Statek wielorybniczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kanadyjski parowy statek wielorybniczy z roku 1900

Statek wielorybniczy lub wielorybnik – statek specjalnego przeznaczenia, używany do polowania i/lub sprawiania waleni. Jest to statek z silnikiem parowym lub spalinowym z działem harpunniczym na dziobie. Statkom wielorybniczym, które operowały na morzach i oceanach od XVI do połowy XX wieku, towarzyszyły w ostatnim okresie jednostki będące odpowiednikami dzisiejszych trawlerów-przetwórni. Pod koniec XIX wieku pojawiły się statki łączące obie te funkcje.

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

W dobie żeglugi żaglowej nie przekraczające 100 m długości i 300 t wyporności statki wielorybnicze były wyposażane w kilka szybkich, wiosłowych łodzi wielorybniczych używanych do polowania na wieloryby. Załogi tych łodzi doholowywały zabite wieloryby do statku, gdzie następowało skórowanie i rozbieranie ofiary. Tłuszcz zwierzęcia był przetapiany w dwóch, trzech wielkich kadziach na tran[1].

W przeszłości łowcy zaciągali zabitego walenia do nabrzeżnej stacji wielorybniczej, względnie do statku zakotwiczonego w dobrze osłoniętej zatoce. Później, gdy zaczęto stosować rufowe pochylnie, wielorybnicy mogli dostarczać swój połów wprost na pokład statku operującego na pełnym morzu[2].

Łódź wielorybnicza statku Charles W. Morgan z 1841 roku

Żeglarze i mieszkańcy nadmorskich miejscowości Starego Świata polowali na walenie od niepamiętnych czasów. Często przy tym dochodziło do zatargów. Na przykład w latach 1613–1638 załogi statków wielorybniczych staczały częste potyczki, by utrzymać lub przejąć kontrolę nad bogatymi w walenie wodami Spitsbergenu[3].

Na przełomie XVIII i XIX wieku właściciele statków wielorybniczych uzbrajali je często w działa dla obrony przed piratami, a w czasie wojny korsarzami. Gdy w roku 1793 rozpoczęły się francuskie wojny rewolucyjne, brytyjscy korsarze schwytali i zajęli kilka francuskich statków wielorybniczych, takich jak Necker, Deux Amis czy Anne[4], zaś holenderscy Port de Paix i Penn[4].

Niektóre statki wielorybnicze otrzymywały listy kaperskie, które pozwalały im zatrzymywać statki nieprzyjaciela. W lipcu 1793 roku brytyjski statek wielorybniczy Liverpool, uzbrojony w 20 dział, zatrzymał francuskiego wielorybnika Chardon. Radość Anglików nie trwała jednak długo, bo załoga Chardona zdołała odbić swój statek[5]. Rok wcześniej uzbrojony brytyjski wielorybnik schwytał francuski statek wielorybniczy Hébé w pobliżu Walvis Bay[3].

W czasie wojny roku 1812 US Navy zarekwirowała dwa statki wielorybnicze. Jednym z nich był Atlantic, szybko przerobiony na slup wojenny Essex Junior. Ponieważ Atlantic był przystosowany do zamontowania dwudziestu dział, ale miał ich tylko sześć, dozbrojono statek czterema działami 6-funtowymi i dodatkowo dziesięcioma 18-funtowymi karonadami[a][6]. Zaokrętowano również 60 oficerów i marynarzy[6].

W latach 1815–1860 zapanował „złoty wiek” wielorybnictwa w Stanach Zjednoczonych. Wiele tysięcy młodych i bardzo młodych Amerykanów ryzykowało życiem, polując na te wielkie ssaki. Wieloryby zapewniały znaczne profity: olej wytopiony z ich tkanki tłuszczowej płonął w lampach i smarował części maszyn, zaś fiszbiny służyły za rusztowania damskich sukien[1]. Jeśli połowy były udane, statek od połowy rejsu intensywnie pachniał tranem. XIX-wieczni marynarze mawiali: „Statek wielorybniczy poczujesz, jeszcze nim go zobaczysz”[7].

Brytyjskie korwety typu Flower z okresu II wojny światowej zostały zaprojektowane w oparciu o plany konstrukcyjne statku wielorybniczego Southern Pride[8].

Po wojnie – także z powodu drastycznie zmniejszającego się pogłowia wielkich waleni – zaczęły się głośne protesty przeciw wielorybnictwu, stosującemu okrutne metody, m.in. eksplodujące harpuny. W listopadzie 1946 roku czterdzieści dwa kraje podpisały Międzynarodową Konwencję w sprawie Regulacji Wielorybnictwa (ICRW) i powołano Międzynarodową Komisję Wielorybnictwa (IWC), która w roku 1986 ogłosiła 5-letnie moratorium na połowy waleni. Moratorium to – mimo sprzeciwów kilku krajów – jest sukcesywnie przedłużane[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Amerykanie zdobyli wcześniej pewną liczbę brytyjskich wielorybników, w większości uzbrojonych, stąd też wzięto działa dla Atlantica.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Sandler 2008 ↓, s. 329.
  2. Demerliac 1996 ↓, s. 200.
  3. a b Demerliac 1996 ↓, s. 201.
  4. a b Demerliac 1996 ↓, s. 203.
  5. Demerliac 1996 ↓, s. 200-201.
  6. a b Winfield 2008 ↓, s. 188–189.
  7. Sandler 2008 ↓, s. 333.
  8. "Southern Pride HMS (K 249)", wrecksite.eu
  9. Sandler 2008 ↓, s. 452.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alain Demerliac: La Marine De Louis XVI: Nomenclature Des Navires Français De 1774 À 1792. Nice: Éditions OMEGA, 1996. ISBN 2-9063-8123-3.
  • Martin W. Sandler: Atlantic Ocean: The History of the Ocean that Changed the World. New York / London: Sterling, 2008. ISBN 978-1-4027-4724-3.
  • Rif Winfield: British Warships in the Age of Sail 1793-1817: Design, Construction, Careers and Fates. Seaforth, 2008. ISBN 1-8617-6246-1.