Wszoły głaszczkowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wszoły głaszczkowe
Amblycera
Kellogg, 1896
Okres istnienia: eocen–dziś
Ricinus bombycillae
Ricinus bombycillae
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Podtyp sześcionogi
Gromada owady
Podgromada owady uskrzydlone
Rząd Phthiraptera
Podrząd wszoły głaszczkowe

Wszoły głaszczkowe[1][2] (Amblycera) – podrząd owadów z rzędu Phthiraptera. Należą tu skórne ektopasożyty ptaków i ssaków.

Owady te osiągają od 1 do 11 mm długości ciała[3]. Głowę mają wyposażoną w cztero- lub pięcioczłonowe czułki, zbudowane z podwójnych fasetek oczy oraz gryzący aparat gębowy, który od tego u wszołów bezgłaszczkowych różni się cieńszymi i ostrzejszymi żuwaczkami oraz obecnością nitkowatych, dwu- lub czteroczłonowych głaszczków szczękowych[1][2]. Trzeci człon czułków jest u nich szypułkowaty, a czwarty i piąty wyposażone w narządy zmysłowe. Wewnętrzny szkielet głowy (tentorium) jest z wyjątkiem ramion grzbietowych kompletny. Głowa często nachodzi ku tyłowi na przedtułów. Tułów składa się z trzech dużych, elipsoidalnych segmentów, na których osadzone są odnóża. Śródplecze i zaplecze mogą niekiedy być zlane. Duży, zwykle szeroki odwłok ma 8 segmentów przedgenitalnych, z których dwa pierwsze mogą być zlane; wyposażony jest w 6, rzadziej 5 par przetchlinek[3].

Należą tu wyłącznie skórne ektopasożyty ptaków i ssaków[2]. Żywicielami Menoponidae, Laemobothriidae i Ricinidae są ptaki, Boopiidae prawie wyłącznie torbacze, a pozostałych rodzin gryzonie, z pojedynczym gatunkiem notowanym z pekari[4]. Wszoły głaszczkowe są jedynym podrzędem Phthiraptera, u którego samiec znajduje się podczas kopulacji nad samicą[5].

Wszoły głaszczkowe uchodzą za najprymitywniejszy podrząd Phthiraptera[4]. Należą doń jedyne zachowane szczątki kopalne ciała Phthiraptera, pochodzące z eocenu[5]. Ich monofiletyzm znalazł silne wsparcie w wynikach molekularnych analiz filogenetycznych Barkera i innych[6]. Zwykle wyróżnia się w ich obrębie 6 rodzin[3]:

Część systematyków wyróżnia jeszcze monotypowe Abrocomophagidae[4], a dawniej wyróżniano też Gliricolidae[2], w powyższym układzie zaliczane do Gyropidae[3].

W Polsce występuje 120 gatunków wszołów głaszczkowych, z których zdecydowana większość należy do Menoponidae[1]. (zobacz: wszoły głaszczkowe Polski)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Sławomir Kadulski, Joanna N. Izdebska: rząd: wszy i wszoły — Phthiraptera. W: Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012. ISBN 978-83-01-17062-2.
  2. a b c d Jadwiga Złotorzycka: Klucze do oznaczania owadów Polski cz. XV Wszoły – Mallophaga z. 1 Część ogólna oraz nadrodziny Gyropoidea i Laemobothrioidea. Warszawa: PWN, Polskie Towarzystwo Entomologiczne, 1972.
  3. a b c d Vince Smith: Amblycera. W: Phthiraptera.info [on-line]. [dostęp 2017-08-05].
  4. a b c Isabel K. Marshall. A morphological phylogeny for four families of amblyceran lice (Phthiraptera: Amblycera: Menoponidae, Boopiidae, Laemobothriidae, Ricinidae). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 138, s. 39–82, 2003. The Linnean Society of London. Blackwell ScienceThe Linnean Society of London. 
  5. a b Rolf G. Beutel, Frank Friedrich, Xing-Ke Yang, Si-Qin Ge: Insect Morphology and Phylogeny: A Textbook for Students of Entomology. Walter de Gruyter, 2014, s. 307-312. ISBN 978-3-11-026404-3.
  6. S.C. Barker, M. Whiting, K. P. Johnson, A. Murrell. Phylogeny of the lice (Insecta: Phthiraptera) inferred from small subunit rRNA. „Zoologica Scripta”. 32, s. 407–414, 2003.