Pispala

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Panorama Pispali od strony Pyhäjärvi
Pispala – schody prowadzące na gorę ozu, na dalszym planie Pyhäjärvi
Zabytkowa wieża do produkcji śrutu
Rajaportin sauna
Muzeum Lauriego Viity
Podziemny kanał pod Pispalą, łączący jeziora Näsijärvi i Pyhäjärvi, zbudowany na potrzeby spływu drewna

Pispala – historyczna część północnego Tampere, położona na ozie Pispalanharju pomiędzy jeziorami Näsijärvi i Pyhäjärvi, obejmująca dzielnice Ylä-Pispala (dosł. Pispala Górna), Ala-Pispala (dosł. Pispala Dolna), Tahmela i Santa.

Dawniej biedna dzielnica robotnicza i ośrodek ruchu robotniczego, współcześnie popularne miejsce zamieszkania i pracy artystów.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Pispala leży w północnej części Tampere na ozie Pispalanharju pomiędzy jeziorami Näsijärvi i Pyhäjärvi[1]. Obejmuje dzielnice: Ylä-Pispala (dosł. Pispala Górna), Ala-Pispala (dosł. Pispala Dolna), Tahmela i Santa; czasem do Pispali zaliczana jest również dzielnica Hyhky[1].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Pispala pochodzi od fińskiego słowa pispa lub pispala oznaczającego dom, w którym zatrzymywał się biskup Turku podczas objazdu dóbr[2][3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze ślady obecności człowieka w Pispali pochodzą z epoki kamienia i późnej epoki żelaza[3]. Początki osadnictwa datowane są na ok. 1000–1100[3]. W okresie średniowiecza osada należała do dóbr biskupa Turku[3].

Transformacja osady wiejskiej w miejską miała miejsce w latach 90. XIX w., kiedy napływający do fabryk Tampere robotnicy zaczęli budować tu swoje domy[2]. Ziemia była tu tania a regulacje planowania przestrzennego mniej restrykcyjne niż na terenie miasta[4]. Pierwsze domy robotnicze powstały po stronie północnej u stóp wzniesienia, a osada stopniowo się rozrastała przez zabudowywanie stromych zboczy ozu[4]. Na początku XX w. typowy dom na Pispali mieścił kuchnię z jednym pokojem o łącznej powierzchni 21 m²[5]. Warunki bytowe były ciężkie, przestępczość wysoka[4]. Mieszkańcy zaczęli się organizować, powstały m.in. przedszkole, straż pożarna i organizacja pomocowa[4]. Wielu wstąpiło do związków robotniczych[4]. W 1902 roku powstało zrzeszenie robotnicze, którego siedzibę ukończono w 1905 roku[4]. W 1907 roku, po podłączeniu osady do nitki wodociągu, liczba jej mieszkańców zaczęła rosnąć[4].

Podczas wojny domowej w 1918 roku, Pispala była bastionem czerwonych[6]. Z uwagi na lewicowe zaangażowanie mieszkańców, miejscowość nazywana była również Punajnen Pispala (dosł. czerwona Pispala)[6].

 Osobny artykuł: Bitwa o Tampere.

Obszar został przyłączony do miasta Tampere w 1937 roku[2][7]. Bezpośrednio po przyłączeniu, władze miasta opracowały plany zagospodarowania nowego terenu z zamiarem postawienia wielu domów mieszkalnych[8]. Plan rozbudowy został zatwierdzony w 1945 roku[8]. Jego realizacja napotkała jednak trudności – tereny Pispali podzielone były na wiele niewielkich działek, których właściciele niechętnie zgadzali się na sprzedaż[9]. Pod koniec lat 60. XX w. roku opracowano nowe plany zagospodarowania Pispali[9]. Z uwagi na nowe regulacje budowlane i zły stan domów, mieszkańcy Pispali zaczęli przenosić się do nowoczesnych bloków stawianych w innych częściach miasta i liczba ludności zmalała z ponad 12 tys w 1950 roku do mniej niż 5 tys w 1980 roku[10].

W 1969 roku powołano do życia towarzystwo przyjaciół Pispali – Pispalan Moreeni, którego nazwa nawiązuje do tytułu powieści Moreeni autorstwa pisarza Lauriego Viity mieszkającego na Pispali[11].

Współcześnie Pispala to dzielnica, gdzie mieszka wielu artystów, m.in. pisarzy i muzyków[12].

Liczba ludności[edytuj | edytuj kod]

Rozwój liczby ludności Pispali w latach 1937–2001[10]:

Rok Liczba ludności
1937 10679
1940 10333
1945 10966
1950 12502
1960 10084
1970 7513
1980 4577
1990 5268
2001 6853

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Przy Haulikatu 8 znajduje się dawna wieża do produkcji śrutu o charakterystycznej konstrukcji w kolorze czerwonym z 1908 roku (fiń. Pispalan haulitorni także Pispalan haulitehdas)[13].

Na Pispali mieszkał i tworzył fiński pisarz Lauri Viita (1916–1965), a w jego domu przy Portaanpää 8, znajduje się muzeum poświęcone życiu i pracy artysty[14].

Przy Pispalan valtatie 9 mieści się najstarsza, publiczna, nadal działająca sauna w Finlandii – Rajaportin sauna, założona w 1906 roku[15].

Jeziora Näsijärvi i Pyhäjärvi łączy tunel wybudowany latach 60. XX w. na potrzeby spływu drewna – Pispalan uittotunneli, który został odremontowany i udostępniony w 2013 roku[16].

Pispala w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Miia Hinnerichsen: Pispala-Tahmela: Pispalan-Tahmelan alueen rakennetun ympäristön inventointi 2008, 2009 ja 2012 (fiń.). W: tampere.fi [on-line]. [dostęp 2018-01-27].
  2. a b c Pispala (fiń.). W: tampere.fi [on-line]. [dostęp 2018-01-23].
  3. a b c d Pieni punainen kirja – Pispalan kulttuuriympäristöohjelma: Historia (fiń.). [dostęp 2018-01-23].
  4. a b c d e f g Punainen Pispala: Työläisyhteisön synty Pispalaan (fiń.). [dostęp 2018-01-23].
  5. Punainen Pispala: Asumista Pispalassa 1900-luvun alussa (fiń.). [dostęp 2018-01-23].
  6. a b Punainen Pispala: Historia – Punainen Pispala (fiń.). [dostęp 2018-01-23].
  7. Punainen Pispala: Historia – Kaupunkiliitos (fiń.). [dostęp 2018-01-23].
  8. a b Punainen Pispala: Pispalan kaavoitus – Asemakaava 1945 (fiń.). [dostęp 2018-01-23].
  9. a b Punainen Pispala: Pispalan kaavoitus – Pohja uudelle asemakaavalle (fiń.). [dostęp 2018-01-23].
  10. a b Punainen Pispala: Pispalan suuri muutos – Väkiluku ja sosiaalinen rakenne (fiń.). [dostęp 2018-01-23].
  11. Historia (fiń.). W: pispalanmoreeni.fi [on-line]. [dostęp 2018-01-27].
  12. Alessandro Balducci, Raine Mäntysalo: Urban Planning as a Trading Zone. Springer Science & Business Media, 2013, s. 201. ISBN 978-94-007-5854-4. [dostęp 2018-01-27]. (ang.)
  13. Pispalan haulitehdas (fiń.). W: pispalanmoreeni.fi [on-line]. [dostęp 2018-01-27].
  14. Lauri Viita Museo: strona oficjalna (ang.). [dostęp 2018-01-27].
  15. Rajaportti Sauna (ang.). W: rajaportinsauna.fi [on-line]. [dostęp 2018-01-23].
  16. Mari Vesanummi: Pispalan uittotunneli kiinnosti satoja heti avajaispäivänä (fiń.). W: yle.fi [on-line]. 2013-06-04. [dostęp 2018-01-27].
  17. Jarkko Autio. Manseaakkosto. „Legenda –Tampereen yliopiston kirjallisuudenopiskelijoiden ainejärjestölehti”. 3, s. 10–13, 2015. TAMPEREEN YLIOPISTOPAINO OY (fiń.). 
  18. George C. Schoolfield: A History of Finland's Literature. U of Nebraska Press, 1998, s. 183. ISBN 978-0-8032-4189-3. [dostęp 2018-01-27]. (ang.)
  19. George C. Schoolfield: A History of Finland's Literature. U of Nebraska Press, 1998, s. 225. ISBN 978-0-8032-4189-3. [dostęp 2018-01-27]. (ang.)
  20. Jukka Lindfors: Uralin perhonen on balladi Pispalasta ja Mannerheimista (fiń.). W: yle.fi [on-line]. 2008-03-04. [dostęp 2018-01-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]