Alofon

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Diagram samogłoskowy z zaznaczonymi alofonami w języku polskim. Na czarno zaznaczono główne alofony, a na zielono i czerwono alofony kombinatoryczne. Dodatkowo alofony zaznaczone na czerwono pojawiają się w kontekstach podniebiennych.

Alofon (allofon, z gr. ἄλλος, állos, "inny" i φωνή, phōnē, "dźwięk") – realizacja fonemu zawierająca oprócz cech fonologicznie relewantnych również szereg cech nierelewantnych w zależności od pozycji głoski (w stosunku do innych) i mówiącego[1]. Przykładowo w języku polskim [ɲ̟] i [j̃] są alofonami fonemu /ɲ/. Dźwięk [j̃] pojawia się na przykład w wyrazie państwo ([ˈpäj̃s̪t̪fɔ]), gdyż fonem /ɲ/ przed spółgłoskami szczelinowymi realizowany jest jako [j̃]. W innych kontekstach fonetycznych, na przykład w wyrazie sanie ([ˈs̪äɲ̟ɛ]) będzie on realizowany jako [ɲ̟].. Alofony zapisywane są w transkrypcji fonetycznej, nie są zapisywane w transkrypcji fonologicznej[2].

Termin „alofon” (ang. allophone) został po raz pierwszy użyty w latach 40. XX wieku przez amerykańskiego językoznawcę Benjamina Lee Whorfa[3]

Wyróżnia się alofony[4]:

  • kombinatoryczne – głoski, których wystąpienie zdeterminowane jest przez kontekst fonologiczny; wybór danego wariantu zależy od sąsiedztwa dźwiękowego głoski;
  • fakultatywne – głoski, w przypadku których możliwa jest wzajemna substytucja.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Milewski 1967 ↓.
  2. Peter Roach: A Little Encycloedia of Phonetics (ang.). W: University of Reading [on-line]. s. 60. [dostęp 2017-06-25].
  3. Lee 1996 ↓, s. 46, 88.
  4. Gimson 2008 ↓, s. 43-45.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967.
  • A. C. Gimson: Pronunciation of English. Londyn: Hodder Education, 2008. ISBN 978-0-340-958773.
  • Penny Lee: The Whorf Theory Complex: A Critical Reconstruction. John Benjamins Publishing, 1996. ISBN 1-55619-619-9.