Onomastyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Onomastyka (ang. onomastics, franc. onomastique, niem. Onomastik lub Namenkunde) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem nazw własnych (zwanych też onimami), czyli odnoszących się do konkretnych przedmiotów, a nie ich klasy (por. gr. ónōma, oznaczającego imię). Onomastyka zajmuje się m.in. nazwami miejscowości, imionami, nazwiskami.

Onomastyka zajmuje się porządkowaniem, pochodzeniem (etymologią) nazw własnych, ich budową słowotwórczą i tymi właściwościami gramatycznymi, które je wyróżniają od nazw pospolitych (gramatyka nazewnicza). W obszarze badań znajduje się także związek między nazwą własną a appellatiwami.

Analizuje sposoby funkcjonowania w systemie językowym oraz rolę w komunikacji. Przedstawia ich ewolucję i stan współczesny nazewnictwa. Materiał badany jest zarówno w aspekcie diachronicznym, jak i synchronicznym. Dla przykładu: dzięki nazwom własnym zapisanym w średniowiecznych źródłach (dyplomy, księgi sądowe, kazania kościelne itp.), można poznać właściwości języka polskiego z czasów dawnych (np. średniowiecze, renesans).

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Onomastyka rozwinęła się w drugiej połowie XIX wieku w związku z ogólnym rozwojem językoznawstwa porównawczego. Twórcą onomastyki słowiańskiej był Franc Miklošič, z którego prac korzystali w Polsce historycy (m. in. Tadeusz Wojciechowski, Franciszek Bujak), a także etnografowie i językoznawcy (m. in. Jan Karłowicz). Onomastyka polska rozwinęła się za sprawą: Jana Rozwadowskiego, Mikołaja Rudnickiego, Witolda Taszyckiego i Stanisława Rosponda

Główne gałęzie onomastyki[edytuj | edytuj kod]

Główne działy badawcze onomastyki to:

  • antroponimia (od greckiego ánthrōpos, człowiek) – polega na badaniach nazw osobowych,
  • toponimia (od greckiego topos, miejsce) – polega na badaniach nazw miejscowych.

Szczegółowe poddziały badawcze onomastyki to m.in.:

  • choronimia (od greckiego choros, kraj) – nauka o nazwach części świata, krain i państw,
  • chrematonimia (od greckiego chrema, rzecz, towar, zdarzenie) – nauka o nazwach własnych wytworów kultury ludzkiej, np. domy (np. dom Pod Zielonym Kogutem), szkoły (np. Szkoła Podstawowa im. Marii Konopnickiej), teatry (np. Teatr Narodowy, Teatr Rozmaitości), narzędzia, pojazdy ziemne i wodne (np. statek Batory, Dar Pomorza),
  • etnonimia (od greckiego ethnos, lud) – nauka o nazwach plemion,
  • fitonimia - nauka o nazwach własnych roślin,
  • hydronimia (od greckiego hydōr, woda) – nauka o nazwach wodnych,
  • oronimia (od greckiego oros, góra) – nauka o nazwach górskich,
  • zoonimia – nauka o nazwach własnych zwierząt,
  • kosmonimia – nauka o nazwach obiektów znajdujących się w Układzie Słonecznym oraz nazwach przyrządów do badania tegoż Układu

Zgodnie z zasadami polskiej ortografii nazwy własne zapisujemy wielkimi literami.

Bibliografie i czasopisma onomastyczne[edytuj | edytuj kod]

Prace onomastyczne polskich uczonych, jak i zagranicznych, rejestruje Bibliografia onomastyki polskiej. Bibliografie publikacji wydanych do 1958 roku włącznie opracował Witold Taszycki przy współudziale M. Karasia i A. Turasiewicza (Bibliografia onomastyki polskiej:1960), kolejne opracowanie, rejestrujące publikacje poświęcone onomastyce od roku 1959 do 1970 włącznie, opracował również W. Taszycki z pomocą M. Karasia i A. Turasiewicza (Bibliografia onomastyki polskiej: 1972), stan badań onomastycznych za lata 1970-1980 opracował zespół pod redakcją K. Rymuta (Bibliografia onomastyki polskiej: 1983). Czasopisma z zakresu bibliografii obejmującą onomastykę światową: Onoma (Belgia)), Onomastica (Polska).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Bibliografia onomastyki polskiej do roku 1958 włącznie, oprac. W. Taszycki przy współudz. M. Karasia i A. Turasiewicza, Kraków 1960.
  2. Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1959 do roku 1970 włącznie, oprac. W. Taszycki przy współudz. M. Karasia i A. Turasiewicza, Warszawa 1972.
  3. Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1971 do roku 1980 włącznie, pod red. K. Rymuta, Wrocław 1983.
  4. Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1981 do roku 1990 włącznie, oprac. R. Przybytek i K. Rymut, Kraków 1992.
  5. Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1991 do roku 2000 włącznie, oprac. R. Przybytek i K. Rymut, Kraków 2001.
  6. Encyklopedia języka polskiego, pod red. S. Urbańczyka, Wrocław 1991, s.235-236.
  7. Grodziński E., Zarys ogólnej teorii imion własnych, Warszawa 1973.
  8. Jakus-Borkowa E., Nazewnictwo polskie, Opole 1987.
  9. Kosyl Cz., Forma i funkcja nazw własnych, Lublin 1983.
  10. Słowiańska onomastyka: encyklopedia, red E. Rzetelska-Feleszko, A. Cieślikowa, współudz. J. Duma, t. I i II, Kraków 2003.
  11. Karaś M., Nazwy własne i ich klasyfikacje (nazwy osobowe). Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, z. 30: 1972, s. 103-150.


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]