego syna Stefana Deczańskiego na dwór Nogaja[10].

Pomimo uzależnienia od Serbii, na które wskazuje również późniejszy ślub syna Szyszmana Michała z córką Milutina Anną Nedą, dzięki obecności Tatarów Szyszman mógł prowadzić stosunkowo niezależną politykę w stosunku do Wołoszczyzny, a zwłaszcza do Bułgarii[6]. Po zamordowaniu przez Toktu chana Nogaja (1299) i rozpadzie jego ordy, udzielił w latach w latach 1301-1302 schronienia niektórym z krewnych Nogaja, między innymi wnukowi chana Kara-Kesekowi, który zbiegł do Widynia z liczącym 3 tysiące jazdy oddziałem i pozostawał tam jeszcze w 1325 roku[13]. W przeciwieństwie do Andrejewa, Fine uważa, że śmierć Nogaja zwiększyła wpływy serbskie w Widyniu[14].

Szyszman zmarł w 1308[6] lub w 1313 roku[7][15]. Jego następcą został syn Michał, dokument wenecki z 1313 roku tytułuje go: despotą bułgarskim i panem Widynia[15]. W 1323 roku Michał został carem Bułgarii. Oprócz Michała Szyszman miał jeszcze syna Belaura, późniejszego despotę Widynia i córkę Keracę Marię, matkę cara Iwana Aleksandra (1331-1371). Zdaniem Iwana Bożiłowa, który uważa ich za potomków dynastii Asenowiczów, wszystkie dzieci Szyszmana urodziły się z jego pierwszej żony, córki Anny Teodory[16]. Potomkowie Szyszmana rządzili Bułgarią od 1323 roku do upadku państwa pod koniec XIV wieku[17].


Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 220.
  2. I. Vásáry, Cumans and Tatars, s. 65
  3. J. Andrejew, Koj koj je w srednowekowna Byłgaria, s. 21
  4. I. Bożiłow, Familiata na Asenewci, s. 111-112
  5. Ch. Cawley: Medieval Lands.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 J. Andrejew, Koj koj je w srednowekowna Byłgaria s. 395
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 T. Wasilewski: Historia Bułgarii. s. 101-102.
  8. P. Pawłow, Meteżnici i Pretendenti
  9. 9,0 9,1 I. Vásáry, Cumans and Tatars, s. 107
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 221.
  11. Napis na kamiennym nadprożu zachodniego portalu kościoła Matki Boskiej Hodegoterii w Mušutište informuje, że kościół został zbudowany w 1315 roku przez kaznaca Jovana Dragosława, jego żonę Helenę, syna Stanisza i córkę Annę. Za Ch. Cawley: Medieval Lands.
  12. T. Wasilewski: Historia Bułgarii. s. 101-102.. Zdaniem Cawleya ślub Michała i Anny nastąpił dopiero po 1308 roku. Za Ch. Cawley: Medieval Lands.
  13. I. Vásáry, Cumans and Tatars, s. 88
  14. J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 261.
  15. 15,0 15,1 J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 268.
  16. I. Bożiłow, Familiata na Asenewci, s. 119, 134 i 136
  17. 17,0 17,1 T. Wasilewski: Historia Bułgarii. s. 292.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]