Vardø
gmina | |||
![]() | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Region | |||
Okręg | |||
Kod statystyczny |
2002 | ||
Powierzchnia |
600,6 km² | ||
Populacja • liczba ludności |
| ||
• gęstość |
3,52 os./km² | ||
Adres urzędu: Kirkegt.9951 VARDØ | |||
Położenie na mapie Finnmarku ![]() | |||
Położenie na mapie Norwegii ![]() | |||
70°22′00″N 31°06′00″E/70,366669 31,100000 | |||
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Horn%C3%B8ya.jpg/240px-Horn%C3%B8ya.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Vardo_Ort_und_Kirche.jpg/240px-Vardo_Ort_und_Kirche.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Under_radarene.jpg/240px-Under_radarene.jpg)
Vardø (fiń. Vuoreija lub Vuorea, płn-lap. Várggát) – norweskie miasto i gmina w okręgu Finnmark, położona na wschodnim krańcu półwyspu Varanger nad Morzem Barentsa. Vardø jest 183. norweską gminą pod względem powierzchni. Centrum administracyjnym gminy jest położone na wyspie Vardøya miasto Vardø – najdalej wysunięte na wschód miasto w Norwegii[1].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Najstarsze ślady osadnictwa na obszarze Vardø datowane są na 7000–6000 lat p.n.e. Na początku XIV w. zbudowano pierwszy kościół, a król Norwegii Haakon V Magnusson rozpoczął na wyspie Vardøya około 1307 roku budowę pierwszego, niezachowanego zamku Vardøhus (współczesną zachowaną twierdze wzniesiono w latach 1734–1738). Osada, dzięki swojemu strategicznemu położeniu, odgrywała znaczną rolę jako najbardziej wysunięty na wschód punkt Królestwa Norwegii (1523–1814 Królestwo Danii i Norwegii). Podstawą gospodarki było rybołówstwo i handel[1].
W XVII wieku w Vardø skazano za czary i spalono na stosie ponad 90 osób[2]. W XVIII–XIX w. dużą rolę odgrywał handel z rosyjskimi Pomorcami. W 1789 roku Vardø otrzymało prawa miejskie. Pod koniec XIX w. miasto liczyło prawie 2600 mieszkańców. Liczba ta wzrosła do 3450 w 1930 roku[1]. Podczas II wojny światowej 7 lipca 1940 miasto trafiło pod okupację niemiecką[3]. Po ataku Niemiec na ZSRR Vardø stało się strefą przyfrontową i działały tam radzieckie grupy specjalne, przy wsparciu części ludności[3]. Miasto uległo dużym zniszczeniom pod koniec wojny w 1944 roku, gdy Niemcy w celach obronnych wysiedlili ludność i zniszczyli infrastrukturę[3]. W październiku 1944 zostało zajęte przez wojska radzieckie, które do września 1945 utrzymywały tam administrację wojskową[3].
Gmina Vardø została ustanowiona 1 stycznia 1838. Ówczesne prawodawstwo wymagało wprawdzie, aby miasto było administracyjnie wydzielone od towarzyszącej mu gminy wiejskiej, jednak z uwagi na małą liczbę ludności w kilku przypadkach, m.in. Vardø, uczyniono wyjątek. Gmina wiejska, Vardø herred, została wydzielona w 1868 (istniała do 1964, kiedy została włączona do Vardø; wcześniej, w 1957, przemianowana na Båtsfjord).
Z 1 stycznia 2020, w związku z reformą administracyjną z 2017 r., okręg Finnmark, którego stolicą było Vardø, został zlikwidowany. W jego miejsce powstał okręg Troms og Finnmark[4]. Vardø zostało siedzibą zarządcy tego okręgu (oficjalną stolicą jest Tromsø).
Po II wojnie światowej, gdy Norwegia wstąpiła do NATO, z Vardø prowadzono obserwację radzieckiej aktywności militarnej, korzystając z bliskości bazy morskiej Floty Północnej w Murmańsku, i umieszczono tam między innymi radar dozoru powietrznego i stacje nasłuchowe[3]. Pomimo zakończenia zimnej wojny, rozbudowywano tam dalej instalacje militarne i w 1998 roku zainstalowano w Vardø amerykański radar dalekiego zasięgu AN/FPS 129 Have Stare, umożliwiający wczesne wykrywanie odpaleń rakiet z rosyjskich okrętów podwodnych na Morzu Barentsa, a w 2018 roku podjęto prace nad instalacją tam kolejnego zaawansowanego radaru[3]. Obecność instalacji militarnych w Vardø jest negatywnie odbierana przez Rosję i mogą być one celem w razie ewentualnego konfliktu[3].
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]W XIV w. nazwę osady zapisywano jako Vargøy – pierwszy element pochodził od vargr – wilk, drugi, øy, oznaczał wyspę. Z czasem pierwszy człon został zamieniony na varða, oznaczający kopiec[1].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Gminę zamieszkuje 2119 osób (1 października 2010)[5], gęstość zaludnienia wynosi 3,52 os./km². Pod względem zaludnienia Vardø zajmuje 314. miejsce wśród norweskich gmin.
ludność stan na 1 stycznia 2005 | |||
kobiety | mężczyźni | razem | |
---|---|---|---|
osób | 1188 | 1178 | 2366 |
% | 50,21% | 49,79% | 100% |
wykształcenie stan na 1 października 2004 | ||||
podst. | średnie | wyższe | niezn. | |
---|---|---|---|---|
osób | 538 | 1066 | 254 | 70 |
% | 27,9% | 55,29% | 13,17% | 3,63% |
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]Według danych z 1 października 2004:
- liczba szkół podstawowych (norw. grunnskolar): 3
- liczba uczniów szkół podst.: 276
Władze gminy
[edytuj | edytuj kod]Według danych na rok 2011 administratorem gminy (norw. rådmann) jest Hans Erik Wilhelmsen, natomiast burmistrzem (norw. ordfører, d. borgermester) jest Rolf Einar Mortensen.
Współpraca
[edytuj | edytuj kod]Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Store norske leksikon: Vardø. [dostęp 2016-07-28]. (norw.).
- ↑ Rune Blix Hagen: Hedrer hekser i Vardø. forskning.no. [dostęp 2016-07-28]. (norw.).
- ↑ a b c d e f g Krzysztof Kubiak. Vardø -amerykańskie oko na Rosję. „Raport – Wojsko Technika Obronność”. 03/2019, s. 42-47. Agencja Lotnicza Altair. ISSN 1429-270x.
- ↑ Nye fylker [online], Regjeringen.no, 19 grudnia 2019 [dostęp 2020-01-12] (norw.).
- ↑ 1 Folkemengde 1. oktober 2010 og endringene i 3. kvartal 2010. Finnmark Finnmárku (norw.)
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- dane liczbowe: Statistisk sentralbyrå
- dane adresowe i dotyczące władz: Kommunenøkkelen