Typologia narracji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Artykuł główny: narracja

Typologia "szkolna"[edytuj | edytuj kod]

W tradycyjnej typologii szkolnej wyróżnia się dwa typy narracji: pierwszoosobową (narracja utrzymana w gramatycznej pierwszej osobie liczby pojedynczej) i trzecioosobową (narracja utrzymana w gramatycznej trzeciej osobie liczby pojedynczej). W zależności od zakresu wiedzy narratora o świecie przedstawionym (szczególnie zaś o świecie wewnętrznym bohaterów oraz o wydarzeniach niedostępnych ich wiedzy) można mówić o narratorze wszechwiedzącym lub narratorze o ograniczonych kompetencjach poznawczych. Szczególnym typem narracji narratora o ograniczonych kompetencjach poznawczych jest tzw. narracja z bohaterem prowadzącym, w której kompetencje, wiedza i punkt widzenia narratora każdorazowo pokrywają się z wiedzą, świadomością i punktem widzenia któregoś z bohaterów.

Typologia sytuacji narracyjnych Franza Stanzla[edytuj | edytuj kod]

Koncepcję swą Franz Stanzel po raz pierwszy sformułował w 1955 roku[1], następnie rozwinął ją i uściślił w kolejnych książkach[2][3].

Stanzel wyróżnia trzy podstawowe sytuacje narracyjne: pierwszoosobową (niem. Ich-Erzählsituation), auktorialną (niem. auktoriale Erzählung) i personalną (niem. personale Erzählung).

W sytuacji pierwszoosobowej narrator jest postacią należącą do świata przedstawionego i uczestniczącą w akcji.

Narrator auktorialny jest mniej skonkretyzowany niż pierwszoosobowy, ale nadal możemy mówić o jego obecności jako osoby – daje znać o swoim istnieniu przez rozmaite wtręty i komentarze do przedstawianej fabuły. Narrator auktorialny nie uczestniczy jednak w akcji, istnieje jak gdyby na innej płaszczyźnie egzystencji – poza przestrzenią lub czasem akcji. Ponieważ w tym przypadku narrator jest nadal skonkretyzowany jako osoba, jego kompetencje poznawcze są na ogół ograniczone (wie tylko tyle, ile zdołał się dowiedzieć).

Narrator personalny nie jest już właściwie narratorem, a bezosobową instancją narracyjną. W przypadku tej sytuacji narracyjnej można powiedzieć, że fabuła opowiada się "sama" – "opowiadacz" nie ujawnia w żaden sposób swojego istnienia jako osoby poza samym aktem mówienia (pisania). Narrator "chowa się" za postacie. Może to oznaczać zarówno zyskanie nieograniczonych kompetencji poznawczych, jak i skrajne ich ograniczenie (np. narrator wie tylko to, co w danym momencie "widzi" bezosobowa kamera, z której punktu widzenia prowadzona jest narracja, albo narrator zbliża się wiedzą do któregoś z bohaterów).

Stanzel przedstawił swoją typologię graficznie jako podzielone na trzy części koło – poszczególne teksty mogą zajmować miejsce zarówno w środku danego typu, jak i przy samym brzegu. Przechodzenie pomiędzy kolejnymi typami ma zatem charakter ciągły – to jeden z najbardziej oryginalnych elementów w koncepcji Stanzla.

W polskich badaniach literackich narracja auktorialna jest często błędnie utożsamiana ze "szkolną" kategorią wszechwiedzącego narratora trzecioosobowego, a narracja personalna (również błędnie) – z kategorią narracji trzecioosobowej z bohaterem prowadzącym.

Typologia Wayne'a C. Bootha[edytuj | edytuj kod]

W koncepcji Bootha[4] na szczególną uwagę zasługują dwie innowacje terminologiczne. Po pierwsze, Booth wprowadza pojęcie autora wpisanego w dzieło (implied author, nazywany też czasem autorem domyślnym bądź implikowanym), który jest kimś innym zarówno niż narrator, jak i realny autor dzieła. Jest to ta na poły fikcyjna postać, której intencję wyczytujemy z całości tekstu. Po drugie, Booth wprowadza kategorię wiarygodności narratora[5].

Pozostałe typologie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stanzel, Franz (1955), Die typischen Erzählsituationen im Roman; po polsku: Typowe formy powieści, przeł. R.Handke, w: R.Handke (opr.) Teoria form narracyjnych w niemieckim kręgu językowym, Kraków 1980.
  2. Stanzel, Franz (1964), Typische Formen des Romans
  3. Stanzel, Franz (1979), Theorie des Erzählens, wyd. 2. popr. 1982
  4. Booth, C. Wayne (1961), The Rhetoric of Fiction; po polsku: Rodzaje narracji, przeł. I. Sieradzki, "Pamiętnik Literacki" 1971 z. 1, s. 229-244. Przedruk w: Narratologia, red. M. Głowiński, Gdańsk 2004, s. 212-233 i (przypisy) 280-282.
  5. ściśle biorąc, angielski termin reliable narrator oznacza "narratora godnego zaufania", a unreliable narrator – "narratora niegodnego zaufania", ale w polskim przekładzie nazwano ich "narratorem wiarygodnym" i "niewiarygodnym"
  6. Hamburger, Käte (1957), Die Logik der Dichtung
  7. Weinrich, Harald (1964), Tempus: besprochene und erzählte Welt
  8. Genette, Gérard (1972), Discours du récit. Essai de méthode (w: Figures III)
  9. Genette, Gérard (1983), Nouveau discours du récit
  10. Bartoszyński, Kazimierz (1976), Problem konstrukcji czasu w utworach epickich, w: H.Markiewicz (wyb.) Problemy teorii literatury, Seria 2, Wrocław 1976

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]