Kategoria estetyczna

Kategoria estetyczna – pojęcie określające sposoby prezentacji przedmiotów (głównie dzieł sztuki, ale też np. zjawisk natury), dzięki którym zyskują one wartość estetyczną (tzn. wywołują u odbiorcy przeżycie estetyczne: poczucie przyjemności, poruszenia emocjonalnego, intelektualnego, etc). Każda kategoria estetyczna jest zbiorem określonych cech, które przez twórcę i jego odbiorców są uznawane za pożądane.

Do podstawowych, mających swe źródło w antyku, kategorii estetycznych należą piękno, tragizm, komizm, wzniosłość, patos. Wraz z rozwojem kultury i sztuki zaczęto doszukiwać się wartości estetycznych w grotesce, ironii, brzydocie, wdzięku. Za kategorię estetyczną uznawana jest także epickość, choć nie wydaje się to słuszne, bo epickość należy do kategorii gatunkowej, a nie estetycznej.

Percepcja kategorii estetycznych zmieniała się wraz rozwojem epok i kierunków artystycznych: barok cenił wdzięk i wzniosłość, klasycyzm – piękno. Wartościowano poszczególne kategorie estetyczne, formułowano zasady ich stosowania, łączono ich użycie z konkretnymi gatunkami literackimi: np. w komedii czy tragedii.

Bibliografia

• Głowiński M., Kostkiewiczowa T., Okopień-Sławińska A., Sławiński J., Podręczny słownik terminów literackich, Warszawa 1996.
• М. Ф. Овсянников: Трагическое. W: Л. В. Алехина, В. Р. Аронов, М. Н. Афасижев, В. В. Ванслов, И. Ф. Волков, Е. В. Волкова, С. С. Гольдентрихт, Г. Н. Джибладзе, А. Я. Зись, М. С. Каган, Н. В. Кашина, Г. Г. Квасов, Э. Г. Красностанов, Т. В. Кузнецова, Т. Б. Любимова: Марксистско-ленинская эстетика (Estetyka marksistowsko-leninowska). Pod redakcją prof. Michaiła Owsiannikowa. Moskwa: Высшая школа, 1983, s. 133–144, seria: Учебник для вузов (Podręcznik dla uczelni wyższych). (ros.).