Kos zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kos)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy ptaka. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Kos zwyczajny
Turdus merula[1]
Linnaeus, 1758
Samiec
Samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina drozdy
Rodzaj Turdus
Gatunek kos zwyczajny
Podgatunki
  • T. m. merula Linnaeus, 1758
  • T. m. azorensis Hartert, 1905
  • T. m. cabrerae Hartert, 1901
  • T. m. mauritanicus Hartert, 1902
  • T. m. aterrimus (Madarász, 1903)
  • T. m. syriacus Hemprich & Ehrenberg, 1833
  • T. m. intermedius (Richmond, 1896)
  • T. m. sowerbyi Deignan, 1951
  • T. m. mandarinus Bonaparte, 1850
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     siedliska całoroczne

     obszary lęgowe przez większą część roku

     zimowiska

Kos zwyczajny, kos (Turdus merula) – gatunek średniej wielkości ptaka częściowo wędrownego z rodziny drozdów (Turdidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Kosy należą do euroazjatyckiego kladu rodzaju Turdus. Uważane są za klad bazalny tej grupy, choć brak jest jednoznacznego potwierdzenia przez badania genetyczne. Pewne jest jednak, że nie są blisko spokrewnione z innymi gatunkami drozdów z tej grupy. Powodem może być spowodowana przez międzykontynentalną migrację bardzo szybka filogenetyczna radiacja adaptacyjna[3].

Wyróżniono kilka podgatunków T. merula[4][5][6]:

  • kos zwyczajny (Turdus merula merula) – Prawie wszystkie europejskie kosy (z wyjątkiem ptaków z południowo-wschodniej części) należą do formy nominalnej. O ile nie zaznaczono inaczej, ten artykuł dotyczy głównie tego podgatunku. W obrębie dużego obszaru zasięgu tego podgatunku występują różnice w wyglądzie. Stały się one podstawą do propozycji wydzielenia dalszych podgatunków – na przykład ticehursti dla nieco ciemniej zabarwionych populacji Szkocji i Irlandii. Propozycje te nie zostały jednak formalnie przyjęte. Naturalizowane populacje Australii i Nowej Zelandii pochodzą w większości od brytyjskich kosów. Należą one do formy nominalnej. Dotąd nie znaleziono cech wyraźnie różniących je od kosów europejskich. Przykładowo pieśni kosów nowozelandzkich i europejskich mają taką samą strukturę i elementy[7]
  • Turdus merula azorensis – Przedstawiciele podgatunku endemicznego na Azorach są nieco mniejsi od formy nominalnej i mają krótsze ogony. Upierzenie samców jest ciemniejsze i bardziej błyszczące niż u formy nominalnej.
  • Turdus merula cabrerae – Podgatunek zamieszkujący Maderę i zachodnie Wyspy Kanaryjskie przypomina T. m. azorensis. Upierzeniem, wielkością i długością ogona nie odróżnia się jednak tak wyraźnie od formy nominalnej.
  • Turdus merula mauritanicus – Do tego podgatunku należą kosy północno-zachodniej Afryki. Upierzenie samców jest głęboko czarne i błyszczące. Dziób jest trochę mocniejszy niż u formy nominalnej. Południe Hiszpanii to obszar, na którym kosy wykazują cechy pośrednie z formą nominalną.
  • Turdus merula aterrimus – samce tego podgatunku mają nieco bardziej matowe ubarwienie niż u formy nominalnej. Samice mają bledszą spodnią stronę. Dziób jest nieco dłuższy i węższy. Zamieszkuje obszar od Bałkanów, Słowenii i południowej Rumunii przez Krym, Grecję i Turcję po Kaukaz i północny Iran na wschodzie.
  • Turdus merula syriacus – Podgatunek zamieszkuje wschodnie wybrzeża Morza Śródziemnego na południe od T. m. aterrimus od południowej Turcji po Jordanię i Izrael oraz północny Synaj. Występuje na północy Iraku i południu Iranu. Dla kosów południowych wysp Grecji zaproponowano wydzielenie podgatunku T. m. insularum, są one jednak trudne do odróżnienia od T. m. syriacus i dlatego zaliczane zwykle do tego podgatunku.
  • Turdus merula intermedius – Ten podgatunek gniazduje w pasie od północno-wschodniego Afganistanu po Tienszan. Na zimę ptaki wędrują w doliny południowego Afganistanu i do południowego Iraku. Przedstawiciele tego podgatunku są więksi niż T. m. syriacus i T. m. aterrimus, ogon jest relatywnie dłuższy a dziób mocniejszy.
  • Turdus merula sowerbyi – Zamieszkuje środkowe Chiny w południowym Gansu i zachodnim Syczuanie. Przedstawiciele tego podgatunku są ciemniejsi niż żyjącego dalej na wschód T. m. mandarinus.
  • kos chiński (Turdus merula mandarinus) – Do tego podgatunku należą kosy gniazdujące od wschodniego Syczuanu i Kuejczou po Morze Wschodniochińskie i Morze Południowochińskie. Część ptaków wędruje na zimę do południowych Chin, na Hajnan, do Laosu i Wietnamu. Upierzenie jest matowe czarno-brązowe. Samce mają brudno-białe plamki na brodzie i białawe obwódki na piórach gardła. Samice odróżniają się od samców niemal wyłącznie gardłem, które ma szerokie czarnobrązowe paski na białawym tle.

Na początku XXI wieku z gatunku Turdus merula wyodrębniono dwa nowe gatunki:

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje prawie całą Europę, dużą część środkowej, południowej i wschodniej Azji oraz północno-zachodnią Afrykę. Introdukowany w Australii, Nowej Zelandii i okolicznych wyspach. Europejskie leśne ptaki (poza osobnikami z miast) pochodzące z północnej i wschodniej Europy zimują na południowym zachodzie Europy w rejonie śródziemnomorskim, azjatyckie – na południe od lęgowisk. Miejskie kosy odlatują tylko sporadycznie, zwykle wybrane samice i tegoroczne, młode ptaki. Przeloty w marcu i kwietniu oraz październiku i listopadzie. Populacje miejskie są osiadłe, zimą przenoszą się niektóre do lasów.

W Polsce rozpowszechniony, średnio liczny ptak lęgowy i przelotny, lokalnie może być liczny. Część ptaków zimuje w polskich miastach, środkowoeuropejskie, synantropijne obecnie, ptaki są częściowo wędrowne i spotkać je można w prawie wszystkich siedliskach od lasów po bezdrzewne centra miast.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Samica
Leucyzm u kosa

Wygląd zewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

Samiec jednolicie, błyszcząco czarny z wyróżniającym się żółtym dziobem z czarnym końcem, jesienią staje się brązowy, starsze osobniki mają dziób pomarańczowy (zwłaszcza wiosną). Podobnego koloru jest obrączka oczna. Pełni on funkcje sygnalizacyjne pomiędzy osobnikami tego samego gatunku. Wokół oka ma nagą żółtą obrączkę, a sama tęczówka jest ciemnobrązowa. Samica oliwkowobrązowa z niewyraźnymi brązowymi plamkami na szarym spodzie i rozjaśnieniem na podgardlu, dziób brązowy, na gardzieli różowy odcień. U obu płci nogi ciemnobrązowe. Młode podobne do samicy, ale bardziej brązowe i więcej nakrapiane na spodzie ciała. Mają początkowo ciemny dziób, który żółty staje się dopiero w drugim roku życia. Niedojrzałe samce są matowoczarne. Rozróżnienie zatem płci i wieku w terenie nie przysparza większych problemów. Obie płci mają podobną wielkość. Kosy mają dość długie sterówki, w odróżnieniu od nieco mniejszego szpaka. Lot kosa jest dość zwinny, ale powolny.

W populacjach miejskich barwa piór jest bardziej zmienna. Istnieją także rzadkie białe kosy (Leucyzm), charakteryzujące się brakiem pigmentu na całym ciele. Najczęstszym odstępstwem od kosów występujących w bardziej naturalnych biotopach jest częściowy albinizm samców. Ich ciemne pióra są wymieszane z białymi. Takie ptaki łatwo rzucają się obserwatorom w oczy. W naturalnym środowisku nieprawidłowość w wytwarzaniu barwnika zwróciłaby na osobnika uwagę i już w młodości wykluczyłaby go z reprodukcyjnego cyklu (białe kosy nie dożywałyby dorosłości). Warunki panujące w mieście są dużo korzystniejsze – brak zagrożeń zwiększa więc ich przeżywalność. Bardzo rzadko spotyka się jednak całkowitych albinosów. U samic odchylenia w ubarwieniu również się obserwuje, ale osobniki takie przybierają wtedy bardziej ochrową lub szarą barwę.

Rozmiary i masa ciała[edytuj | edytuj kod]

Mając długość ciała pomiędzy 24 a 27 centymetrów są kosy podgatunku T. m. merula tylko nieznacznie mniejsze od paszkota, największego ze środkowoeuropejskich drozdów[11]. Samce są nieco większe niż samice. Długość skrzydeł samców wynosi średnio 133 mm a samic 128 mm[12]. Odpowiada to rozpiętości skrzydeł pomiędzy 34 a 38,5 centymetrów[13]. Długość ogona wynosi pomiędzy 104 a 116 milimetrów[12].

U europejskich kosów obserwuje się znaczne różnice wagi w poszczególnych porach roku[14]. Wieloletnie, przeprowadzone w Wielkiej Brytanii obserwacje przyniosły wyniki masy ciała między 71 a 150 gramów. Dorosłe samce osiągają masę ciała przeciętnie 102,8 grama. Dorosłe samice są nieco lżejsze (100,3 grama). Jednoroczne ptaki są przeciętnie 3 gramy lżejsze. Jedynie w porze składania jaj samice są nieco cięższe od samców. Największą masę środkowoeuropejskie kosy mają w styczniu, najmniejszą w lipcu lub sierpniu, po porze godów. Przyrost wagi jest rezultatem budowy rezerw tłuszczu[15].

Głos[edytuj | edytuj kod]

(audio)

Śpiew kosa

Alarmuje krótkim, ostrym „czuk”, przy spłoszeniu szybko powtarzanym i przechodzącym w głośny jazgot. Śpiew godowy jest powolny, czysty i głośny. Składa się z melodyjnych fletowych gwizdów podzielonych na wyraźne, zróżnicowane zwrotki „tak tak”, „duk duk” i „diks diks” z wplecionymi szorstkimi elementami i gwiżdżącymi strofami. Do śpiewu wplata świergotliwe motywy i naśladownictwa – powtarza dźwięki zasłyszane z okolicy, a nawet dzwonki telefonów komórkowych. Najczęściej śpiewa siedząc na wysokim stanowisku, jak wysokie drzewo, antena telewizyjna lub dach dużego budynku. Usłyszeć można go już pod koniec lutego, czasem nawet w nocy lub późnym wieczorem w oświetlonym miejscu, np. przydrożną lampą, najczęściej jednak wczesnym rankiem.

Głosy ostrzegające przed napastnikiem z ziemi różnią się od tych, które alarmują o drapieżnikach powietrznych.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Samica wysiadująca jaja

Wszelkie lasy z bujnym podszytem, parki, ogrody i inne obszary z drzewami lub krzewami. Przystosowany do życia wśród krzewów, zwłaszcza liściastych. Pierwotnie był ptakiem leśnym występującym na różnej wysokości w pobliżu brzegów jezior i rzek, podobnie jak drozd śpiewak, płochliwym i odlatującym na zimę. Widząc człowieka, kosy ostrzegały inne ptaki charakterystycznym krzykiem i szybko skrywały się w niedostępnych, gęstych zaroślach. Część tych „dzikich” populacji nadal żyje w Europie. Od lat 30. XX wieku wykształciła się jednak populacja ogrodowa (zwana też miejską) – kos stał się ptakiem często spotykanym w centrach dużych miast, gdzie znajduje skwery, parki, ogródki działkowe, dzielnice willowe i ogrody. Powszechnie zamieszkuje też wsie. Osobniki z tej populacji częściej zimują w swoich rejonach lęgowych, są mniej płochliwe od kosów zamieszkujących lasy. Przebywanie blisko siedzib ludzkich spowodowane jest najprawdopodobniej łatwiejszym zdobywaniem pokarmu. Im dalej na wschód, tym mniej kosów związanych z człowiekiem, a więcej tych preferujących leśne środowisko.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Kosy preferują drobne bezkręgowce, jak owady lub dżdżownice

Kosy szukają pożywienia skacząc po ziemi. Żywi się dżdżownicami lub małymi owadami. Na jesieni i w zimie zjada głównie jagody oraz miękkie owoce[16]. Potrafi, podobnie jak inne drozdy, wyjeść miąższ owocu i pozostawić samą skórkę. Tworzy wypluwki[17].

Główną część składową zwierzęcego pożywienia stanowią dżdżownice i chrząszcze do wielkości chrabąszczy majowych. Regularnie wykorzystywane są również ślimaki, pijawki, wije, pajęczaki oraz różne stadia owadów. Obok licznych dalszych bezkręgowców do spektrum żywieniowego wliczają się także niewielkie kręgowce, między innymi jaszczurkowate, płazy ogoniaste i bezogonowe, myszy i ryjówkowate a w wyjątkowych przypadkach również węże. Zaobserwowano nawet kosy łowiące ryby[18][19]. W przypadku braku pożywienia kosy muszą się zadowalać mniejszymi owadami, jak na przykład mszycami[20].

Do początku sezonu lęgowego kosy żywią się prawie wyłącznie pokarmem zwierzęcym. W Europie Środkowej rośnie od połowy maja udział jagód i owoców w ich diecie. Udział ten może być u kosów największy ze wszystkich drozdów[21]. Owoce są wybierane od najbardziej dojrzałych i zawierających najwięcej cukru. Udział soczystych owoców osiąga najwyższy punkt od października do listopada. W winnicach i sadach mogą powstawać w tym czasie duże zbiorowiska kosów. Zimą w Europie owoce bluszczu pospolitego stanowią jedyne dostępne pożywienie roślinne. W okresach braku żywności kosy na obszarach zamieszkałych korzystają też z karmników. Zjadają wtedy duże ilości ziaren, te są jednak prawie nie trawione, podobnie jak ziarna zjadanych owoców. Kosy szukają pożywienia również wśród śmieci[20].

Jest wiele obserwacji niezwykle wyglądających zwyczajów żywieniowych kosów. Wlicza się tu plądrowanie gniazd innych gatunków drozdów i łuszczaków oraz pożeranie wypadłych z gniazd wróbli. Zjadana jest też padlina. Znane są raporty o koprofagii i kanibalizmie[18].

XVIII-wieczny polski biolog Jan Krzysztof Kluk radził trzymane w niewoli ptaki karmić maczanymi w mleku kaszą jaglaną lub białym chlebem oraz sercem bydlęcym i nerkami baranimi[22].

Charakterystyczne dla poszukiwania pożywienia na ziemi jest podskakiwanie na krótkich odcinkach zakończone zatrzymaniem się, podczas którego kos przechyla głowę, ustala punkt i błyskawicznie uderza weń dziobem. Można też zaobserwować jak kosy szybkimi dziobnięciami chwytają suche liście, przekręcają je i odrzucają na bok. Oprócz owoców i jagód leżących na ziemi zbierane są one także z drzew i krzewów lub czasami strząsane w krótkim locie[18][23].

Kosy piją rzadko, gdyż przyjmowany pokarm z reguły zawiera wystarczającą ilość wody. Podczas picia wchodzą po brzuch do płytkiej wody i zanurzają w niej dziób[18].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Jaja w gnieździe
Gniazdo kosa 2 dni po wykluciu

Kosy stają się z reguły gotowe do rozmnażania wiosną, pod koniec pierwszego roku życia. W ciągu sezonu lęgowego para kosów prowadzi przeważnie monogamiczny tryb życia. U ptaków mieszkających w skrzynkach lęgowych, szczególnie na Wyspach Brytyjskich, pary są bardziej trwałe i mogą przetrwać kilka sezonów[24]. Przy tym jednak partnerzy samic nie są ojcami około 18% młodych[25]. Bigynia została zaobserwowana, jest jednak rzadka[24].

Kosy przystępują do lęgów wcześnie. W Europie Środkowej już pod koniec lutego lub na początku marca. Regułą są dwa lub trzy lęgi w roku, ostatnie są możliwe w końcu sierpnia. Na wielu obszarach kosy mają tylko dwa lęgi w roku. Często samica składa ponownie jaja, gdy młode z poprzedniego lęgu nie wyleciały jeszcze z gniazda[24]. Na obszarach zamieszkałych w szczególnie łagodne zimy ptaki mogą próbować zakładać gniazda a nawet dochować się potomstwa[26]

Toki[edytuj | edytuj kod]

Godowe piosenki oznaczające terytoria kosów słychać już późną zimą. W tym celu zajmują wysokie miejsca – czubki drzew lub anteny. Wyznaczanie swoich rewirów może mieć brutalny przebieg, a nierzadko dochodzi do prawdziwych walk, w trakcie których ptaki mogą się kaleczyć.

W Europie Środkowej samce, które nie odleciały na zimę mogą już w listopadzie formować na nowo swe terytoria. W tym czasie przede wszystkim u miejskich kosów można zaobserwować pierwsze oznaki tworzenia par. Dorosłe samce już w zimie towarzyszą swym wybrankom i próbują utrzymać konkurentów na odległość. Także zimujące ptaki mogą powrócić na tereny lęgowe już w parach. Z reguły jednak tworzenie par zachodzi dopiero późną zimą lub wiosną. Samice wybierają wtedy samców dysponujących odpowiednim terytorium. Młode ptaki osiedlają się w marcu lub kwietniu pomiędzy zajętymi terytoriami lub próbują przejąć obcy rewir[24]

Choć kosy mogły utworzyć pary już wcześniej, to właściwe toki rozpoczynają się w Europie Środkowej zazwyczaj w marcu. Samotne ptaki mogą wówczas znaleźć partnerów. Typowy rytuał zalotów zaczyna się często po porannym śpiewie godowym[24]. Próbując zaimponować samicy, samiec wykonuje podbiegi po skosie połączone ze skinięciami głową i zduszonym śpiewem. Samica pozostaje nieruchoma do czasu, gdy podniesieniem głowy i ogona zezwoli na kopulację[27]. Czasami dochodzi do kopulacji bez zalotów[24].

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

W lesie zazwyczaj nisko w koronie niewielkiego drzewa, przy pniu lub w rozwidleniu gałęzi, na pnączu, zwykle na 2–3 metrach, choć zdarza się na wysokości 50 cm lub nawet na ziemi. W mieście, oprócz drzew w parkach, żywopłotach i ogrodach, również w załomach murów i innych miejscach przypominających półdziuple. Gniazdo budowane jest przez samicę z mchu, suchych liści, korzonków, drobnych gałązek i źdźbeł trawy, wzmocnione mieszaniną próchnicy, gliny i żwiru. Wyściółkę tej konstrukcji, przypominającej czarkę, stanowi miękka i sucha trawa. W mieście kosy wykorzystują też znalezione odpadki: kawałki sznurka, papieru, folii. W miastach gniazda nie są często niczym osłonięte, co jest łatwo zauważalnym łupem dla drapieżników.

Składanie jaj i wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja

Po ukończeniu budowy gniazda mijają zazwyczaj jeden do trzech dni do złożenia pierwszego jaja. Następne jaja są składane w odstępie 24 godzin. Lęg składa się zwykle z 4 do 5 jaj. Na początku sezonu lęgowego są to jednak częściej tylko trzy lub nawet tylko dwa jaja. Zdarzają się większe lęgi z 6 lub 7 jaj, pochodzą jednak wtedy od więcej niż jednej samicy[28].

Jaja są przeważnie owalne, czasem lekko eliptyczne. Jaja są najczęściej niebiesko-zielone z czerwono-brązowymi plamkami[27], ale ich kolor i wzór może być bardzo zmienny. Wielkość jaj europejskich kosów wynosi przeciętnie 29,5 × 21,5 milimetra. Waga to nieco ponad siedem gramów[24].

Jaja wysiaduje z reguły tylko samica. Są jednak także doniesienia o wysiadujących samcach. Zwykle jednak pod nieobecność samicy samiec siada na gnieździe i pilnuje lęgu. Samica zwykle już po złożeniu drugiego jaja nocuje w gnieździe, wysiaduje jednak dopiero od trzeciego jaja. Wówczas ptak opuszcza gniazdo tylko dla zdobycia pożywienia[28]. Karmienie samicy przez samca zdarza się niezwykle rzadko[23]. Czas wysiadywania wynosi pomiędzy 10 a 19 dni, średnio 13 dni[11].

Pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Kos w wieku 12 dni

Pisklęta wykluwają się nagie i ślepe w ciągu dwóch dni. Karmione są przez oboje rodziców. W normalnym przypadku ogrzewane są tylko przez samicę. Jeśli samica umrze, to zadanie może przejąć samiec i samodzielnie wychować młode. Pisklę zjada przeciętnie 16 gramów pożywienia dziennie. Na początku okresu rozrodczego jest to niemal wyłącznie pokarm zwierzęcy, później uzupełniają go jagody i mięsiste owoce. Nowo wyklute pisklęta ważą 5 do 7 gramów. Przy opuszczaniu gniazda po 13 do 15 dniach ważą około 65 gramów[23][28].

Po opuszczeniu gniazda młode ptaki są początkowo niezdolne do latania. W ciągu dnia pozostają cicho w ukryciu na ziemi. Rodzice dzielą między sobą pisklęta, którymi się opiekują[23]. Jeśli samica rozpoczyna budowę nowego gniazda, opieka nad młodymi spada wyłącznie na samca[27]. W wieku około 18 dni młode potrafią już latać. Po 19 do 32 dniach stają się samodzielne. W wieku 7 do 8 tygodni młode opuszczają terytorium swoich rodziców[23].

Sukces rozrodczy[edytuj | edytuj kod]

W osiedlach ludzkich dochodzi wprawdzie do większej ilości lęgów w roku, ale w sukcesie rozrodczym przeszkadzają ludzie i duża liczba kotów domowych. W efekcie poza miastami kosy nierzadko mogą wychować większą liczbę potomstwa w ciągu roku. Na obszarach z dużą ilością krukowatych, w szczególności srok, może dochodzić do seryjnej utraty lęgów. Wiele badań zostało poświęconych związkowi pomiędzy odosobnieniem gniazda a udziałem piskląt, które dożywały do wylotu z gniazda[11]. Stwierdzono, że straty całych lęgów są rzadsze, gdy gniazdo jest nisko położone, niż gdy znajduje się powyżej 2,5 m nad ziemią. Przyczyną jest to, że nisko położone gniazda są mniej widoczne dla ich rabusiów[29]. W Wielkiej Brytanii pisklęta wykluły się w 56% z 1428 przebadanych gniazd. 41% z tych gniazd opuścił co najmniej jeden młody ptak[11]. W ludzkich osiedlach wiele młodych po opuszczeniu gniazda pada ofiarą ruchu ulicznego lub kotów[29].

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Przez większą część roku początek aktywności przypada na świt a jej koniec na zmierzch. Między lutym a końcem czerwca środkowoeuropejskie kosy podnoszą krzyk na długo przed świtem. W lipcu i czerwcu, tak jak i w środku zimy ptaki kończą aktywność już o zachodzie słońca lub nawet przed nim. Na czas aktywności mają wpływ różnice w oświetleniu związane z pogodą oraz sztuczne źródła światła[23].

Odpoczynek[edytuj | edytuj kod]

Kos podczas kąpieli słonecznej

W ciągu całego roku kosy wybierają specjalne miejsca do snu, choć w okresie lęgowym samice a często i samce pozostają na noc w swoich rewirach. Miejsca do snu znajdują się zwykle na drzewach iglastych lub gęsto ulistnionych drzewach lub krzewach liściastych, zazwyczaj na wysokości 1 do 2,5 m nad ziemią. Kosy nocują często samotnie ale też w grupach. W lasach w pobliżu miast może zbierać się 700 lub więcej ptaków. Na obszarach zamieszkałych kosy nocują często na cmentarzach i w parkach. Do swoich miejsc do snu kosy zwykle muszą pokonać dystans poniżej kilometra, ale zdarza się, że jest to ponad 4 kilometry. Szczególnie w miastach odległości są większe. Ptaki wykorzystują często te same drogi, ale poszczególne osobniki nie nocują codziennie w tych samych miejscach[23].

Przed udaniem się na spoczynek kosy często czyszczą pióra lub biorą kąpiel. Kąpiele można obserwować przez cały rok. Częstsze są przy zachmurzonym niebie i deszczu, rzadsze przy dobrej pogodzie. Kosy biorą też chętnie, zwłaszcza popołudniami w pełni lata, kąpiele słoneczne. W typowy dla drozdów sposób kładą się płasko na ziemi, rozcapierzają ogon, rozciągają pióra i wystawiają na działanie promieni słonecznych. Pozostają tak dopóki nie zaczną wykazywać objawy stresu cieplnego. Przyczyna tych intensywnych kąpieli słonecznych jest niejasna. Kąpiele słoneczne i mrówkowe są szczególnie częste bezpośrednio przed pierzeniem. Kosy łączą też często oba typy kąpieli kładąc się na przykład na gniazdo podziemnic zwyczajnych[23][30].

Zachowania społeczne[edytuj | edytuj kod]

Podczas pory lęgowej kosy zachowują się wobec osobników swojego gatunku wybitnie terytorialnie, szczególnie w fazie budowania gniazda a nieco mniej w fazie wychowywania młodych. Obie płcie biorą udział w obronie rewiru. Samce przepędzają wszystkie osobniki swojego gatunku a samice tylko inne samice. Jeśli intruz nie daje się przepędzić, może dojść do walki. Ptaki dziobią się nawzajem lub stykając się piersiami wznoszą się na wysokość 3 metrów i złączone pazurami, ciągle walcząc, spadają na ziemię. Szczególnie intensywne są walki pomiędzy samicami. Mogą się skończyć nawet śmiercią przegranego ptaka[23].

Poza okresem lęgowym kosy są przeważnie społeczne i mogą razem wykorzystywać dogodne źródła pożywienia. Nie są niczym nadzwyczajnym zbiorowiska 30 ptaków podczas zbierania pokarmu lub kąpieli. Gdy jednak późną jesienią staje się trudno o pokarm, nawet nieterytorialne ptaki mogą walczyć z przedstawicielami swojego gatunku lub innymi drozdami o ostatnie jagody. Bardziej zwinne i potrafiące się przystosować szpaki ustępują kosom podczas zbioru jagód[23].

Poruszanie się i lot[edytuj | edytuj kod]

Kosy spędzają większość dnia na ziemi lub w jej pobliżu. W zależności od rodzaju podłoża poruszają się biegając lub podskakując. Aby wyhamować po wylądowaniu lub sekwencji skoków, kos musi przebiec jeszcze kilka kroków, przy czym ogon podnosi się w charakterystyczny sposób[23].

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Pisklęta w gnieździe

Gatunek nie jest globalnie zagrożony wg danych IUCN (status LC – least concern). Szacuje się, że w Europie gniazduje między 40 a 82 milionów par, co daje od 120 do 246 milionów osobników. Na podstawie tego, że Europa stanowi 50–74% globalnego zasięgu gatunku przyjmuje się, że na świecie może żyć między 162 a 492 milionów kosów[31].

W Polsce jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[32]. Od dawna zwiększa liczebność, do czego przyczyniły się: zaprzestanie na początku XX wieku odłowów do celów konsumpcyjnych oraz synantropizacja zasiedlanie miast. Jedną z przyczyn może być też ocieplenie klimatu – wskazuje na to wzrost liczebności w Białowieskim Parku Narodowym, czyli środowisku nieprzekształconym przez człowieka[33].

Kosy są zagrożone drapieżnictwem, zwłaszcza kotów i kun. Z tego powodu notuje się wysoką śmiertelność dorosłych ptaków (samców – ok. 40%, samic – ok. 60%, co wynika z większego narażenia na atak podczas wysiadywania jaj) oraz duże straty w lęgach (ok. 40%). W populacjach miejskich bardziej zagrożone są lęgi, w leśnych – osobniki dorosłe[34]. Z drugiej strony panują różne opinie co do znaczenia miejskich kosów. Człowiekowi wyrządzają bowiem znaczne szkody w sadach i ogrodach, obdziobując owoce i wyciągając kiełkujące rośliny z ziemi. Zagęszczenie tych ptaków w ludzkich siedliskach rośnie dużo szybciej niż w naturalnych biotopach, toteż coraz trudniej jest im znaleźć dostateczną ilość pożywienia. To powoduje, że wyjadają szkodliwe dla człowieka bezkręgowce. Inną zaletą jest piękny śpiew kosa rozlegający się pomiędzy betonowymi budowlami. W miastach brakuje innych ptaków, których melodia byłaby przyjemna dla ucha.

Przyczyny śmiertelności i długość życia[edytuj | edytuj kod]

Samiczka w zimie

Pogoda ma duży wpływ na śmiertelność. Latem ptaki cierpią z powodu przedłużającej się suszy, zimą przez mróz i mocny wiatr. Wszelako kosy, dzięki szerokiemu spektrum pokarmowemu, wytrzymują długotrwałe zimowe warunki dużo lepiej niż inne drozdy[35].

Odporność ptaków mogą osłabiać poza brakiem pożywienia również rozmaite choroby i pasożyty. Do pasożytów wewnętrznych należą przywry, do pasożytów zewnętrznych przykładowo larwy much Neottiophilum praeustum, żyjące w materiale gniazda i żywiące się krwią piskląt[36]. Znany dawniej jedynie w Afryce, należący do przenoszonych przez komary flawiwirusów wirus usutu, powodował od 2001 w Europie Środkowej znaczącą śmiertelność wśród ptaków. Szczególnie dotkniętym gatunkiem były kosy, stąd mówiono o tej chorobie jako o „umieraniu kosów”. Po raz pierwszy wystąpiło ono w 2001 w pobliżu Wiednia i rozszerzyło się na Węgry, Szwajcarię i Włochy[37]. Latem 2011 wirus usutu został uznany za przyczynę licznych padłych zwierząt na północy Niziny Górnoreńskiej w Niemczech. Oszacowano, że zginęło tam około 100 tysięcy osobników[38]. W Austrii, gdzie wirus pojawił się po raz pierwszy w 2001, od 2004 liczba przypadków śmiertelnych zaczęła spadać, a w 2006 stan liczebny kosów uległ ponownej normalizacji. Przyczyną było to, że populacja austriackich ptaków rozwinęła odporność immunologiczną[38].

Samiec próbuje odwrócić uwagę pustułki od gniazda

Kosy padają ofiarą rozmaitych drapieżników. Warto przy tym zauważyć że częściej pożerane są nie śpiewające w eksponowanych miejscach samce, lecz samice. Najprawdopodobniej jest to spowodowane tym, że samice dłużej przebywają w poszukiwaniu pokarmu na ziemi[39]. W oryginalnym środowisku najskuteczniejsze w polowaniu na kosy są różne gatunki sokołów, krogulec, jastrząb, myszołów oraz kania ruda a w Australii i Nowej Zelandii błotniak moczarowy. Spośród sów typowymi drapieżnikami są puszczyk, puchacz i uszatka. Łupem różnych krukowatych padają jaja i pisklęta. Większe ich gatunki jak czarnowrony polują również na słabe i chore stare ptaki. Zagrożeniem dla kosów są także różne gatunki łasicowatych i lisów. Poza tym kosy padają często ofiarami kotów domowych, szczurów wędrownych i wiewiórek. Szczury i wiewiórki zjadają z reguły jaja i nieumiejące jeszcze fruwać młode ptaki[36].

Na obszarach zaludnionych ruch uliczny powoduje liczne ofiary wśród kosów. Szczególnie niebezpieczne są drogi szybkiego ruchu przebiegające wśród terenów zielonych. Niektóre kosy przeżywają wiele wypadków drogowych. Szanse wyleczenia wydają się większe w miastach z powodu większej ilości pożywienia i mniejszego zagrożenia ze strony drapieżników[36]. W wielu częściach obszaru występowania tępienie jako szkodniki (na przykład w Australii) i polowania (na przykład we Francji) stanowią istotną przyczynę śmierci[35].

Śmiertelność w pierwszym roku życia jest znacząco wyższa niż w kolejnych. Badania przeprowadzone we Francji ustaliły prawdopodobieństwo przeżycia pierwszego roku na 31%. Dla kolejnych lat było to 55%. Badania w wielkich miastach północno-zachodnich Niemiec wyznaczyły przeciętną długość życia na 3,6 roku. Nierozstrzygnięte pozostaje zagadnienie, czy przeciętna długość życia jest większa w oryginalnym środowisku, czy też w obszarach zaludnionych. Przeprowadzone badania dostarczają sprzeczne wyniki. Pojedyncze ptaki mogą osiągnąć znaczny wiek. Wielokrotnie spotykano ptaki mające ponad 10 lat. Najstarszym dotychczas znanym kosem była samica zaobrączkowana na Helgolandzie w 1974. Została ponownie schwytana po 22 latach i 3 miesiącach i możliwe, że była jeszcze starsza[40].

Znaczenie dla człowieka[edytuj | edytuj kod]

Hodowla[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienie na węgierskim znaczku z 1961

Już w starożytnym Rzymie tuczono kosy w wielkich ptaszarniach. Ich mięso uchodziło za przysmak[41]. Do tradycyjnych dań kuchni korsykańskiej należy Pâté de Merle, pasztet z kosów[42]. Miłośnicy śpiewu kosów chętnie trzymali te ptaki w klatkach. Zalecano chwytanie starych kosów, aby móc doznawać przyjemności słuchania śpiewu „w jego pełnej czystości”[43]. Hodowane od małego kosy dawały się z kolei nauczyć melodii. Kosy chętnie trzymano w wolierach. W przeciwieństwie do hodowanych z jaj egzemplarzy, te złapane na wolności nie były łagodne i zachowywały się bardzo agresywnie wobec innych ptaków, szczególnie własnego gatunku[41].

Wierzenia ludowe[edytuj | edytuj kod]

Z powodu swojego kojarzonego z żałobą koloru oraz samotnego życia w lesie wiązano często kosy w symbolice chrześcijańskiej z pobożnymi pustelnikami. Przykładem może być tu legenda o świętym Keiwingu, któremu kos uwił gniazdo w złożonych do modlitwy dłoniach. Dzięki długości modlitwy pustelnika, kos mógł wyprowadzić lęg[44].

Przesądy od dawna przypisywały kosom magiczne moce. Wzmogło się to jeszcze po synurbizacji tych ptaków. Na przykład wierzono, że piorun nie uderza w dom, w którym przebywa kos. Jeśli w domu zawiesi się na nitce pióro z prawego skrzydła kosa, mieszkańcy nie zaznają snu. Jeśli serce kosa położy się pod poduszkę śpiącego, będzie on później musiał na zadane pytania odpowiadać zgodnie z prawdą[45].

Literatura i muzyka[edytuj | edytuj kod]

Kosy jako powszechnie znane ptaki o melodyjnym śpiewie zwracały uwagę poetów i pisarzy. Pisali o nich: Alfred de Musset w Histoire d'un merle blanc, Robert Musil w Die Amsel i Walter Kappacher w Die Amseln von Parsch. Zespół The Beatles nagrał piosenkę Blackbird wykorzystując śpiew kosa. Ptak ten symbolizował tam czarną dziewczynę (ang. blackbird = kos, black = czarna, bird w slangu = dziewczyna)[46].

Śpiew kosa w D-dur, słyszany przez Heinza Tiessena 16 maja 1914 w lesie miejskim w Essen, zapisany oktawę niżej

Ludzie wiele razy zwracali uwagę, że śpiew kosa jest bardzo bliski naszemu rozumieniu muzyki. W przeciwieństwie do wielu innych odgłosów ptaków daje się on całkiem dobrze przedstawić w notacji muzycznej. Niemiecki kompozytor i dyrygent Heinz Tiessen (1887–1971) prowadził szczególnie intensywne rozważania na temat śpiewu kosa. W jego opinii kos był „muzycznie najwyżej stojącym ptakiem śpiewającym Europy Środkowej”. Zakres głosu znacznie przekracza oktawę. Często chwalony za swój śpiew słowik rdzawy wykorzystuje w mniejszym stopniu swoje możliwości. Kos jest bardziej utalentowanym kompozytorem: „Zakres tonalnej wypowiedzi rozciąga się od najprostszego do najbardziej zróżnicowanego, od czystych trójdźwięków i diatonicznych interwałów w wyrazistej tonacji aż do chromatyki i poza nią, w tonalnie i harmonicznie niepojęte obszary”[47]. Podobną miłością darzył śpiew kosa francuski kompozytor Olivier Messiaen (1908–1992). Poświęcił mu Le Merle noir, utwór kameralny na flet i fortepian. Kosy zainspirowały również Richarda Straussa, który wiernie oddał ich śpiew w Kawalerze srebrnej róży. Na początku pierwszego aktu, gdy kurtyna idzie w górę motyw śpiewu kosa jest odgrywany przez pierwszy klarnet[48].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Turdus merula, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Turdus merula. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Voelker 2007 ↓.
  4. Frank Gill, David Donsker: Family Turdidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.2. [dostęp 2012-11-14].
  5. Common Blackbird (Turdus merula) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-11-14].
  6. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Turdidae Rafinesque, 1815 – drozdy – Thrushes. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2012-11-14].
  7. Stephan 1999 ↓, s. 51–60.
  8. del Hoyo 2005 ↓.
  9. Rasmussen i Anderton 2005 ↓.
  10. Nylander i in. 2008 ↓.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 del Hoyo 2005 ↓, s. 645.
  12. 12,0 12,1 Glutz von Blotzheim 1988 ↓, s. 842–848.
  13. Higgins 2006 ↓, s. 1844–1866.
  14. Stephan 1999 ↓, s. 31–35.
  15. Macleod i in. 2005 ↓, s. 292–302.
  16. Klaus Richarz & Anne Puchta: Ptaki. Przewodnik. Warszawa: Muza SA, 2006, s. 300. ISBN 978-83-7495-018-3.
  17. Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence & David Lees: Tropy i ślady ptaków. Muza SA, 2006, s. 107 i 133. ISBN 83-7319-860-1.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Stephan 1999 ↓, s. 87–98.
  19. Raes, Lefebvre i Jordaens 2008 ↓, s. 231–234.
  20. 20,0 20,1 Glutz von Blotzheim 1988 ↓, s. 920–924.
  21. Hölzinger 1999 ↓.
  22. Kluk 1779 ↓, s. 285-286.
  23. 23,00 23,01 23,02 23,03 23,04 23,05 23,06 23,07 23,08 23,09 23,10 Glutz von Blotzheim 1988 ↓, s. 892–919.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 24,6 Glutz von Blotzheim 1988 ↓, s. 875–889.
  25. Garamszegia i Møller 2004 ↓, s. 508–519.
  26. Stephan 1999 ↓, s. 172–176.
  27. 27,0 27,1 27,2 Snow 1988 ↓.
  28. 28,0 28,1 28,2 Stephan 1999 ↓, s. 177–190.
  29. 29,0 29,1 Glutz von Blotzheim 1988 ↓, s. 889–892.
  30. Stephan 1999 ↓, s. 148–151.
  31. Butchart, Ekstrom i Symes 2014 ↓.
  32. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt Dz. U. z 2011 r. Nr 237, poz. 1419
  33. Tomiałojć L., Stawarczyk T., 2003, Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, PTPP „pro Natura”, Wrocław, s. 609
  34. Kruszewicz A. G., 2006, Ptaki Polski, cz. II. Wróblowe – ptaki śpiewające, MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa, s. 66
  35. 35,0 35,1 Glutz von Blotzheim 1988 ↓, s. 890–892.
  36. 36,0 36,1 36,2 Stephan 1999 ↓, s. 118–121.
  37. Chvala-Mannsberger 2007 ↓.
  38. 38,0 38,1 Konrad 2011 ↓.
  39. Post i Götmark 2006 ↓.
  40. Hüppop i Hüppop 2009 ↓, s. 201,215.
  41. 41,0 41,1 Naumann 2009 ↓, s. 304–309.
  42. Die Küche Korsikas (niem.). W: www.cuisimonde.com [on-line]. [dostęp 2015-04-28].
  43. Brehm i Gourcy-Droitaumont 1832 ↓, s. 114.
  44. Friedreich 1858 ↓, s. 512.
  45. Hoffmann-Krayer i Baechtold-Staeubli 2002 ↓, s. 372.
  46. Miles 1997 ↓, s. 603.
  47. Tiesen 1989 ↓, s. 34, 67, 50 i 84.
  48. Tiesen 1989 ↓, s. 94.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]