Zapisy Terroru

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

„Zapisy Terroru” – internetowa baza świadectw, uruchomiona przez Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego w sierpniu 2016 r. Udostępniane są w niej świadectwa obywateli polskich, którzy po II wojnie światowej składali zeznania przed Główną Komisją Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Od 17 września 2017 r. w bazie udostępniane są również relacje Polaków, którzy padli ofiarą represji ze strony totalitaryzmu komunistycznego[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, powołana do życia w 1945 roku, dokumentowała zbrodnie niemieckie z czasu II wojny światowej, prowadziła dochodzenia i publikowała wyniki swych badań. W 1949 jej nazwę zmieniono na Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Komisja działała na terenie całego kraju.

Zadania Komisji, rozszerzone o badanie terroru komunistycznego, przejął w 1998 r. pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej. Do archiwum IPN przekazano także jej dokumentację, w tym zeznania świadków. Na podstawie umowy z 11 lutego 2016 r. IPN rozpoczął przekazywanie ich cyfrowych kopii w celu udostępnienia w internecie[2]. 4 sierpnia 2016 r. odbyła się premiera portalu internetowego „Zapisy Terroru”, którego baza zawierała początkowo ponad 500 zeznań złożonych przed Komisją[3][4].

25 stycznia 2017 r. Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami podpisał porozumienie z Instytutem Hoovera, w wyniku którego „Zapisy Terroru” zostaną uzupełnione o świadectwa dotyczące zbrodni komunistycznych pochodzące z archiwum armii gen. Andersa[5][6]. Dokumenty zawierające relacje Polaków – żołnierzy i cywilów, którzy opuścili Związek Sowiecki wraz z polską armią – po II wojnie światowej przekazano do Biblioteki Hoovera, gdyż obawiano się ich przechwycenia przez władze komunistyczne.[7] 

Zasób bazy świadectw[edytuj | edytuj kod]

„Zapisy Terroru” zawierają blisko 3000 świadectw (większość z nich jest dostępna również w angielskim tłumaczeniu). W pierwszej kolejności udostępniono relacje dotyczące zbrodni popełnionych w czasie II wojny światowej w Warszawie i okolicach. Baza zawiera także zeznania byłych więźniów obozów zagłady i obozów koncentracyjnych. Zasób jest sukcesywnie poszerzany o świadectwa dotyczące wydarzeń z innych lokalizacji. Wiosną 2017 r. udostępniono przeszło 500 zeznań dotyczących terroru na Ziemi Kieleckiej, a w październiku 2017 - zbrodni niemieckich na Ziemi Radomskiej.

Auschwitz[edytuj | edytuj kod]

Baza zawiera kilkadziesiąt zeznań dotyczących zespołu niemieckich obozów w Oświęcimiu. Wśród świadectw znajdują się zarówno relacje więźniów tamtejszego obozu koncentracyjnego, jak i obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Część dotyczy przeprowadzanych na więźniach eksperymentów medycznych.

Egzekucje uliczne w okupowanej Warszawie[edytuj | edytuj kod]

„Zapisy Terroru” zawierają około 100 zeznań na temat egzekucji ulicznych przeprowadzanych w okupowanej Warszawie. Wśród relacji znajdują się zarówno świadectwa naocznych świadków, jak i rodzin ofiar. Wybrane świadectwa zgromadzono w kolekcji Rządy Terroru – egzekucje na ulicach Warszawy.

Pawiak[edytuj | edytuj kod]

„Zapisy Terroru” zawierają kilkadziesiąt zeznań byłych więźniów Pawiaka, w tym również jego oddziału kobiecego, tzw. Serbii. Świadectwa dotyczą warunków panujących w więzieniu, stosowanych w nim tortur oraz popełnionych na jego terenie mordów. Część z nich zgromadzono w kolekcji Pawiak – warszawskie miejsce kaźni.

Rzeź Ochoty[edytuj | edytuj kod]

W bazie zgromadzono przeszło 30 świadectw dotyczących Rzezi Ochoty. Wśród nich są relacje pracowników Instytut Radowego: Antoniego Borowieckiego, Bronisławy Mazurkiewicz oraz Józefa Laskowskiego, naocznych świadków popełnionych tam zbrodni. Na portalu są także dostępne zeznania Karola Cugowskiego, Józefa Górskiego i Lucjana Majchrzaka, którzy mimo odniesionych ran postrzałowych przeżyli masowe egzekucje przy ul. Grójeckiej. Mordów i gwałtów popełnionych na terenie „Zieleniaka” dotyczą m.in. świadectwa Kazimierza Sucharzewskiego, zmuszonego przez oprawców do pracy przy paleniu zwłok ofiar oraz oficera Armii Krajowej, Fryderyka Korsak-Bartonezza. Romuald Jakubowski i Maria Lachert byli zaś świadkami mordowania rannych przez oddziały niemieckie w szpitalach polowych. Pozostałe relacje zawierają opisy zbrodni popełnionych m.in. na terenie Kolonii Lubeckiego, Kolonii Staszica oraz Reduty Wawelskiej. Wybrane świadectwa zgromadzono w kolekcji Rzeź Ochoty – cierpienie dzielnicy.

Rzeź Woli[edytuj | edytuj kod]

Baza zawiera ponad 100 zeznań dotyczących Rzezi Woli. Wśród nich znajdują się m.in. świadectwa Janiny Rozińskiej, ranionej granatem w trakcie masowej egzekucji w Zajezdni Tramwajowej przy ul. Młynarskiej oraz Wiesławy Chełmińskiej, która mimo postrzelenia przeżyła serię mordów w Szpitalu św. Łazarza. Wacław Dąbrowski i ks. Bernard Filipiuk przetrwali i opisali masowe rozstrzelania przy zbiegu ul. Górczewskiej z ul. Zagłoby, jak również zbrodnie popełnione w Szpitalu Wolskim przy ul. Płockiej. Relacja Wandy Lurie (będącej wtedy w ósmym miesiącu ciąży) dotyczy zaś egzekucji w Fabryce Ursus przy ul. Wolskiej 55, w czasie której straciła trójkę dzieci oraz odniosła szereg obrażeń. Kazimierz Gębczyński złożył z kolei zeznanie na temat zbrodni popełnionych przy ul. Staszica 15, gdzie sam również został postrzelony. W bazie świadectw znalazły się też relacje członków tzw. Verbrennungskommando (Wacława Dziewulskiego, Mieczysława Gurbiela, Witolda Guzikowskiego, Mieczysława Miniewskiego, Stanisława Turka i Franciszka Zasady), zmuszonych przez Niemców do pracy przy paleniu zwłok ofiar. Pozostałe świadectwa dotyczą m.in. zbrodni popełnionych przez oddziały niemieckie w Fabryce Franaszka, Parku Sowińskiego oraz rejonie ul. Wolskiej i ul. Górczewskiej. Część świadectw zgromadzono w specjalnej kolekcji Ludobójstwo na Woli – wyrok śmierci na dzielnicę.

Treblinka[edytuj | edytuj kod]

W bazie świadectw znajduje się ponad 30 zeznań dotyczących funkcjonowania obozu zagłady. Oprócz świadectw byłych więźniów udostępniono także relacje pracowników kolei – świadków transportu ofiar do Treblinki. Część z nich zgromadzono w kolekcji Treblinka – kompleks zagłady polskich Żydów.

Zbrodnie w „dzielnicy policyjnej”[edytuj | edytuj kod]

„Zapisy Terroru” zawierają kilkadziesiąt świadectw na temat zbrodni popełnionych w „dzielnicy policyjnej” w czasie powstania warszawskiego. Dotyczą m.in. masowych egzekucji w Ogrodzie Jordanowskim przy ul. Bagatela, ruinach pawilonu GISZ, Aptece Anca oraz wydarzeń w gmachu Gestapo w al. Szucha. Wśród świadków znalazły się także kobiety użyte przez Niemców jako żywe tarcze dla czołgów. Część świadectw zgromadzono w kolekcji Zbrodnie w „dzielnicy policyjnej” – dramat powstańczej Warszawy.

Archipelag Gułag[edytuj | edytuj kod]

Baza zawiera świadectwa osób, które zostały aresztowane i skazane na odbycie kary w poprawczych obozach pracy przymusowej (łagrach). Znajdują się tu wyczerpujące opisy brutalnych metod przesłuchania stosowanych przez NKWD, warunków panujących w więzieniach i obozach oraz przebiegu pracy przymusowej do której byli zobowiązani skazańcy. Świadkowie opisują też często okoliczności swojego zwolnienia w wyniku tzw. amnestii oraz drogę do Armii Andersa.

Na zesłaniu[edytuj | edytuj kod]

Osobno wydzielono relacje osób, które zostały deportowane do ZSRS na podstawie decyzji administracyjnej NKWD w latach 1940-1941. Byli to głównie „wrogowie ludu” w rozumieniu władz sowieckich, a więc osadnicy wojskowi, leśnicy, urzędnicy państwowi i członkowie ich rodzin. Zesłańcy opisywali warunki panujące w czasie transportu i w punkcie przeznaczenia. Wiele świadectw podkreśla tragiczną sytuację materialną, w której znaleźli się na miejscu zsyłki. Część z nich zawiera informacje na temat stosunków panujących pomiędzy samymi deportowanymi, jak i ich kontaktach z ludnością miejscową.

Epilog Września – żołnierze polscy w niewoli sowieckiej[edytuj | edytuj kod]

Zbiór świadectw spisywanych przez polskich żołnierzy, którzy w wyniku kampanii wrześniowej dostali się do sowieckiej niewoli i trafili do obozów jenieckich NKWD lub jenieckich obozów pracy przymusowej. Relacje te zawierają opisy rzeczywistości obozowej, metod przesłuchań i werbowania informatorów przez NKWD, a także narzędzia propagandy komunistycznej skierowanej na polskich żołnierzy. W wyniku tzw. amnestii większość ze świadków wstąpiła w szeregi Armii Andersa.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, 1946-1949.
  • Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Sprawiedliwości, 1951-1987.
  • Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce i jej oddziały terenowe w 1945 roku : wybór dokumentów / przygot. Mieczysław Motas ; Warszawa : Główna Komisja Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej, 1995.
  • Stępniak W., Dokumentacja losu Polaków na Wschodzie w zbiorach Instytutu Hoovera, ARCHEION CII, Warszawa 2000.
  • Stępniak W., Archiwalia polskie w zbiorach Instytutu Hoovera, Warszawa : Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1997.
  • Wieliczko M., Biuro Dokumentów Wojska Polskiego na Obczyźnie w latach 1941-46, Roczniki UMCS, Lublin 2006.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]