Przejdź do zawartości

Pozycja społeczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Status społeczny)

Pozycja społeczna, status społeczny – miejsce zajmowane przez jednostkę w danym społeczeństwie, wraz ze związanymi z nim rolą społeczną, prawami i obowiązkami, oraz posiadające określoną rangę w hierarchii społecznej[1].

Pozycje (statusy) mają często swoje określone nazwy pozwalające jednostkom rozpoznawać jakie miejsce zajmują w społeczeństwie (np. dany zawód, czy stan)[2].

Typy pozycji społecznych

[edytuj | edytuj kod]

Pozycja społeczna jest jednym z podstawowych pojęć socjologicznych. Szeroko przyjętą w socjologii definicję zaproponował Ralph Linton w 1936[1]. Zgodnie z nią pozycja społeczna łączy w sobie dwa elementy[1]:

  • pozycja społeczna w sensie atrybutywnym (ang. a status) - role społeczne i związane z nimi prawa i obowiązki. Ten element ma charakter jakościowy i niewertykalny.
  • pozycja społeczna w sensie relacyjnym (ang. the status) - określa relacje jednostki z grupami społecznymi i społeczeństwem jako całością. Tak rozumiane pozycje są uporządkowane w hierarchię społeczną.

Pozycje społeczne można też podzielić na:

  • pozycje przypisane, na które nie ma wpływu sama jednostka, na przykład pozycja dziecka w rodzinie, przedszkolaka
  • pozycje osiągane, które wynikają z podjętych działań przez jednostkę, jak na przykład pozycja dyrektora w firmie czy pozycja burmistrza w strukturze społecznej miasta.

Granica między tymi dwoma rodzajami pozycji nie jest ostra i dostęp do niektórych pozycji może być znacząco utrudniony lub ułatwiony (mogą istnieć mniejsze lub większe bariery ich osiągania), np. w badaniach ruchliwości społecznej jedną z istotnych kwestii jest na ile dzieci dziedziczą pozycje społeczne swoich rodziców[3][4]. Przejście od społeczeńsw tradycyjnych do nowoczesnych wiązane jest często z coraz większym znaczeniem pozycji osiąganych. Henry Sumner Maine określił tę ewolucję społeczeństw jako przejście "od statusu do kontraktu"[5].

Ujęcia teoretyczne

[edytuj | edytuj kod]

Pozycja społeczna jest ściśle powiązana ze strukturą społeczną i może być określona jako miejsce jakie jednostka w niej zajmuje. Ponieważ jednak struktura społeczna nie jest pojęciem jednoznacznym, to również pozycja społeczna może być konceptualizowana w różny sposób, lub można ją traktować jako pojęcie wielowymiarowe[1].

Stanowiska zajmujące się przede wszystkim wymiarem normatywnym społeczeństwa (Durkheim i jego szkoła, Linton, Robert K. Merton) akcentują powiązane z pozycją role zajmowane przez jednostki. W koncepcji Lintona pozycja społeczna jest elementem pośredniczącym pomiędzy jednostka (jej osobowością) a społeczeństwem jako całością[6]. Z zajmowanej pozycji społecznej wynika rola społeczna, jaką odgrywać powinna jednostka. Osoba znajdująca się na pewnej pozycji społecznej związana jest też z określonymi przywilejami i obowiązkami, jakie powinna pełnić wobec grupy czy społeczeństwa. Różnorodność ról związanych z każdą jednostką powoduje, że jednostka zajmuje różne pozycje w poszczególnych podsystemach społeczeństwa. Pozycja która dla jednostki jest najważniejsza i w najwyższym stopniu określa jej tożsamością określana jest jako pozycja centralna czy nadrzędna[7][8]. Działanie jednostki związane jest zwykle z określoną pozycją, która jest wtedy pozycją aktywną, a pozostałe pozycje jednostki stają się pozycjami utajonymi. Z daną pozycją związany jest też określony zestaw ról, które mogą przyjmować jednostki ją zajmujące[6]. Rozwój kariery jednostki związany jest z przechodzeniem pomiędzy pozycjami (sekwencja statusów społecznych)[6]. Niektóre z pozycji jednostek mogą utrudniać lub ułatwiać awans w sekwencji statusów (pozycje dyskryminujące i predestynujące), np. płeć czy pochodzenie społeczne w niektórych sekwencjach[9]. Stanowiska interakcjonistyczne (Interakcjonizm symboliczny, teoria wymiany społecznej) wskazują, że z pozycją społeczną wiążą się określone rodzaje interakcji społecznych. George Homans wskazywał na rodzaje interakcji związanych z określoną pozycją jednostki w grupie (jej umiejscowieniem w jej sieci komunikacyjnej, jej miejscem w podziale pracy oraz jej rangi rozumianej jako prestiż[6]). Jednostki zajmując dany status w ramach kręgu społecznego wiążą się z innymi typowymi dla tego statusu pozycjami, które nazywane są pozycjami parametrycznymi (np. dla lekarza są to pozycje pacjenta czy pielęgniarki)[2].

Dla socjologów zainteresowanych strukturą społeczną, pozycja jest traktowana jako miejsce w tej strukturze (dokładniej: w hierarchii społecznej). Jest to wielowymiarowa cecha danej jednostki, wyznaczająca jej miejsce w społeczeństwie i określająca jej dostęp do różnego rodzaju dóbr[10]. W takim ujęciu pozycja jest wypadkową wszystkich stosunków między jednostką a innymi jednostkami i grupami[11]. Jest to podejście szczególnie istotne w statystyce społecznej i dużych badaniach ilościowych. Szczególnie wpływowe były tu prace Maxa Webera, w których wiązał grupy statusowe z określonym miejscem w dystrybucji prestiżu (honoru, estymy społecznej), a sam prestiż traktował jako syntetyczny wskaźnik tego, co w danym społeczeństwie jest uznawane za istotne[10][12]. Od lat 80. XX w. na popularności zyskały też ujęcia pozycji społecznej definiowanej w kategoriach kapitału społecznego (stopień dostępu i kontroli różnego rodzaju zasobów)[11].

Klasa a pozycja społeczna

[edytuj | edytuj kod]

Pozycja społeczna jest pojęciem łatwiej uchwytnym empirycznie i bardziej skonkretyzowanym od klasy. Klasy można określić jako zbiór pozycji społecznych. Jednostki, które współdzielą określone pozycje, należą do jednej klasy. Klasy są także pojęciem w wyższym stopniu teoretycznym, które można stwierdzić dopiero poprzez zoperacjonalizowane wskaźniki[13].

Ponadto, klasy są kategorią historyczną, związaną ze społeczeństwami nowoczesnymi z wykształconym podziałem pracy, w którym jednostka określona jest w dużej mierze przez miejsce w stosunkach rynkowych. Z kolei pozycja społeczna może być odnoszona także do społeczeństw przednowoczesnych. Np. struktura społeczeństw średniowiecznych określana była w większosci przez hierarchię pozycji przypisanych (stanów)[14].

Pomiar pozycji społecznej

[edytuj | edytuj kod]

Różnice w wymiarach i ujęciach teoretycznych pozycji społecznej przekładają się też na różnorodności sposobów jej pomiaru. Szczególnie rozwinięte są badania pozycji społecznej jako elementu stratyfikacji społecznej. Badania struktury społecznej dotyczyć mogą dwóch jej aspektów: struktury jako całości (np. procesy i stany globalne) oraz charakterystyki jednostek w tej strukturze. Ten drugi rodzaj badań dotyczy właśnie pomiaru pozycji społecznych[15].

Empiryczne badania pozycji społecznej zostały zapoczątkowane w Stanach Zjednoczonych w latach 30. XX w. F. Stuart Chapin ujmował status społeczny jako "pozycję, którą rodzina, lub jednostka, zajmuje ze względu na przeważający, przeciętny standard zasobów kulturalnych, efektywnego dochodu, posiadania dóbr materialnych i uczestniczenia w życiu wspólnoty lokalne"[16]. W swoich badaniach starał się wypracować skalę pozwalającą mierzyć tak rozumianą pozycję społeczną, opierając się na ocenie wyglądu pokoju dziennego, jako najbardziej reprezentacyjnego pomieszczenia (tzw. Living Room Scale). Na skalę składała się analiza wyposażenie tego pokoju i jakości tych przedmiotów[17].

Inaczej zaplanowane były badania Williama Warnera w prowadzonym w latach 30. i 40. XX w. The Yankee City Project. Pojęcie statusu społecznego włączał on w badaniach hierarchii klas społecznych[10][18]. Warner wprowadził tu dwie metody badawcze. Początkowo stosował metodę oceniającego uczestnictwa, opierającą się na wywiadach swobodnych, w których jednostki miały opisać jak postrzegają strukturę swojej społeczności, rozumianą jako hierarchię grup statusowych. Na tej podstawie, Warner zrekonstruował używany do dziś w wielu badaniach schemat sześciu klas (wyższa-wyższa, wyższa-niższa, średnia-wyższa, średnia-niższa, niższa-wyższa, niższa-niższa). Ze względu na pracochłonność tej metody, nie nadawała się ona do stosowania w szeroko zakrojonych badaniach. Z tego powodu, opierając się na wynikach swoich badań, Warner wypracował metodę indeksu cech statusowych (Index of Status Characteristic). Klasa społeczna danej osoby określona była jako indeks czterech zmiennych: zawód, źródło dochodu, warunki mieszkaniowe i dzielnica zamieszkania. Waga tych zmiennych w indeksie określana była poprzez oceny wystawiane przez członków danej społeczności[10].

Późniejsze badania empiryczne pozycji społecznej opierały się na doświadczeniach Warnera. Najczęściej jednak, w określeniu hierarchii pozycji odwoływano się do dwóch zmiennych: zawodu i jego prestiżu, które łącznie ujmowane są jako pozycja zawodowa[19][20]. Socjolodzy wskazują, że w społeczeństwach nowoczesnych praca jest podstawową działalnością określającą sytuację człowieka (jego umiejętności, dostęp do dóbr, wzory konsumpcji). Związany z daną kategorią społeczno-zawodową status jest też statusem osiąganym, a nie przypisanym. Zawód (obok wykształcenia) jest wskaźnikiem, który w wysokim stopniu koreluje z innymi cechami pozycji społecznej i może być traktowany jako ich zastępczy wskaźnik upraszczający[19][21]. Istotnym problemem jest wtedy określenie pozycji osób niepracujących i osób wykonującym wiele zawodów[22].

W drugiej połowie XX w. w amerykańskich badaniach społecznych pojęcie statusu traciło na ostrości i coraz częściej sprowadzano je do badania postrzeganego prestiżu danego zawodu. Badacze tacy jak Bryan Turner podkreślali konieczność uzupełnienia tego elementu subiektywnego o wskaźniki związane z rzeczywistą pozycją jednostki w strukturze społecznej[5].

Takim szeroko stosowanym w statystyce społecznej pojęciem, opierającym się na niesubiektywnych wskaźnikach, jest status socjoekonomiczny. Jest to każdy taki wskaźnik, który pozwala na klasyfikację jednostek w oparciu o takie zmienne jak zawód, dochód czy wykształcenie. Pojęcie wprowadził po raz pierwszy brytyjski Registrar-General w 1911 r[5].

Oprócz tego podejścia, w badaniach obecne były inne operacjonalizacje statusu społecznego, np. w krajach bloku wschodniego prowadzono także badania ujmujące status społeczny w kategoriach marksistowskiej koncepcji klas[19].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c d Gorlach i Wasilewski 2000 ↓, s. 164.
  2. ↑ a b Sztompka 2020 ↓, s. 230.
  3. ↑ Domański 2004 ↓, s. 26.
  4. ↑ Marshall 2006 ↓, s. 356-357.
  5. ↑ a b c Marshall 2006 ↓, s. 357.
  6. ↑ a b c d Gorlach i Wasilewski 2000 ↓, s. 165.
  7. ↑ Sztompka 2020 ↓, s. 229-230.
  8. ↑ Marshall 2006 ↓, s. 356.
  9. ↑ Sztompka 2020 ↓, s. 231.
  10. ↑ a b c d Gorlach i Wasilewski 2000 ↓, s. 166.
  11. ↑ a b Domański 2004 ↓, s. 16.
  12. ↑ Domański 2004 ↓, s. 38.
  13. ↑ Domański 2004 ↓, s. 84.
  14. ↑ Domański 2004 ↓, s. 54-55.
  15. ↑ Domański 2004 ↓, s. 93.
  16. ↑ Domański 2004 ↓, s. 102.
  17. ↑ Domański 2004 ↓, s. 102-103.
  18. ↑ Domański 2004 ↓, s. 42-43.
  19. ↑ a b c Gorlach i Wasilewski 2000 ↓, s. 167.
  20. ↑ Domański 2004 ↓, s. 99.
  21. ↑ Domański 2004 ↓, s. 107-108.
  22. ↑ Domański 2004 ↓, s. 116.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Henryk Domański, Struktura społeczna, Warszawa: Scholar, 2004.
  • Krzysztof Gorlach, Jacek Wasilewski, Pozycja społeczna, [w:] Encyklopedia socjologii, Warszawa: Oficyna Naukowa, 2000, s. 164-168.
  • Piotr Sztompka, Słownik socjologiczny. 1000 pojęć, Kraków: Znak Horyzont, 2020.
  • Gordon Marshall (red.), Słownik socjologii i nauk społecznyc, Warszawa: PWN, 2006.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pozycja_społeczna&oldid=79076364”