Owoc

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przekierowanie Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „owoce”. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Świeże owoce na straganie
Owoce suszone

Owoc (łac. fructus) − w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka, zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie[1]. Przy podejściu formalno-morfologicznym owoc składa się z owocni (perykarpu), powstałej z owocolistków. Gdy elementy owocu powstają z innych części kwiaty określane są specyficznymi nazwami. Na przykład szupinka powstaje z rurki kwiatu u róży, a miseczka dębu oraz buka. Zwykle owoc rozumiany jest z punktu widzenia ekologicznego, a w jego powstawaniu mogą brać udział różne elementy kwiatu[2].

Gdy w jednym kwiecie występuje większa liczba słupków wolnych, wtedy powstające z nich owoce tworzą owoc zbiorowy na wspólnym dnie kwiatowym (malina, truskawka). Natomiast z kilku kwiatów zebranych w skupiony kwiatostan powstają owocostany[1] (morwa, kłębek buraka, figowiec, ananas).

Typowo wykształcony owoc składa się z owocni (perykarpu) i z nasion. Budowa owoców służy usprawnieniu różnych metod rozsiewania. Owoce mięsiste mogą być roznoszone przez zwierzęta, dla których stanowią pokarm (zoochoria), owoce suche rozprzestrzeniane są m.in. przez wiatr (anemochoria), wodę (hydrochoria) lub zwierzęta[3].

Morfogeneza[edytuj | edytuj kod]

Wzrost w wyniku podziałów komórek przyszłej owocni rozpoczyna się w fazie pąku kwiatowego i ma charakter wykładniczy. U niektórych gatunków w okresie kwitnienia dochodzi do zahamowania wzrostu, co określane jest fazą osłabionego wzrostu. Po zapłodnieniu rozpoczyna się rozwój nasienia i na jego wzrost skierowana jest większość aktywności metabolicznej. Do momentu kwitnienia owocnia (ściana owocu) ma charakter merystematyczny. Później dochodzi do różnicowania się komórek w tkanki zapewniające rozwój owocu i nasienia. Powstają wiązki przewodzące, chlorenchyma, aparaty szparkowe oraz struktury funkcjonalne poszczególnych typów owocu. W owocach soczystych dalszy wzrost owocu związany jest przede wszystkim z powiększaniem rozmiarów komórek. Nasila się on po wykształceniu nasion w okresie poprzedzającym dojrzewanie nasion. Końcowa faza rozwoju owoców suchych związana jest z degeneracją i obumieraniem komórek przy jednoczesnym różnicowaniu części z nich w sklerenchymę[2].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Owoce powstają z zalążni słupka i składają się z owocni (perykarpu), powstającego ze ściany zalążni, oraz nasion powstających z zapłodnionych zalążków. Owocnia zbudowana jest z trzech warstw[3][4]:

  • egzokarp – warstwa zewnętrzna, okrywająca owoc, tworząca skórkę
  • mezokarp – warstwa środkowa, może być soczysta (np. u pestkowca) albo sucha i twarda (np. w strąkach),
  • endokarp – warstwa wewnętrzna, tworząca ściany komory nasiennej. Może być błoniasta i cienka jak w strąkach grochu, grubsza i skórzasta jak w jabłku lub zdrewniała w pestce śliwy.

Funkcje[edytuj | edytuj kod]

Funkcje owocu zależą od jego budowy. Najbardziej ograniczoną funkcją owocu lub ściany owocu jest ochrona nasion podczas ich rozwoju oraz zapewnienie ich uwolnienia, gdy są już dojrzałe. W takim przypadku to same nasiona wykształcają struktury ułatwiające rozsiewanie oraz ochronę mechaniczną. Inną możliwością jest udział owoców w rozsiewaniu i tworzenie wraz z nasionami diaspor, zapewniających specyficzny sposób rozprzestrzeniania oraz stanowiących ochronę mechaniczną. Powstałe na drodze ewolucji duże zróżnicowanie sposobów rozsiewania ma swoje odzwierciedlenie w bogactwie budowy morfologicznej i anatomicznej owoców[2].

Podział[edytuj | edytuj kod]

Przykłady owoców suchych. Górny rząd od lewej: torebka maku (Papaver), orzechy leszczyny (Corylus), orzechy (żołędzie) dębu (Quercus), dolny rząd od lewej: strąk, owocostan wieloniełupkowy platana, nasiona kasztanowca (Aesculus) powstające w torebce.

Opracowano wiele klasyfikacji owoców i definicji ich typów. Niekiedy jednak opis owoców jest zawężony do wąskiej grupy roślin takiej jak rodzaj, a przyporządkowanie mu schematycznych cech sprawia trudności[2].

Owoce mogą być pojedyncze (wówczas powstają z jednej zalążni) i złożone (owocostan) lub też zbiorowe (wtedy powstają z kilku słupków wolnych (apokarpicznie).

Ze względu na ekologię i morfologię, owoce dzieli się na pojedyncze i zbiorowe oraz suche i soczyste[3][4]:

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Owoce jako organy typowe dla roślin okrytonasiennych pojawiły się wraz z nimi we wczesnej kredzie (ok. 140 milionów lat temu), tj. 220 milionów lat po wyewoluowaniu roślin nasiennych i 300 milionów lat po powstaniu roślin naczyniowych. Owoce wraz z okrytonasiennymi podlegały szybkiemu różnicowaniu w środkowej kredzie. Najstarsze znane ślady kopalne owoców liczą sobie ok. 121 milionów lat i pochodzą północnoamerykańskich i azjatyckich stanowisk datowanych na piętra aptu i albu. Owoce te należą do roślin z rzędów rogatkowców, bukowców i jaskrowców. Są niewielkie (od 1 do 40 mm długości) i zawierają nasiona typowe dla roślin wczesnosukcesyjnych – drobne, z cienką łupiną i niewielką ilością substancji zapasowych[5]. Powstanie owoców jest kolejnym krokiem ewolucji roślin lądowych, u których w kolejnych grupach sukcesywnie zwiększa się liczba osłon zarodka, począwszy od pojedynczej osłony u mszaków po czwartą, jaką jest owoc u okrytonasiennych. Kolejna ściana ochronna dla zarodka to jedno z istotnych osiągnięć ewolucyjnych związanych z powstaniem owocu. Drugim jest wykorzystanie go do rozprzestrzeniania diaspor roślin. O ile u nagonasiennych nasiona spadają zwykle w pobliżu organizmu rodzicielskiego, o tyle u okrytonasiennych pokonywać mogą znaczne odległości, co tłumaczyć może ich gwałtowny, w sensie ewolucyjnym, sukces w krótkim czasie po wyewoluowaniu[6][7].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 Lesław Przywara: Owoc. W: Encyklopedia biologiczna. Tom VIII. Zdzisława Otałęga (red. nacz.). Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999, s. 30-33.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Hejnowicz Z.: Anatomia i histogeneza roślin naczyniowych. Warszawa: PWN, 1980, s. 710-735. ISBN 8301004207.
  3. 3,0 3,1 3,2 Janina Jasnowska, Mieczysław Jasnowski, Jan Radomski, Stefan Friedrich, Wojciech W. A. Kowalski: Botanika. Szczecin: Wyd. Brasika, 1999, s. 222-224.
  4. 4,0 4,1 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Botanika. Morfologia. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN, 2008, s. 305-308. ISBN 83-01-13946-3.
  5. K.J. Wills, J.C. McElwain: The Evolution of Plants. Oxford: Oxford University Press, 2010, s. 156, 162. ISBN 978-0-19-850065-0.
  6. Jean-Marie Pelt, Marcel Mezoyer, theodore Monod, Jacques Girardon: Najpiękniejsza historia roślin. Warszawa: Cyklady, 2001, s. 55-59. ISBN 83-86859-60-1.
  7. Marta Wrzosek: ABC ewolucji. Poznań: Sorus, 2010, s. 119. ISBN 978-83-89949-81-3.