Pniarek brzozowy
 Dwa owocniki na pniu brzozy | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Klasa | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Rodzaj | |
| Gatunek |
pniarek brzozowy |
| Nazwa systematyczna | |
| Fomitopsis betulina (Bull.) B.K. Cui, M.L. Han & Y.C. Dai Fungal Diversity 80: 359 (2016) | |
Pniarek brzozowy (Fomitopsis betulina (Bull.) B.K. Cui, M.L. Han & Y.C. Dai) – gatunek grzybów z rodziny pniarkowatych (Fomitopsidaceae)[1].
Systematyka i nazewnictwo
[edytuj | edytuj kod]Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Formitopsis, Fomitopsidaceae, Polyporales, Incertae sedis, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].
Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w 1788 r. Jean Baptiste François Pierre Bulliard, nadając mu nazwę Boletus betulinus. W 2016 r. został przeniesiony do rodzaju pniarek (Fomitopsis)[2]. Synonimy naukowe[2]:
- Agarico-pulpa pseudoagaricon Paulet 1793
- Boletus betulinus Bull. 1788
- Boletus suberosus Batsch 1783
- Boletus suberosus Wulfen in Jacquin 1786
- Fomes betulinus (Bull.) Fr. 1890
- Piptoporus betulinus (Bull.) P. Karst. 1881
- Placodes betulinus (Bull.) Quél. 1888
- Polyporus betulinus (Bull.) Fr. 1815
- Ungularia betulina (Bull.) Lázaro Ibiza 1916
- Ungulina betulina (Bull.) Pat. 1900
- Piptoporus betulinus (Bull.) P. Karst. 1881
W 1999 r. Władysław Wojewoda zaproponował nazwę białoporek brzozowy dla nazwy naukowej Piptoporus betulinus[3]. Od 2016 r. nazwa ta była niespójna z nazwą naukową. W 2021 r. Komisja ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów zaproponowała nazwę pniarek brzozowy jako spójną z nazwą naukową[4]. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako huba brzozowa, żagiew brzozowa, porek brzozowy[3].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Owocnik jednoroczny o średnicy 10–30 cm, przyrośnięty bokiem do pnia i w miejscu przyrośnięcia zwężony. Na górnej stronie szarobiaławy do brązowawego, pokryty matową, pękającą i złuszczającą się skórką[5]. Kształt półkulisty lub poduszeczkowaty[6].
Mają długość 1,5–5 (wyjątkowo do 8) mm, u młodych okazów są białe, u starszych słomkowożółte. Pory okrągłe[6]. Rurki dojrzałych owocników łatwo można oddzielić od miąższu kapelusza[5]. Smak cierpki, lekko gorzkawy[7]
Biały, na przekroju jednolicie zwarty, niewłóknisty, łykowaty. Po wyschnięciu staje się korkowaty[5].
Biały, nieamyloidalny. Zarodniki cylindryczne i przecinkowate z ostro zakończoną podstawą, o rozmiarach 5–7 × 1,5-2 µm. Mają gładką powierzchnię i zazwyczaj dwie gutule wewnątrz[8].
Występowanie i siedlisko
[edytuj | edytuj kod]Występuje na całej półkuli północnej[9]. W Polsce wszędzie pospolity[10].
Młode owocniki rosną od sierpnia do października, obumarłe już okazy można spotkać przez cały rok. Wyrasta wyłącznie na brzozach, dzięki czemu jest łatwo rozróżnialny od innych gatunków. Spotkać go można w lasach, parkach, przy drogach[6]. W lesie rośnie na brzozach często na dużej wysokości. Można go spotkać także poza lasem na drewnie użytkowym, np. na wykonanych z brzozy słupkach, płotach itp. Czasami na jego owocnikach pasożytuje grzyb Hypocrea pulvinata[8].
Znaczenie
[edytuj | edytuj kod]- Grzyb niejadalny, pasożyt, lub saprotrof, rosnący zarówno na żywych, jak i martwych pniach i gałęziach brzozy. Powoduje brunatną zgniliznę drewna[11]. Drzewo rozłożone przez niego rozpada się w końcu na proszek[8]. Zakażenie żywego drzewa następuje głównie przez rany, często jednak przez wiele lat po zakażeniu grzyb nie rozwija się, gdyż jego wzrost hamują mechanizmy obronne drzewa. Drzemie jednak w drzewie i zaczyna się rozwijać, gdy drzewo zostanie osłabione, np. przez suszę, zacienienie przez inne drzewa itp., lub ścięte[12].
- Grzyb leczniczy. W medycynie ludowej był dawniej używany do tamowania krwawień. Znaleziono go przy szczątkach człowieka lodu z ok. 3300 roku p.n.e[7]. Znajdujące się w nim związki chemiczne wykazują trujące działanie na włosogłówkę (pasożyt układu pokarmowego, również człowieka)[13]. Zawiera kwasy polyporenowe i kwas betulinowy wykazujące działanie bakteriobójcze[14]. W badaniach naukowych potwierdzono, że wyciąg z owocników porka brzozowego wykazuje działanie antynowotworowe – hamuje wzrost komórek nowotworowych[15].
- Związane z nim jest wiele gatunków zwierząt, dla których jest źródłem pokarmu, siedliskiem życia, miejscem rozmnażania itp. W szeroko zakrojonych badaniach naukowych we wschodniej Kanadzie stwierdzono, że związane z tym gatunkiem jest 257 gatunków stawonogów, w tym 172 owadów i 59 roztoczy[16].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Index Fungorum [online], www.speciesfungorum.org [dostęp 2018-08-25].
- ↑ a b Species Fungorum [online], www.speciesfungorum.org [dostęp 2018-08-25].
- ↑ a b Władysław Wojewoda, Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 529, ISBN 83-89648-09-1.
- ↑ Rekomendacja nr 1/2021 Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], Komisja ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów, 20 lutego 2021.
- ↑ a b c Ewald Gerhardt, Grzyby: wielki ilustrowany przewodnik, Warszawa: Klub dla Ciebie - Bauer-Weltbild Media, 2006, s. 510, ISBN 83-7404-513-2.
- ↑ a b c Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda, Grzyby i ich oznaczanie, Warszawa: PWRiL, 1985, s. 253, ISBN 83-09-00714-0.
- ↑ a b Andreas Gminder, Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej, 2008, s. 290, 293, ISBN 978-83-258-0588-3.
- ↑ a b c Piotr Łakomy, Atlas hub, Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 19–20, ISBN 978-83-7073-650-7.
- ↑ Discover Life Maps [online] [dostęp 2016-01-10].
- ↑ Marek Snowarski, Grzyby, Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010, s. 218, ISBN 978-83-7073-776-4.
- ↑ Till R. Lohmeyer, Ute Kũnkele, Grzyby. Rozpoznawanie i zbieranie, Warszawa 2006, s. 207, 209, ISBN 83-85444-65-3.
- ↑ T.H.J. Adams, Piptoporus betulinus'': Some aspects of population biology, Exeter University, 1982.
- ↑ Simon Singh, Edzard Ernst, Trick Or Treatment: The Undeniable Facts About Alternative Medicine, W. W. Norton, 2009, s. 193, ISBN 978-0-393-33778-5.
- ↑ Andrzej Szczepkowski, Grzyby nadrzewne w innym świetle – użytkowanie owocników, „Studia i Materiały CEPL w Rogowie. R.14”, 32 (3), 2012.
- ↑ Ekstrakt z porka brzozowego (Piptoporus betulinus Bull. Fr.) jako inhibitor wzrostu ludzkich komórek nowotworowych [online] [dostęp 2012-12-16].
- ↑ Quentin Wheeler, Meredith Blackwell., Fungus-Insect Relationships: Perspectives in Ecology and Evolution, Columbia University Press, 1984, s. 147, ISBN 978-0-231-05695-3.