Toxicodendron

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Toxicodendron
Ilustracja
Toxicodendron radicans
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd mydleńcowce
Rodzina nanerczowate
Nazwa systematyczna
Toxicodendron P. Miller
Gard. Dict. Abr. ed. 4. 28 Jan 1754[2]
Typ nomenklatoryczny
T. pubescens P. Miller[2]
Synonimy

Rhus subg. Toxicodendron (Mill.) K.Koch[3]

Toxicodendron trichocarpum
Toxicodendron orientale

Toxicodendron Mill. – rodzaj roślin z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Obejmuje 22[4][3] lub 27[5] gatunków. Rodzaj ma zasięg z dysjunkcją – część gatunków występuje w Azji, część na kontynentach amerykańskich. Gatunki azjatyckie rosną od północnych Indii i Nepalu poprzez Półwysep Indochiński, Chiny, Koreę po Japonię i Sachalin na północy, a na południu po Borneo, Jawę[5] i Nową Gwineę[4][3]. Gatunki amerykańskie spotykane są od Kanady poprzez Stany Zjednoczone i Meksyk po Amerykę Centralną oraz w północno-zachodniej części Ameryki Południowej, od Wenezueli poprzez Kolumbię, Ekwador, Peru po Boliwię[5]. Niektóre gatunki są inwazyjne, np. T. succedaneum w Brazylii[3].

Rośliny te w soku mlecznym i żywicach zawierają działające silnie drażniąco na skórę katechole[6]: pentadecylkatechole, ale też heptadecylkatechole, glutarenghol i laccol[3]. Związki te powodują dermatozy w przypadku nawet lekkiego dotknięcia tych roślin[7]. W populacji ludzkiej około 50% osób jest uczulonych na te związki. Oparzenia skóry rozwijają się zwykle w ciągu od kilku do około 24 godzin po kontakcie z roślinami. W Ameryce Północnej szczególnie toksyczne są gatunki: T. diversilobum, T. pubescens, T. rydbergii, T. vernix i T. radicans[8]. Tylko ten ostatni powoduje w samych Stanach Zjednoczonych 350 tys. oparzeń[4]. Pierwszy z wymienionych gatunków w Kalifornii odpowiada za oparzenia u 1/3 strażaków walczących tam z pożarami na terenach leśnych[3].

Rośliny z tego rodzaju są też sadzone jako ozdobne, ze względu na okazałe kwiatostany[3]. Oleożywice z T. vernicifluum używane są w Azji wschodniej i południowo-wschodniej (w Japonii od 7 tys. lat[4]) do wyrobu „czarnego japońskiego werniksu” służącego do zdobienia i zwiększania trwałości mebli oraz innych wyrobów z drewna (np. pudełek na biżuterię, waz, ram do obrazów, popielniczek). Dzięki niemu drewno zyskuje większą odporność na działanie substancji chemicznych, wilgotność i wysoką temperaturę. Toksyny zawarte w żywicach wykazują jednak pewną aktywność nawet po wielu latach, powodując podrażnienia skóry u osób wrażliwych[3]. Z gatunku tego pozyskuje się także woski do wyrobu świec[4]. Z kolei tzw. „japoński wosk” z T. succedaneum poza wyrobem świec[7] wykorzystywany jest do polerowania drewna, a żywice z tego gatunku do wyrobu lakierów[4] i farb antykorozyjnych[6]. Czarny barwnik z T. pubescens był cenionym czernidłem stosowanym przez Indian[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Owoce T. rydbergii
Pokrój
Drzewa i krzewy, rzadziej liany zawierające biały sok mleczny czerniejący w kontakcie z powietrzem[3][9].
Liście
Skrętoległe, zwykle opadające zimą lub w porze suchej, rzadziej zimotrwałe[3]. Blaszka osadzona na ogonku, najczęściej nieparzystopierzasto złożona lub trójlistkowa, rzadko pojedyncza. Poszczególne listki na osi liścia naprzeciwległe lub niemal naprzeciwległe, siedzące lub na krótkich ogonkach, całobrzegie, piłkowane lub klapowane[3].
Kwiaty
Zebrane są w wyrastające w kątach liści wiechy lub grona, zwykle zwisające w czasie owocowania. Kwiaty są obupłciowe lub jednopłciowe, promieniste, zwykle pięciokrotne[9]. Osadzone są na szypułkach nieczłonowanych[3], wspartych odpadającymi przysadkami[9]. Działki kielicha są u nasady częściowo zrośnięte[3]. Płatki korony są białe lub zielonkawe. Zalążnia powstaje z trzech owocolistków zwieńczona jest trzema szyjkami krótkimi słupka zwieńczonymi główkowatymi znamionami[3].
Owoce
Kulistawe lub bocznie spłaszczone pestkowce. Egzokarp biały, żółtawy do jasnoszarego, czasem omszony, po dojrzeniu oddziela się od białego mezokarpu z licznymi kanałami żywicznymi, otaczającego twardą pestkę[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Jeden z rodzajów z rodziny nanerczowatych Anacardiaceae zaliczany do podrodziny Anacardioideae Arnott[3]. W przeszłości rośliny te tradycyjnie zaliczane były do szeroko ujmowanego rodzaju sumak Rhus. W 2001 roku rodzaj ten został podzielony na szereg mniejszych, wśród których Toxicodendron stanowi wyraźnie odrębny, monofiletyczny takson. Do wyróżniających rodzaj cech morfologicznych należą jasno zabarwione i nieogruczolone owoce oraz kwiatostany wyrastające w kątach liści, a nie na szczycie pędów[6]. Ze względu na szybkie różnicowanie i znaczny udział ewolucji siatkowatej/retikularnej (tworzenie form mieszańcowych) ustalenie relacji filogenetycznych w obrębie kompleksu Rhus jest bardzo trudne. Mimo to jako takson siostrzany (najbliżej spokrewniony) dla Toxicodendron wskazywany jest z dużym prawdopodobieństwem rodzaj Actinocheita[6].

W obrębie rodzaju Toxicodendron wyróżniane są tradycyjnie sekcje: Griffithii, Simplicifolia, Toxicodendron i Venenata[3][6]. Badania molekularne wskazują na potrzebę rewizji klasyfikacji wewnątrzrodzajowej (potwierdzono monofiletyzm tylko dla sekcji Griffithii i Toxicodendron)[6].

Wykaz gatunków[5]

Ponieważ do początku XXI wieku gatunki tu zaliczane włączane były do rodzaju sumak Rhus – polskie nazwy zwyczajowe wciąż zaczynają się od takiej nazwy rodzajowej[7][10].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2019-12-23].
  2. a b Toxicodendron. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-12-23].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. X. Flowering Plants. Dicotyledons. Sapindales, Cucurbitales, Myrtaceae. Berlin, Heidelberg: Springer, 2011, s. 38. ISBN 978-3-642-14396-0.
  4. a b c d e f David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 930. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. a b c d Toxicodendron Mill.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2019-12-23].
  6. a b c d e f Ze‐Long Nie, Hang Sun, Ying Meng, Jun Wen. Phylogenetic analysis of Toxicodendron (Anacardiaceae) and its biogeographic implications on the evolution of north temperate and tropical intercontinental disjunctions. „Journal of Systematics and Evolution”. 47, 5, s. 416-430, 2009. 
  7. a b c d e Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 309. ISBN 83-7079-778-4.
  8. Lewis S. Nelson, Richard D. Shih, Michael J. Balick: Handbook of Poisonous and Injurious Plants. Springer, 2007, s. 292-294. ISBN 978-0387-31268-2.
  9. a b c Toxicodendron Miller. W: Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-12-23].
  10. a b c d Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 857-858. ISBN 83-214-1305-6.