Buszmen z Banyoles

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
"Wypchany Buszmen" – rysunek Francesca Dardera w broszurze towarzyszącej światowej wystawie w Barcelonie w roku 1888

Buszmen z Banyoles (katal. Negre de Banyoles) – spreparowane techniką taksydermii ciało afrykańskiego Buszmena, wystawione w 1916 jako eksponat muzealny w "Muzeum Dardera"[1] w katalońskim mieście Banyoles, w Hiszpanii znane jako el Negro de Banyoles[2], zaś w krajach afrykańskich jako El Negro[3]. W latach 90. XX wieku wystawianie spreparowanego ciała Buszmena stało się przedmiotem rozgłosu prasowego, pogłębionych badań antropologicznych oraz sporów politycznych, po których szczątki Buszmena ostatecznie zostały pochowane w Gaborone – stolicy Botswany[4].

Śmierć i mumifikacja[edytuj | edytuj kod]

Mierzący 130 cm[3] Buszmen zmarł około roku 1830 na terenie ówczesnej Kolonii Przylądkowej w wieku około 27 lat, najprawdopodobniej w wyniku choroby płuc[4]. Jego ciało zostało wykradzione z grobu i spreparowane przez braci Jules'a i Edouarda Verreaux – Francuzów zajmujących się badaniami przyrodniczymi i wypychaniem zwierząt[3][4][5]. Według późniejszych badań[3], preparat stanowiła skóra z niewielką ilością zmumifikowanej tkanki mięśniowej, z oryginalną czaszką oraz kośćmi nóg i rąk. Pozostałe części spreparowanego Buszmena były wykonane m.in. z metalowych prętów, drutu i siana.

Lata we Francji[edytuj | edytuj kod]

Zmumifikowane ciało zostało wysłane do Paryża, gdzie rodzina Verreaux prowadziła sklep Maison Verreaux[3] handlujący wypchanymi zwierzętami i zaopatrujący muzea. W Paryżu Buszmen, "wyglądający jak żywy", został po raz pierwszy pokazany na wystawie w roku 1831[4]. Jego ekwipunek składał się m.in. z przepaski na biodra, dzidy i pióropusza. Skóra Buszmena została zabarwiona na czarno pastą do butów[4]. Po śmierci Edouarda Verreaux w 1868, Jules wyprzedawał zgromadzone eksponaty, w wyniku czego Buszmen trafił w ręce katalońskiego przyrodnika Francesca Dardera i Llimony[4].

Lata w Hiszpanii[edytuj | edytuj kod]

Darder wystawił Buszmena w 1888 roku na światowej wystawie w Barcelonie[4][6]. Umierając w 1918 Francesc Darder i Llimona zapisał znaczną część swojego majątku miastu Banyoles[4]. W ten sposób Buszmen trafił do muzeum miejskiego, które w 1916 zorganizowało stałą wystawę pod nazwą Museo Darder; w ten sposób Buszmen stał się główną atrakcją muzeum Dardera. Przez 75 lat był wystawiany bez większych kontrowersji.

Protesty[edytuj | edytuj kod]

Współczesny Buszmen z Botswany

29 października 1991 wystawę obejrzał Alphonse Arcelin, hiszpański lekarz pochodzenia haitańskiego, będący wówczas radnym z ramienia Socjalistycznej Partii Katalonii w tarragońskim mieście Cambrils. Napisał on list do burmistrza Banyoles z żądaniem usunięcia eksponatu. Zdarzenie to przyciągnęło uwagę prasy: na łamach gazety El País pojawił się list protestacyjny Arcelina, w którym ostrzegał on przed możliwością wywołania skandalu w związku z planowanym przyjazdem czarnoskórych sportowców na letnie igrzyska olimpijskie w 1992 w Barcelonie. Napisał on, że osobiście zachęci czarnoskórych zawodników do odmówienia udziału w olimpiadzie, jeśli eksponat w postaci ciała wykradzionego z grobu nie zostanie usunięty[4].

Pomimo działań Alphonse'a Arcelina, a także narastającej fali protestów innych osób i instytucji, rada miasta Banyoles stanęła po stronie muzeum. Radny Carles Abella, będący jednocześnie kustoszem muzeum Dardera, oświadczył, iż wypchany Buszmen jest własnością muzeum. Zarzuty o propagowanie rasizmu nazwał absurdalnymi, stwierdził również, że prawa człowieka mogą dotyczyć jedynie ludzi żywych[4].

Wśród osób i instytucji krytykujących wystawianie zwłok Buszmena znalazły się rządy i ambasady państw afrykańskich (m.in. Nigerii i Botswany), Międzynarodowy Komitet Olimpijski, funkcjonariusze ONZ oraz działacze Organizacji Jedności Afrykańskiej[4]. "Negre de Banyoles" został okrzyknięty symbolem represji kolonialnej.

Ekspozycja w muzeum była jednak nadal prezentowana aż do 1997 roku. W marcu 1992 zmieniono jedynie nazwę eksponatu: z określenia El Negro, mogącego odnosić się do dowolnego Murzyna, na El Bosquimano oznaczające Buszmena; Abella uzasadniał tę zmianę kształtem czaszki eksponatu[4]. Dzięki medialnemu nagłośnieniu konfliktu, muzeum zyskało na popularności, odnotowując wzrost sprzedaży biletów: w 1992 sprzedano ich 70 000 (dla porównania, w trzy lata po usunięciu ekspozycji sprzedano ich 8 000)[7].

Powrót do Afryki[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1997 r., w wyniku narastającej międzynarodowej krytyki, ekspozycja została zlikwidowana. W ciągu kolejnych trzech lat toczyły się naukowe i dyplomatyczne spory dotyczące dalszych losów Buszmena: miejsce jego pochówku miało bowiem zależeć od tego, czy w świetle badań miałby się on okazać mieszkańcem rejonu Kalahari w dzisiejszej Botswanie, czy też terenów należących obecnie do RPA[4]. W 2000 r. mumia została przekazana do muzeum antropologicznego w Madrycie, gdzie usunięto z niej wszystkie spreparowane lub sztuczne elementy, w tym włosy, oczy i skórę. Zewnętrzne elementy wyposażenia (przepaska biodrowa, pióropusz i włócznia) pozostały wcześniej w Banyoles. 4 października 2000 czaszka i pozostałe szczątki Buszmena powróciły w trumnie do Botswany. Pozostałości ciała zostały następnego dnia pochowane w reprezentacyjnym miejscu parku Tsholofelo w Gaborone – stolicy Botswany. Pogrzebowi towarzyszyły liczne manifestacje patriotyczne a także przemówienie ministra spraw zagranicznych Botswany, Mompati Merafhe[8][5].

Reperkusje[edytuj | edytuj kod]

Po pogrzebie afrykańskie gazety wyrażały zadowolenie z rozwiązania wieloletniego konfliktu[9]. W latach dziewięćdziesiątych i później sprawa Buszmena z Banyoles służyła również jako przykład w debatach dotyczących eksponowania mumii i innych szczątków zmarłych w sztuce i muzealnictwie.

Monografię Buszmena z Banyoles oraz wyniki badań dotyczących jego pochodzenia przedstawiła Caitlin Davies w książce The Return of El Negro[10].

Przypisy

  1. Map of Darder Museum in Banyoles – Spain – A Spain Attraction. [dostęp 2009-12-12].
  2. Un libro revela que Cuvier conocía al Negro de Banyoles. [dostęp 2009-12-12].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Cressida Fforde, Jane Hubert, Paul Turnbull: The dead and their possessions: repatriation in principle, policy, and practice. s. 245-255. [dostęp 12 grudnia 2009]. (ang.)
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 Neil Parsons. One body playing many parts – le Betjouana, el Negro, and il Bosquimano. „Botswana Journal od African Studies”. 16 (2002) No.1 (ang.). [dostęp 2009-12-12]. 
  5. 5,0 5,1 Fakty RMF.FM: Tryumfalny powrót Buszmena (pol.). [dostęp 2009-12-12].
  6. El Negro of Banyoles (ang.). University of Botswana History Department. [dostęp 12 grudnia 2009].
  7. University of Botswana History Department: Extract from letter from Miquel Molina of La Vanguardia (ang.). 8 października 2000. [dostęp 2009-12-12].
  8. Bruce Bennett (cytowany na stronie archiwalnej) oraz Botswana Daily News: El Negro: reports of arrival & burial (ang.). 5 października 2000. [dostęp 12 grudnia 2009].
  9. El Negro: further comments from the press (ang.). 5 października 2000. [dostęp 12 grudnia 2009].
  10. Caitlin Davies: The Return of El Negro. Penguin Books (South Africa), 13 stycznia 2003. (ang.)