Ćandragupta Maurja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ćandragupta Maurja
Samradż
(sanskryt सम्राज्, najwyższy władca[1])
Chandragupt maurya Birla mandir 6 dec 2009 (31) (cropped).JPG
Współczesne wyobrażenie Ćandragupty. Świątynia Laxminarayan (Birla Mandir), Delhi
Samradż Czakrawartin[2]
Okres panowania od ok. 321 p.n.e.
do 297 p.n.e.
Poprzednik Dhana z dynastii Nandów
Następca Bindusara
Dane biograficzne
Dynastia Maurjowie
Żona Durdhara
Dzieci Bindusara

Ćandragupta Maurja lub Czandragupta Maurja (sanskryt चन्द्रगुप्त मौर्य) – pierwszy władca uniwersalny w historii Indii (od ok. 321 p.n.e do 297 p.n.e.) Założyciel dynastii Maurjów, która zjednoczyła pod swoimi rządami prawie cały subkontynent, dziad króla Aśoki. Opisany przez Plutarcha, korzystającego z niezachowanej relacji greckiego posła na dwór indyjski Megastenesa, jako król Sandrakottos (Żywot Aleksandra LXII[3]).

Według tradycji wyznawca dżinizmu, który pod koniec życia zrezygnował z władzy aby zostać mnichem.

Historyczność i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Do końca XVIII wieku Ćandragupta traktowany był jako postać na półlegendarna. Jego historyczność poddawano nawet w wątpliwość i dopiero przeprowadzone przez Sir Williama Jonesa[4], badania porównawcze źródeł indyjskich oraz klasycznych tekstów europejskiego antyku, dały potwierdzenie, że Ćandragupta znany z literatury buddyjskiej i dżinijskiej, to Sandrakottos z relacji Plutarcha[5].

Większość tekstów źródłowych potwierdza fakt, iż Ćandragupta pochodził z warny (kasty) kaszatrijów[6]. Najstarsza, zaliczana do kanonicznej Tripitaki Mahaparanibbana Sutta, wywodzi Maurjów (Morijów) z klanu wojowników rządzących w Pipphaliwana (VI.62[7]). Potwierdza to cejlońska Mahavamsa (V.16 i 17[8]). Pipphaliwana była jedną z pomniejszych, tradycyjnych republik zajmujących terytoria północno-wschodnich Indii i podobnie jak Kapilavastu Gautamy Buddy znajdowała się pomiędzy Himalajami a Gangesem[9].

Walka o władzę[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Dynastia Maurjów.

W II poł. IV wieku p.n.e., w północnej części subkontynentu dominowało królestwo Magadhy. Rządząca dynastia Nandów, której założyciel Mahapadma pochodził z niskiej warny śudrów, najprawdopodobniej nie cieszyła się wielką popularnością[10][11]. Na czas panowania ostatniego z „dziewięciu Nandów” (tradycyjna nazwa dynastii) przypadł najazd Aleksandra Wielkiego. Podbój północno-zachodnich Indii przerwany został jednak buntem wojska, w wyniku którego Macedończycy wycofali się do Babilonu, gdzie wielki Aleksander niespodziewanie zmarł w roku 323 p.n.e.[12] Plutarch twierdził, że Ćandragupta wielokrotnie powtarzał, że Aleksander z łatwością podbiłby całe Indie rządzone przez władcę nienawidzonego, ze względu na niskie pochodzenie i niegodziwość[3].

Młodego Maurję w jego walce zmierzającej do obalenia Nandów wspierał bramin, późniejszy długoletni minister, Ćanakja Kautilja. Za jego radą dysponujący początkowo niewielkimi siłami Ćandragupta udał się do Pendżabu, gdzie wykorzystując zamieszanie jakie nastąpiło po śmierci Aleksandra, stopniowo połączył poszczególne, rozbite ziemie i stał się na tyle silny, że mógł ostatecznie zakwestionować przywództwo Dhananandy[13].

Wojna z królestwem Magadhy i dalsze podboje[edytuj | edytuj kod]

Zdobywszy w 316 p.n.e. Pendżab Ćandragupta posuwał się na wschód. Nie bez problemów podporządkował sobie państwa północnej doliny Gangesu, które korzystając z osłabienia rządzącej dynastii, odzyskały chwilową niezależność. Maurja zaatakował państwo Nandów w 314 p.n.e., a wojna okazała się być niezwykle zacięta (Milindapanha IV.8.26[14]). Najprawdopodobniej jednak już w rok później koronował się w Pataliputrze na króla Magadhy (czyli de facto całych północnych Indii), przy czym pozostało mu jeszcze, rozprawienie się z opozycją wewnętrzną[6] (o czym informuje uznana za wiarygodną[6][15] sztuka pt. Mudra-Rakshasa[16]).

Źródła są na ogół zgodne, że nowy władca nie poprzestał na pokonaniu znienawidzonej dynastii. Plutarch twierdzi, że na czele 600-tysięcznej armii zajął całe Indie[3]. Również cejlońska Mahavamsa nazywa go władcą całej Jambudvipy[8] (Indii). Dlatego uznając możliwość przeszacowania dokonań pierwszego z Maurjów przez autorów wspomnianych tekstów, przyjmuje się, że w kolejnych latach Ćandragupta podporządkował sobie przynajmniej znaczną część północnego Dekanu[6] (południowe Indie).

Wojna z Seleukosem I Nikatorem[edytuj | edytuj kod]

Imperium Ćandragupty ok. 300 p.n.e.

Przebieg wojny z Seleukosem, nowym władcą hellenistycznego wschodu, nie jest znany. Wiadome są za to ustalenia układu pokojowego, na który ten chętnie przystał mając na uwadze czekające go zmagania z pozostałymi pretendentami do schedy po Aleksandrze. I tak w zamian za 500 słoni bojowych i pokój na wschodniej granicy, diadocha zrzekł się swoich praw do ziem na zachód od Indusu. Seleukos wydał również za Ćandraguptę jedną ze swoich córek i ustanowił na jego dworze pełnomocnika, niejakiego Megastenesa, autora wielokrotnie później cytowanego opisu Indii[15][17].

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Organizacja imperium Ćandragupty jest nam dzisiaj znana dzięki dwóm podstawowym źródłom. Zachowanym w cytatach antycznych pisarzy relacjom Megastenesa i sensacyjnie odnalezionej na początku XX wieku Arthaśastrze[18] (Traktat o polityce). Ten drugi tytuł, początkowo przypisywany wiernemu towarzyszowi króla, braminowi i pierwszemu ministrowi Ćanakja Kautilji, stanowi makiaweliczny wręcz opis praktyki zarządzania państwem. Z obu tych źródeł wyłania się obraz sprawnej administracji, opartej o wierną władcy biurokrację, zarządzającą całością życia ekonomicznego, a poprzez rozbudowany system służb bezpieczeństwa kontrolujący nie tylko poddanych, ale również samych ministrów. Megastenes podziwiał z kolei w Ćandragupcie jego osobiste zaangażowanie i oddanie sprawom państwa, najlepiej wyrażające się troską o wymiar sprawiedliwości[11][19].

Abdykacja i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Dżiniści pomimo faktu, iż Ćandragupta wychował się w tradycji braministycznej[6], przypisują mu pod koniec życia konwersję i związane z nią porzucenie spraw doczesnych. Władca pod wpływem klęski głodu jaka zapanowała w jego państwie, a która wywarła na nim wielkie wrażenie, miał udać się na odosobnienie w okolice Mysore. Zmarł na przełomie lat 298/297 p.n.e.[20]

Przypisy

  1. samraj (ang.). W: Spoken Sanskrit Dictionary [on-line]. spokensanskrit.de. [dostęp 2013-10-13].
  2. chakravartin (ang.). W: The Free Dictionary [on-line]. thefreedictionary.com. [dostęp 2013-10-13].
  3. 3,0 3,1 3,2 Plutarch: Lives Vol.VII. Londyn, Nowy Jork: Harvard University Press, William Heinemann Ltd., 1967, s. 399-403, seria: Loeb Classical Library 99. ISBN 9780674991101.
  4. Sir William Jones: The Tenth Anniversary Discourse, on Asiatic History, civil and natural delivered 28th February 1793. W: The Works of Sir William Jones with the Life of the autor by Lord Teighnmouth Vol.III. Londyn: John Stockdale and John Walker, 1807, s. 220.
  5. B.Avari: Starożytne Indie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011, s. 119-124. ISBN 978-83-233-3099-8.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 P.Bhargava: Chandraguota Maurya. Lucklow, Allahabad: Bhargava Press, 1935, 2007, s. 26-44. ISBN 1406757667.
  7. Maha-Paranibbana-Sutta. W: The Sacred Books of the East (pod red. F.M.Müllera). T. XI: Buddhist Suttas (tłum. T.W.Rhys Davids). Oksford: The Clarendon Press, 1881, s. 134-135.
  8. 8,0 8,1 The Mahavamsa or The Great Chronicle of Ceylon (tłum. na ang. W.Geigera). Londyn: Oxford University Press dla Pali Text Society, 1912, s. 27.
  9. T.W.Rhys Davis,: The early history of the Buddhists. W: E.J.Rapson: Cambridge History of India. T. I: Ancient India. Londyn: Cambridge University Press, S. Chand & Co Ltd., 1922, 1987, s. 175. ISBN 978-8121902472.
  10. South Asia. W: History of Humanity. Scientific and Cultural Development (pod red. J.Herrmanna i E.Zürchera. T. III: From the Seventh Century BC to the Seventh Century AD. Paryż, Nowy Jork: UNESCO i Routledge, 1996, s. 363. ISBN 92-3-102812-X.
  11. 11,0 11,1 A.L.Basham: A Wonder that Was India. A Survey of the Culture of the Indian Sub-continent Before Comming of the Muslims. New Delhi: Picador India, 2005, s. 44-51. ISBN 978-0330439091.
  12. B.Stein: A History of India. Second Edition. Malden, Oksford: Wiley-Blackwell, 2010, s. 70, seria: The Blackwell History of the World. ISBN 978-1-4051-9509-6.
  13. J.Kieniewicz: Historia Indii. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1985, s. 82-83. ISBN 83-04-01896-9.
  14. The Sacred Books of the East (pod red. F.M.Müllera). T. XXXVI: The Questions of King Milinda (tłum. na ang. T.W.Rhys Davis). Oksford: Clarendon Press, 1894, s. 147-148.
  15. 15,0 15,1 H.Kulke, D.Rothermund: A History of India. Londyn, Nowy Jork: Routledge, 1998, s. 58-62. ISBN 0-203-75169-8.
  16. Viśākhadatta: Mudrārākshasa or the Signet Ring. A Sanskrit drama in seven acts.. Poona: The Oriental Book-Suppalying Agency, 1923.
  17. B.Bravo, E.Wipszycka: Historia starożytnych Greków. T. III: Okres hellenistyczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, s. 239. ISBN 83-01-06653-9.
  18. Kautilya: Arthashastra (ang.). W: Wikisource [on-line]. en.wikisource.org. [dostęp 2013-10-14].
  19. P.Bhargava: Chandraguota Maurya. s. 45-69.
  20. H.Raychaudhuri: Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty. Oxford University Press, 1998, s. 154-155. ISBN 978-0195643763.