Onomastyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Onomastyka (ang. onomastics, franc. onomastique, niem. Onomastik lub Namenkunde) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem nazw własnych (zwanych też onimami), czyli odnoszących się do konkretnych przedmiotów, a nie ich klasy (por. gr. ónōma, oznaczającego imię). Onomastyka zajmuje się m.in. nazwami miejscowości, imionami, nazwiskami.

Onomastyka zajmuje się porządkowaniem, pochodzeniem (etymologią) nazw własnych, ich budową słowotwórczą i tymi właściwościami gramatycznymi, które je wyróżniają od nazw pospolitych (gramatyka nazewnicza). W obszarze badań znajduje się także związek między nazwą własną a appellatiwami.

Analizuje sposoby funkcjonowania w systemie językowym oraz rolę w komunikacji. Przedstawia ich ewolucję i stan współczesny nazewnictwa. Materiał badany jest zarówno w aspekcie diachronicznym, jak i synchronicznym. Dla przykładu: dzięki nazwom własnym zapisanym w średniowiecznych źródłach (dyplomy, księgi sądowe, kazania kościelne itp.), można poznać właściwości języka polskiego z czasów dawnych (np. średniowiecze, renesans).

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Onomastyka rozwinęła się w drugiej połowie XIX wieku w związku z ogólnym rozwojem językoznawstwa porównawczego. Twórcą onomastyki słowiańskiej był Franc Miklošič, z którego prac korzystali w Polsce historycy (m. in. Tadeusz Wojciechowski, Franciszek Bujak), a także etnografowie i językoznawcy (m. in. Jan Karłowicz). Onomastyka polska rozwinęła się za sprawą: Jana Rozwadowskiego, Mikołaja Rudnickiego, Witolda Taszyckiego i Stanisława Rosponda

Główne gałęzie onomastyki[edytuj | edytuj kod]

Główne działy badawcze onomastyki to:

  • antroponimia (od greckiego ánthrōpos, człowiek) – polega na badaniach nazw osobowych,
  • toponimia (od greckiego topos, miejsce) – polega na badaniach nazw miejscowych.

Szczegółowe poddziały badawcze onomastyki to m.in.:

  • choronimia (od greckiego choros, kraj) – nauka o nazwach części świata, krain i państw,
  • chrematonimia (od greckiego chrema, rzecz, towar, zdarzenie) – nauka o nazwach własnych wytworów kultury ludzkiej, np. domy (np. dom Pod Zielonym Kogutem), szkoły (np. Szkoła Podstawowa im. Marii Konopnickiej), teatry (np. Teatr Narodowy, Teatr Rozmaitości), narzędzia, pojazdy ziemne i wodne (np. statek Batory, Dar Pomorza),
  • etnonimia (od greckiego ethnos, lud) – nauka o nazwach plemion,
  • fitonimia - nauka o nazwach własnych roślin,
  • hydronimia (od greckiego hydōr, woda) – nauka o nazwach wodnych,
  • oronimia (od greckiego oros, góra) – nauka o nazwach górskich,
  • zoonimia – nauka o nazwach własnych zwierząt,
  • kosmonimia – nauka o nazwach obiektów znajdujących się w Układzie Słonecznym oraz nazwach przyrządów do badania tegoż Układu

Zgodnie z zasadami polskiej ortografii nazwy własne zapisujemy wielkimi literami.

Bibliografie i czasopisma onomastyczne[edytuj | edytuj kod]

Prace onomastyczne polskich uczonych, jak i zagranicznych, rejestruje Bibliografia onomastyki polskiej. Bibliografie publikacji wydanych do 1958 roku włącznie opracował Witold Taszycki przy współudziale M. Karasia i A. Turasiewicza (Bibliografia onomastyki polskiej:1960), kolejne opracowanie, rejestrujące publikacje poświęcone onomastyce od roku 1959 do 1970 włącznie, opracował również W. Taszycki z pomocą M. Karasia i A. Turasiewicza (Bibliografia onomastyki polskiej: 1972), stan badań onomastycznych za lata 1970-1980 opracował zespół pod redakcją K. Rymuta (Bibliografia onomastyki polskiej: 1983). Czasopisma z zakresu bibliografii obejmującą onomastykę światową: Onoma (Belgia)), Onomastica (Polska).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bibliografia onomastyki polskiej do roku 1958 włącznie, oprac. W. Taszycki przy współudz. M. Karasia i A. Turasiewicza, Kraków 1960.
  • Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1959 do roku 1970 włącznie, oprac. W. Taszycki przy współudz. M. Karasia i A. Turasiewicza, Warszawa 1972.
  • Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1971 do roku 1980 włącznie, pod red. K. Rymuta, Wrocław 1983.
  • Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1981 do roku 1990 włącznie, oprac. R. Przybytek i K. Rymut, Kraków 1992.
  • Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1991 do roku 2000 włącznie, oprac. R. Przybytek i K. Rymut, Kraków 2001.
  • Encyklopedia języka polskiego, pod red. S. Urbańczyka, Wrocław 1991, s.235-236.
  • Grodziński E., Zarys ogólnej teorii imion własnych, Warszawa 1973.
  • Jakus-Borkowa E., Nazewnictwo polskie, Opole 1987.
  • Kosyl Cz., Forma i funkcja nazw własnych, Lublin 1983.
  • Słowiańska onomastyka: encyklopedia, red E. Rzetelska-Feleszko, A. Cieślikowa, współudz. J. Duma, t. I i II, Kraków 2003.
  • Karaś M., Nazwy własne i ich klasyfikacje (nazwy osobowe). Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, z. 30: 1972, s. 103-150.