Mgławica planetarna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cztery mgławice planetarne – Henize 2-47 (u góry po lewej), IC 4593 (u góry po prawej), NGC 5307 (u dołu po lewej) i NGC 5315 (u dołu po prawej).

Mgławica planetarna – obłok gazu i pyłu powstałego z zewnętrznych warstw gwiazdy kończącej etap syntezy jądrowej we wnętrzu. W centrum takiego obiektu odkrywane są zwykle białe karły, w które zamieniają się gwiazdy po utracie otoczki.

Mgławice powstają z gwiazd o masach między 1 a 8 mas Słońca wskutek nagłej ekspansji zewnętrznych warstw gwiazdy. Wnętrze gwiazdy zapada się zamieniając w białego karła (bez względu na początkową masę) o masie do około 1,4 masy Słońca. Większość materii gwiazda traci podczas takiego zdarzenia, a ta zasila ośrodek międzygwiazdowy. Kulista i cienka otoczka wokół gwiazdy powstaje w wyniku zagęszczania materii wywianej w początkowo powolnej i gęstej fazie wiatru gwiazdowego przez pojawiającą się później fazę wiatru rzadkiego, ale szybkiego. Gdy materii w tym zagęszczeniu jest już dużo, a gwiazda w środku staje się wystarczająco gorąca – kulista, odległa (średnio około pół roku świetlnego od gwiazdy) otoczka gwiezdna zaczyna świecić i na niebie pojawia się mgławica. Temperatura w gazie otoczki to typowo 10 tys. stopni Celsjusza. Mgławice nieustannie rozszerzają się (z prędkością około 20 km/s) i po krótkim (jak na skale astronomiczne) czasie (10 tys. lat) rozmywają w ośrodku międzygwiazdowym, przestają świecić i przestają być widoczne.

NGC 7293. Zdjęcie wykonane w 2004 roku

Wszystkie gwiazdy przetwarzają w swych wnętrzach pierwiastki lżejsze (takie jak wodór i hel, stanowiące zdecydowaną większość występującej we Wszechświecie materii, na cięższe, zwane w astronomii metalami (takie jak węgiel, tlen). Utrata masy przez gwiazdę powoduje zasilanie materii międzygwiazdowej w pierwiastki cięższe od wodoru i helu.

Mgławice planetarne nie świecą światłem białym – jak gwiazdy. W ich widmach widoczne są tylko pojedyncze linie.

Nazwa mgławica planetarna może być nieco myląca, ponieważ ten typ mgławicy nie ma nic wspólnego z planetami. Dawniej astronomowie kierując się wyłącznie zaobserwowanym kształtem, uznali te obiekty za podobne do małej jasności tarcz odległych planet, jak Urana czy Neptuna.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Większość mgławic planetarnych jest w przybliżeniu sferyczna. Około 10% obiektów tego typu wykazuje symetrię niesferyczną z wyróżnioną osią (bipolarne), mało jest natomiast takich, które są w ogóle pozbawione symetrii, a przyczyną byłyby być może turbulencje w plazmie mgławicy powodowane zbyt szybkim narastaniem prędkości wiatru gwiazdowego. Ostatnie teorie (ze stycznia 2005 roku) sugerują dużą rolę pola magnetycznego w formowaniu kształtu mgławic planetarnych lub wybuchu obejmującego tylko część gwiazdy. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku dopatrywano się raczej istnienia dysku okołogwiazdowego, jako przyczyny asymetrii.

Mgławice planetarne odkryte w gromadach gwiazd[edytuj | edytuj kod]

Obecnie znanych jest tylko 14 mgławic planetarnych powiązanych z gromadami gwiazd. 10 z nich powstało w gromadach otwartych, a 4 w kulistych.

Nazwa mgławicy[1] Gromada[1] Typ gromady[1]
JaFu 1 Palomar 6 kulista
M 3-20 Trumpler 31 (An) otwarta
IRAS 18333-2357 Messier 22 = NGC 6656 kulista
Pease 1 Messier 15 = NGC 7078 kulista
A 9 Messier 38 = NGC 1912 otwarta
NGC 2438 Messier 46 = NGC 2437 otwarta
NGC 2452 NGC 2453 otwarta
NGC 2818 NGC 2818 otwarta
Henize 2-133 Lyngå 5 (An) otwarta
KsRm 1 NGC 6087 otwarta
HeFa 1 NGC 6067 otwarta
Vd 1-8 (Sa 2-167) NGC 6281 otwarta
JaFu 2 NGC 6441 kulista
M 3-45 Basel 5 (An) otwarta

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Planetary nebulae in clusters (ang.). W: Hamburger Sternwarte [on-line]. 2001-04-02. [dostęp 2014-07-27].