Zasada prawa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zasada prawa (zasada prawna) – pojęcie języka prawniczego, przez które, zależnie od kontekstu, można rozumieć:

  • zasadę prawa w ujęciu opisowym – typ ukształtowania określonej instytucji prawnej, np. zasada kontradyktoryjności, zasada prekluzji dowodowej, itp.;
  • zasadę prawa w ujęciu dyrektywalnym – dyrektywę postępowania, którą da się wyinterpretować z tekstu prawnego lub wywnioskować z norm prawnych wyinterpretowanych z tego tekstu i która jest przez to prawnie wiążąca (zasada prawa sensu stricto); czasami pojęcie „zasada prawaˆ" bywa odnoszone także do tzw. zasad-postulatów, tj. innych dyrektyw postępowania uznawanych w doktrynie za należące do systemu prawa lub dające się z niego wywieść w inny sposób niż ma to miejsce w przypadku zasad prawa sensu stricto - w tym w szczególności wypowiedzi de lege ferenda. Zasady prawa w ujęciu dyrektywalnym wyrażają z reguły wartości, które prawodawca uważa za szczególnie doniosłe i co do których chce, by były respektowane przy stosowaniu norm, które nie są zasadami prawa.

Różne znaczenia terminu zasada prawna[edytuj | edytuj kod]

Przez zasady prawne można rozumieć te normy prawne (ewentualnie przepisy prawne), które posiadające jedną lub więcej następujących cech:

  • są normami bardziej doniosłymi od innych, zwłaszcza posiadającymi fundamentalne (zasadnicze, podstawowe, kluczowe) znaczenie
  • są normami o szerokim (uniwersalnym) zakresie zastosowania, w szczególności nastawionymi na ochronę jakichś ogólnych wartości lub realizację jakichś ogólnych celów
  • są normami, których obowiązywanie uzasadniają jakieś ogólne cele lub wartości, jakie są uważane w danym systemie (porządku) prawnym za (szczególnie) godne urzeczywistniania[1].

Tak zasadą jest np. norma, zgodnie z którą wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego, lub norma, jaka każe traktować kogoś jako niewinnego aż do czasu skazania go prawomocnym wyrokiem (przypadki z pkt. 1 i 3), albo norma nakazująca chronienie środowiska (przypadek z pkt. 2) lub dążenie – na tyle, na ile jest to możliwe bez szkody dla samej sprawy – do jak najszybszego zakończenia postępowania toczącego się przed sądem lub organem administracji publicznej (przypadek z pkt 3 lub 1)[1].

Zastosowanie tak pojmowanych zasad prawa może być ograniczone do danej instytucji prawnej lub danego aktu prawa stanowionego, rozciągać się na całą gałąź (dziedzinę) prawa lub kilka gałęzi (dziedzin) prawa, a nawet dotyczyć ich wszystkich. Za taką wszechogarniającą zasadę można uważać np. zasadę państwa prawnego lub zasadę równości wobec prawa[1].

Zasady prawne a przepisy prawne[edytuj | edytuj kod]

Zasady prawne mogą:

  • być wprost (explicite) wyrażone w przepisach prawa lub precedensach sądowych (w dających się z nich zbudować normach prawnych)
  • stanowić uogólnienie (myśl przewodnią, uzasadnienie) szeregu przepisów prawnych lub precedensów sądowych (dających się z nich zbudować norm prawnych)
  • nie być ani wprost, ani pośrednio wyrażone w przepisach prawa i precedensach sądowych (normach, jakie dają się z nich zbudować)[1].

W tym ostatnim przypadku o obowiązywaniu danej zasady prawnej przesądza to, że stanowi ona prawo zwyczajowe lub jest uznawana za obowiązujące przez naukę prawa albo judykaturę, ewentualnie to, że wynika ona z moralności lub istoty danej regulacji prawnej albo ducha prawa lub rozumu ludzkiego (rozsądku)[1].

Podział na zasady i normy niebędące zasadami pod wpływem Roberta Alexyego i Ronalda Dworkina[edytuj | edytuj kod]

Niebędąca zasadą prawną norma prawna (reguła prawna) - odznacza się tym, że zawsze gdy spełnione są warunki określone w jej hipotezie, powinna ona znaleźć swoje zastosowanie (w pełni)[2].

Nie mogą równocześnie obowiązywać niebędące zasadami normy prawne, jakie pozostają ze sobą w sprzeczności[2].

Zasada prawna - odznacza się tym, że może ona w podpadającym pod nią stanie faktycznym zostać zastosowana w pełni, w jakimś mniejszym stopniu lub wcale[2].

Przykładowo więc stosując zasadę ochrony środowiska, można przyjąć, że dozwolone jest jeżdżenie każdym samochodem, dozwolone jest jeżdżenie samochodem z katalizatorem, zabronione jest jeżdżenie jakimkolwiek samochodem zatruwającym środowisko[2].

Zasada prawna wyznacza tylko pewną optymalną powinność, realizowanie której – choć jest prawem nakazane – napotyka na ograniczenia faktyczne (wynikające np. z braku odpowiednich technologii i potrzeb ludzkich) i ograniczenia prawne (biorące się z obowiązywania zasad prawnych lub norm prawnych niebędących zasadami jej przeciwstawnych)[2].

Sprzeczność między przeciwstawnymi zasadami prawnymi rozstrzyga się: bądź poprzez przyznanie pierwszeństwa jednej z nich (tej, która jest ważniejsza, bardziej doniosła, bardziej relewantna), bądź drogą jakiegoś ich pogodzenia (osiągnięcia kompromisu między nimi) wynikającego z wagi (doniosłości, relewantności) każdej z nich. Robi się to bez wyzuwania z mocy obowiązującej którejś z kolidujących ze sobą zasad prawnych[2].

Konflikt między zasadą i norm niebędącą zasadą rozwiązuje się albo:

  • poprzez przyznanie pierwszeństwa zasadzie lub normie niebędącej zasadą przy pozostawieniu im obu mocy obowiązującej, kierując się zwłaszcza ich celem albo traktując normę niebędącą zasadą jako lex specialis, albo
  • przez pozbawienie normy niebędącej zasadą lub zasady mocy obowiązującej, kierując się zwłaszcza ich celem lub rangą, jaka przypada im w hierarchii norm prawnych[2].

Podział na zasady prawne i normy niestanowiące takich zasad jest podziałem dychotomicznym: dana norma prawna nie może być jednocześnie zasadą prawną i normą prawną nią niebędącą[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e M. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 95.
  2. a b c d e f g M. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 96.
  3. M. Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Warszawa 2019, s. 96-97.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]