Szablon:Chem
Dokumentacja szablonu
Użycie
Szablon służy do prostego zapisywania wzorów i krótkich równań reakcji chemicznych. Automatycznie formatuje liczby i ładunki w indeksach dolnym i górnym, a najczęściej wykorzystywane niestandardowe znaki i symbole można uzyskać za pomocą krótkich operatorów wykorzystujących znaki dostępne na klawiaturze. Dodatkowo szablon dodaje do nich opis dostępny dla oprogramowania asystującego (np. czytników ekranowych) oraz w postaci dymku po najechaniu kursorem. W szablonie cały wzór albo równanie reakcji należy umieścić w jednym parametrze.
Przeczytaj również informacje dotyczące zapisywania wzorów i równań reakcji chemicznych. W sekcji „Zestawienie operatorów” znajduje się tabela przedstawiająca wszystkie zmienne przyjmowane przez szablon wraz z podglądem, w jaki sposób szablon je formatuje.
Uwaga: szablonu używaj wyłącznie do formatowania wzorów i równań reakcji chemicznych. Nie próbuj używać go do innych celów, nawet jeżeli poprawnie formatuje treść, do której chcesz go użyć. Jeżeli kilka wzorów obok siebie oddzielonych jest znakami przestankowymi, spójnikami czy innymi znakami niebędącymi częścią wzoru – kilkukrotnie użyj szablonu do każdego wzoru.
Krotności atomów i ładunki
W większości przypadków indeksy dolne i górne formatowane są automatycznie przez szablon bez użycia określonych operatorów, także w przypadku pojedynczych ładunków „+” i „−”.
{{chem|Na2CO3}}{{chem|Na+Cl-}}{{chem|NO3-}}Jedynie w sytuacji występowania ładunków liczbowo większych od jedności, należy zastosować nawiasy:
{{chem|AsS4(3-)}} (ładunek „3−” poprawnie otoczony nawiasami){{chem|AsS43-}} (ładunek nieotoczony nawiasami, który szablon interpretuje niepoprawnie){{chem|S(2-)}} (ładunek „2−” poprawnie otoczony nawiasami){{chem|S2-}} (ładunek nieotoczony nawiasami, który szablon interpretuje niepoprawnie)Dla związków niestechiometrycznych konieczne jest użycie składni dla indeksu dolnego _{...}.
{{chem|Fe_{1,05}Li_{3,65}Ti_{1,30}O6}}{{chem|Fe1,05Li3,65Ti1,30O6}} (szablon błędnie interpretuje ułamki dziesiętne){{chem|Fe1.05Li3.65Ti1.30O6}} (szablon interpretuje kropkę poprawnie, ale jest to niepoprawny separator dziesiętny w języku polskim){{chem|Fe_{3''x''}Li_{4-''x''}Ti_{2(1-''x'')}O6}}Addukty, hydraty, sole podwójne i tlenki mieszane
W zapisie adduktów, hydratów, soli podwójnych czy tlenków mieszanych używa się gwiazdki *, którą szablon formatuje jako kropkę środkową.
{{chem|CuSO4*5H2O}}{{chem|H3N*BF3}}{{chem|FeO*Fe2O3}}Z tego też powodu niemożliwe jest bezpośrednie użycie gwiazdki do wskazania stanu wzbudzonego. Można to zrobić za pomocą operatora \wzb.
{{chem|He\wzb}}Izotopy
W przypadku izotopów konieczne jest użycie składni ^{...} dla indeksu górnego i _{...} dla indeksu dolnego.
{{chem|^{238}U}}{{chem|_{94}Pu}}{{chem|^{137}_{62}Sm}}{{chem|[^{18}O,^{32}P]H3PO4}}W indeksach można również umieścić oznaczenia innego typu:
{{chem|^{269-''x''}_{107}Bh}}{{chem|^{253m1}_{104}Rf}}W specyficznych przypadkach konieczne może być użycie operatora \n{...} (do oznaczenia fragmentu, którego szablon ma nie zmieniać) czy \- (do zapisu dywizu).
{{chem|[\n{1}\-^{2}H_{1;2}]SiH3OSiH2OSiH3}}Rodniki
Do zapisu prostych rodników i jonorodników stosuje się operatory \r, \r+ i \r-. W przypadku występowania krotności atomu obok symbolu rodnika, należy zastosować nawiasy (analogicznie jak w przypadku ładunków).
{{chem|Cl\r}}{{chem|CH3(\r)}} (symbol rodnika jest poprawnie wyrównany do lewej){{chem|CH3\r}} (symbol rodnika nie jest poprawnie formatowany przez szablon){{chem|C6H6(\r+)}} (symbol kationorodnika jest poprawnie wyrównany do lewej){{chem|C6H6\r+}} (symbol kationorodnika nie jest poprawnie formatowany przez szablon)W bardzo rzadkich przypadkach potrzeby wskazania większej liczby niesparowanych elektronów, możliwe jest odpowiednie wykorzystanie składni szablonu dla indeksów górnych (^{...}) do osiągnięcia pożądanego efektu wizualnego. Dla oznaczenia wolnej pary elektronowej można również użyć operatora \dr (dwurodnik)
{{chem|[FeCl4]^{(4}\r^{)}(2-)}}{{chem|[Co(\drNH3)6](3+)}}Stopnie utleniania
Stopnie utleniania można oznaczać za pomocą cyfr rzymskich i cyfr arabskich, jednak zgodnie z zaleceniami we wzorach należy użyć cyfr rzymskich. Wykorzystuje się do tego celu składnię ^{...}.
{{chem|(Fe^{II}Fe^{III}_{2})O4}}{{chem|(Fe^{-2}Fe^{-3}_{2})O4}} (nieprawidłowe użycie cyfr arabskich, które może być pomylone z ładunkami jonów){{chem|Na2O^{-I}_{2}|}}Indeksy górne i dolne innego typu
Za pomocą składni ^{...} dla indeksu górnego i _{...} możliwe jest tworzenie różnego rodzaju indeksów, m.in. dla wzorów ogólnych czy wzorów merów. W przypadku użycia obok siebie obu operatorów ^{...}_{...} w większości przypadków uzyska się odpowiednie wyrównanie do lewej lub prawej strony.
{{chem|C_{''n''}H_{2''n''+2}|}}{{chem|R^{1}R^{2}C\dCR^{3}R^{4}|}}{{chem|R_{''k''}E(\dO)_{''l''}(OH)_{''m''}|}}{{chem|[AsO2]^{''n''−}_{''n''}|}}{{chem|\s[CH2CH(CH3)]_{''n''}\s}}Niektóre symbole i oznaczenia w indeksach mają dedykowane operatory, dzięki którym łatwiej umieszczać je we wzorach w jednolity sposób. Za pomocą operatorów \gazowy, \ciekły i \stały możliwe jest wskazanie stanu skupienia reagentów, natomiast operatory \rozc, \stęż, \nasyc i \aq pozwalają na określenie rodzaju roztworu.
{{chem|H2O\ciekły}}{{chem|NH3\aq}}{{chem|HNO3\stęż}}{{chem|H2SO4\rozc}}Możliwe jest również wskazanie haptyczności ligandu (η) i krotności mostkowania ligandu (μ) za pomocą operatorów \h{...} i \m{...}. Gdy krotność wynosi jeden, należy użyć operatorów \m i \- do wstawienia łącznika.
{{chem|[{Ni(\h{5}C5H5)}3(\m{3}CO)2]}}{{chem|[Be4(\m\-O)(\m\-O2CMe)6]}}Wiązania chemiczne
Do opisu wiązań chemicznych stosuje się operatory \poj lub \s (wiązanie pojedyncze, ang. single bond), \podw lub \d (wiązanie podwójne, ang. double bond), \potr lub \t (wiązanie potrójne, ang. triple bond), \poczw lub \q (wiązanie poczwórne, ang. quadruple bond), \dwapoj lub \ds (dwa pojedyncze wiązania od jednego atomu), \p lub \pół (wiązanie połówkowe), \półtora (wiązanie półtorakrotne), \wodorowe lub \hbond (wiązanie wodorowe, ang. hydrogen bond), \słabe lub \wforce (słabe oddziaływanie międzycząsteczkowe, ang. weak force) i \koord (wiązanie koordynacyjne, donorowo-akceptorowe).
{{chem|H3C\sC\tC\sCH\dCH2}}{{chem|\dsCH\s}}{{chem|HArF\pHF}}{{chem|[Cl4Re\qReCl4](2−)}}Równania reakcji chemicznych
Całe równanie reakcji chemicznej należy umieścić w jednym parametrze. W przypadku skomplikowanych równań lepiej umieścić je w postaci ilustracji niż próbować obchodzić składnię szablonu. Do generowania strzałek użyć można operatorów \reaguje, \daje lub \strzp (strzałka w prawo), \wstecz lub \strzl (strzałka w lewo), \odwr lub \dwustr (reakcja odwracalna), \równowaga lub \równow (reakcja równowagowa), \redoks lub \redox (równanie połówkowe redoks), \rezonans lub \mezo (rezonans chemiczny), \opuszcza lub \ulatnia (strzałka w górę, produkt gazowy opuszczający środowisko reakcji) i \osad lub \strąca (strzałka w dół, produkt wydzielający się w postaci osadu).
{{chem|2As(3+) + 3S(2-) \reaguje As2S3\osad}}{{chem|2NaCl + CaCO3 \odwr Na2CO3 + CaCl2}}{{chem|CH3COOH + H2O \równowaga CH3COO− + H3O+}}{{chem|[S\dC\dN- \mezo -S\sC\tN]}}Pozostałe operatory
W szczególnych przypadkach zastosowanie mogą mieć operatory \' lub \prim (prim), \bis (bis), \tris (tris) i \quat (quater). Pomimo takiej możliwości, najczęściej właściwsze i bardziej czytelne jest użycie indeksów górnych i oznaczanie kolejnymi cyframi arabskimi.
{{chem|R\primR\bisC\dCR\trisR\quat}}{{chem|R^{1}R^{2}C\dCR^{3}R^{4}|}}W celu zamierzonego umieszczenia łącznika lub minusa w miejscach, w których szablon automatycznie zmienia je na inne symbole, należy użyć operatorów \- i \minus. Dodatkowo istnieją operatory \n{...} i \bezzmian{...}, dzięki którym treść pomiędzy nawiasami klamrowymi nie jest analizowana i zmieniana przez szablon.
{{chem|H2S_{''n''} + (''n''\minus\n{1})SO3(2-) \reaguje H2S + (''n''\minus\n{1})S2O3(2-)}}Z uwagi na trudności techniczne w stosowaniu nadkreśleń, antyneutrino można dodać za pomocą operatora \antyneutrino
{{chem|^{3}_{1}H \reaguje ^{3}_{2}He + e- + \antyneutrino_{e}|}}Tworzenie odnośników
Użycie szablonu jako tekstu w odnośnikach jest możliwe na dwa sposoby – poprzez umieszczenie odnośnika wewnątrz szablonu albo poprzez umieszczenie szablonu wewnątrz odnośnika. Wizualnie oba sposoby nie różnią się od siebie, jednak w przypadku edytowania tekstu z wykorzystaniem edytora wizualnego, właściwszym rozwiązaniem jest użycie szablonu wewnątrz odnośnika. Umożliwia to wówczas edytowanie odnośnika z poziomu edytora wizualnego bez znajomości wikitekstu.
Szablon umożliwia również dodawanie wielu odnośników do różnych fragmentów wzoru lub równania reakcji. W tym przypadku nie istnieje alternatywa dla edytora wizualnego i wikitekst zostanie wyświetlony użytkownikowi podczas edycji szablonu.
[[kwas karbaminowy|H2N\sCOO-]] + [[adenozyno-5′-trifosforan|ATP]] \reaguje [[adenozyno-5′-difosforan|ADP]] + [[karbamoilofosforan|H2N\sCOO\sPO3(2-)]]Użycie z innymi szablonami
Szablon może być używany w większości zastosowań, również w innych szablonach. Nie powoduje problemów przy użyciu w infoboksach, może być użyty np. w szablonie {{Wzór}} (choć nie jest to praktykowane w artykułach chemicznych). Moduł odpowiedzialny za ten szablon wbudowany jest w szablon {{Reakcja}}, który ujednolica sposób prezentacji reakcji chemicznych w tekście artykułu.
Nie należy używać szablonu w parametrze |wzór sumaryczny = w {{Związek chemiczny infobox}} z uwagi na to, że wartość tego parametru jest wykorzystywana do generowania listy związków chemicznych (zob. Związki chemiczne według pierwiastków/Wykaz). Z uwagi na generowanie metadanych COinS przez szablony cytowania, należy w nich używać standardowego wikitekstu zamiast tego szablonu.
Zestawienie operatorów
Poniższa tabela zawiera wszystkie operatory dostępne w szablonie, szczegółowe informacje dotyczące ich wykorzystania znajdują się w odpowiednich sekcjach powyżej. Operatory oznaczone kolorem pomarańczowym i czerwonym zostały pozostawione w celu zapewnienia wstecznej kompatybilności i nie zaleca się ich wykorzystania. Podobnie niezalecane jest użycie niestandardowych znaków i symboli bezpośrednio w szablonie, jednak powodu używania ich w przeszłości, część z tych znaków szablon formatuje na nową wersję z odpowiednimi tekstami alternatywnymi w celu zwiększenia dostępności.
| Operator | Efekt użycia | Opis |
|---|---|---|
\poj, \s
| − | wiązanie pojedyncze (szablon używa znaku minusa z uwagi na odpowiednie wyrównanie znaku względem innych wiązań) |
\podw, \d
| = | wiązanie podwójne (nie należy wykorzystywać w równaniach połówkowych redoks lub w celu wyświetlenia znaku równości) |
\potr, \t
| ≡ | wiązanie potrójne |
\poczw, \q
| ≣ | wiązanie poczwórne |
\dwapoj, \ds
| > | dwa wiązania pojedyncze od jednego atomu (zazwyczaj w przypadku opisu grup funkcyjnych) |
\pół, \p
| ⋯ | wiązanie połówkowe (w większości przypadków należy oznaczyć wiązanie bardziej szczegółowo jako wiązanie wodorowe albo słabe oddziaływanie międzycząsteczkowe) |
\wodorowe, \wodor, \hbond
| ⋯ | wiązanie wodorowe |
\słabe, \wforce
| ⋯ | słabe oddziaływanie międzycząsteczkowe |
\półtora, \ohbond
| —⋯ | wiązanie półtorakrotne |
\koord, \koordynacyjne
| → | wiązanie koordynacyjne (donorowo-akceptorowe) |
\reaguje, \daje, \strzp, \arrow, ->
| → | strzałka w prawo (przebieg reakcji w prawo) |
\wstecz, \strzl, \larrow
| ← | strzałka w lewo (przebieg reakcji w lewo, rzadko wykorzystywane) |
\odwr, \dwustr, \darrow, <->
| ⇄ | reakcja odwracalna |
\dlarrow
| ⇆ | reakcja odwracalna (odwrotne ułożenie strzałek) |
\równowaga, \równow, \equil
| ⇌ | reakcja równowagowa |
\rezonans, \mezo, \meso
| ↔ | rezonans chemiczny (mezomeria) |
\redoks, \redox
| = | reakcja połówkowa redoks (nie należy wykorzystywać jako oznaczenia wiązania podwójnego lub w celu wyświetlenia znaku równości) |
\ulatnia, \opuszcza, \up
| ↑ | strzałka w górę (produkt opuszcza środowisko reakcji) |
\osad, \strąca, \down
| ↓ | strzałka w dół (produkt strąca się w postaci osadu) |
\r, \rodnik, (\r)
| • | rodnik (szczegółowe użycie z nawiasami opisane w sekcji „Rodniki”) |
\r-, (\r-)
| •− | anionorodnik (szczegółowe użycie z nawiasami opisane w sekcji „Rodniki”) |
\r+, (\r+)
| •+ | kationorodnik (szczegółowe użycie z nawiasami opisane w sekcji „Rodniki”) |
\paraelektr, \dr
| : | wolna para elektronowa |
*
| · | kropka środkowa (m.in. dla hydratów i związków addycyjnych) |
\wzb, \wzbudzony
| * | stan wzbudzenia |
\', \prim
| ′ | prim |
\bis
| ″ | bis |
\tris
| ‴ | tris, ter |
\quat
| ⁗ | tetrakis, kwater |
^{...}
| ◌... | indeks górny |
_{...}
| ◌... | indeks dolny |
^{...}_{...}, _{...}^{...}
| ◌...... | indeksy górny i dolny wyrównane do lewej (po symbolu atomu) |
^{...}_{...}, _{...}^{...}
| ......◌ | indeksy górny i dolny wyrównane do prawej (przed symbolem atomu) |
\gazowy, \gaz
| (g) | reagent w stanie gazowym |
\ciekły, \ciecz
| (c) | reagent w stanie ciekły |
\stały
| (s) | reagent w stanie stałym |
\stęż, \stez
| (stęż.) | reagent stężony |
\rozc
| (rozc.) | reagent rozcieńczony |
\nasyc
| (nas.) | roztwór nasycony |
\rozc
| (rozc.) | roztwór rozcieńczony |
\aq
| (aq) | roztwór wodny |
\minus
| − | minus (w sytuacji konieczności automatycznego formatowania minusa w indeksie górnym) |
\-
| - | łącznik (dywiz; w sytuacji konieczności automatycznego formatowania minusa w indeksie górnym) |
\m
| μ | krotność mostkowania (wyświetlenie samej litery mi) |
\m{...}
| μ...- | krotność mostkowania (wyświetlenie litery mi z liczbą indeksie dolnym) |
\h
| η | haptyczność (wyświetlenie samej litery eta; zazwyczaj pomijane) |
\h{...}
| η...- | krotność mostkowania (wyświetlenie litery mi z liczbą indeksie górnym) |
\antyneutrino
| ν | wyświetlenie symbolu antyneutrina |
\n{...}, \bezzmian{...}
| ... | pozostawienie treści w nawiasie klamrowym bez automatycznych zmian przez szablon |
Błędy
Błędy należy zgłaszać na stronie dyskusji Projektu Chemia lub w Kawiarence technicznej.
Znane problemy
Nawias klamrowy jako ostatni znak w szablonie
Jeżeli w szablonie ostatnim znakiem jest nawias klamrowy „}”, szablon wyświetli błędny wzór. Rozwiązaniem tego jest wstawienie kreski pionowej „|”. Stosowanie innych znaków nie jest zalecane, a użyta w tym miejscu spacja może zostać automatycznie usunięta przez narzędzia takie jak WP:SK.
{{chem|NpTe_{2−''x''}}}{{chem|NpTe_{2−''x''}|}}Znak równości w szablonie
Znak równości „=” podany bezpośrednio w szablonie spowoduje brak wyświetlenia się wzoru lub równania reakcji z uwagi na to, że fragment przed znakiem równości będzie traktowany jak nazwa parametru szablonu. Do zapisu tego znaku należy używać dedykowanych operatorów \podw lub \d (dla wiązania podwójnego), \redoks lub \redox (dla równania połówkowego). W innych przypadkach znaku tego nie używa się z reguły we wzorach i równaniach reakcji, jednak w uzasadnionych przypadkach można to zrobić z wykorzystaniem funkcji parsera {{=}}.
bo nie rozpoznaje parametru
|MnO4- + 8H+ + 5e- ={{chem|MnO4- + 8H+ + 5e- = Mn2+ + 4H2O}}{{chem|MnO4- + 8H+ + 5e- \redoks Mn2+ + 4H2O}}Kreska pionowa w szablonie
Użycie kreski pionowej „|” poza przypadkiem opisanym w sekcji „Nawias klamrowy jako ostatni znak w szablonie” spowoduje podobne problemy jak znak równości – tekst wpisany po krescie pionowej zostanie uznany za wartość kolejnego parametru i nie zostanie wyświetlony. W szczególnych przypadkach możliwe jest użycie funkcji parsera {{!}}, jednak rozwiązanie to może nie działać poprawnie w tabelach.
bo
K)_{Σ{{=}}2}SO4traktuje jako 2. parametr
{{chem|(Na|K)_{Σ{{=}}2}SO4}}(w podglądzie strony podczas edycji zostanie wyświetlone ostrzeżenie)
{{chem|(Na{{!}}K)_{Σ{{=}}2}SO4}}Użycie kursywy
W rzadkich przypadkach, w których tekst zapisany jest kursywą i jednocześnie w szablonie umieszcza się fragment zapisany kursywą, szablon niepoprawnie rozpozna początkowy znacznik kursywy w szablonie jako końcowy znacznik kursywy całego tekstu i niepoprawnie wyświetli wzór. W takich sytuacjach nie należy używać dodatkowej kursywy w szablonie.
''Magnetic study of {{chem|Cr(3+)}} ion in {{chem|M2CrV3O_{11−''x''}|}} (M = Zn, Mg) compounds''''Magnetic study of {{chem|Cr(3+)}} ion in {{chem|M2CrV3O_{11−x}|}} (M = Zn, Mg) compounds''Brak możliwości wykorzystania TemplateStyles
Wszystkie style zawarte są w module, a nie na wydzielonej stronie Moduł:Chem/styles.css. Przeniesienie stylów jest niemożliwe z uwagi na częste wykorzystywanie szablonu wewnątrz odnośników w postaci [[link|{{chem|wzór}}]]. Z powodu nierozwiązanego od wielu lat problemu po stronie MediaWiki, szablon ze stylami umieszczonymi na podstronie nie działałby prawidłowo.
Parametry szablonu (strukturyzacja VE)
Szablon służy do zapisu wzorów i równań reakcji chemicznych. Proste wzory należy zapisywać bezpośrednio (jako np. H2O, CH3COOH), ładunki cząsteczek umieszcza się w nawiasach, np. NO3(-), dla znaków i symboli stosuje się odpowiednią składnię, np. do wyświetlenia strzałki należy wpisać „\reaguje”, a wiązania pojedyncze, podwójne i potrójne zapisuje się stosując odpowiednio „\s”, „\d” i „\t”. Aby zapoznać się z listą dostępnych operatorów i składnią szablonu, przeczytaj stronę jego opisu.
| Parametr | Opis | Typ | Status | |
|---|---|---|---|---|
| wzór | 1 | Podaj wzór chemiczny albo równanie reakcji chemicznej. Do zapisu strzałki użyj „\reaguje”, wiązania pojedyncze, podwójne i potrójne zapisuje się, stosując odpowiednio „\s”, „\d” i „\t”, strzałka w obie strony to „\odwr”, a strzałki w górę i w dół to „\ulatnia” i „\osad”. Ładunki jonów otocz nawiasem „(2+)”, a indeksy dolne i górne można utworzyć za pomocą „^{...}” i „_{...}”. Więcej operatorów i wyjaśnienie składni szablonu znajduje się na stronie jego opisu.
| Treść | wymagany |
Uwagi
Oryginalne wersje szablonu i modułu pochodzą z anglojęzycznej Wikipedii i ich autorem jest Christian75. W 2026 roku wersja polska została całkowicie zmieniona względem oryginału i w wielu przypadkach jest niekompatybilna z szablonami bazującymi na wersji anglojęzycznej.
Zobacz też
- lista szablonów Projektu Chemia
- {{Reakcja}} – szablon do ujednolicenia zapisu i formatowania reakcji chemicznych
- {{Wzory chemiczne}} – szablon umieszczany na stronach przekierowań i stronach ujednoznaczniających
- Kategoria:Szablony – błędy wywołań – Chem – błędne parametry