Propaganda czynem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Auguste Vaillant rzuca bombę we francuskim Zgromadzeniu Narodowym, 1893. Zamach ten zaliczany jest do aktów terroryzmu anarchistycznego zainspirowanych propagandą czynem

Propaganda czynem - jedna z taktyk działania funkcjonujących w ruchu anarchistycznym od lat 70. XIX wieku do początku XX stulecia.

Rozważania nad większą skutecznością bezpośrednich działań powstańczych i ataków na instytucje państwowe nad propagandą słowną i pisemną w procesie rekrutowania nowych zwolenników anarchizmu były obecne w ruchu co najmniej od początku lat 70. XIX wieku. Autorem pojęcia propaganda czynem był najprawdopodobniej Carlo Pisacane, który pisał w 1873:

Quote-alpha.png
propaganda za pomocą idei jest chimerą; kształcenie ludzi - absurdem. Idee rodzą się z czynów, a nie czyny z idei[1]

.

Podobny sens ma wygłoszona trzy lata wcześniej opinia Michaiła Bakunina, który mówił o "głoszeniu zasad poprzez fakty"[1], oraz koncepcja "propagandy faktów", jaka w 1873 pojawiał się u Piotra Kropotkina[1]. W tym samym Paul Brousse twierdził, iż "propagandy rewolucyjnej nie robi się tylko piórem czy słowem"[1].

W czasie kongresu Międzynarodówki antyautorytarnej w Bernie w październiku 1876 Carlo Cafiero i Errico Malatesta zaprezentowali koncepcję oddziaływania na masy poprzez "propagandę czynem", definiowaną przez Malatestę jako organizację zbrojnych wystąpień oraz sabotaż[1]. W tym samym roku włoscy anarchiści wydali proklamację, w której akcje bezpośrednie zostały przedstawione jako najskuteczniejsze środki propagandowe w procesie pozyskiwania nowych zwolenników i politycznej edukacji mas[2]. Wiosną roku następnego Malatesta usiłował na czele trzydziestu anarchistów założyć bazę operacyjną w prowincji Campania, w górskim rejonie kojarzonym z działalnością band zbójeckich. Jego grupa zajęła dwie wsie, bezskutecznie usiłując nakłonić ich mieszkańców do przeprowadzenia ekspropriacji i ogłaszając powstanie "republiki społecznej". Po sześciu dniach przedsięwzięcie anarchistów zostało rozbite przez policję[3]. W związku z poniesioną klęską w roku następnym Andrea Costa, jeden z teoretyków włoskiego anarchizmu, ogłosił rezygnację organizacji z wywoływania za wszelką cenę nowego powstania zbrojnego. Jednak od tego samego roku 1878 zaczęła upowszechniać się taktyka czynu indywidualnego, który miał zastąpić "czyn powstańczy"[4].

Koncepcja czynu indywidualnego zakładała podjęcie przez świadomego anarchistę działań uderzających bezpośrednio w instytucje współczesnego mu ustroju politycznego, związane z nimi osoby lub obiekty[5]. Bardzo szybko czyn indywidualny stał się tożsamy z dokonaniem aktu terrorystycznego. Wśród czynników, jakie przeważyły o tym fakcie, Daniel Grinberg wymienia upowszechnienie się na zachodzie wiedzy o działalności rosyjskiej Narodnej Woli, fascynację dynamitem i możliwościami jego zastosowania, chęć wyraźnego odróżnienia się od ruchu socjalistycznego oraz niezadowolenie z efektów dotychczasowej działalności prowadzonej tradycyjnymi metodami[5].

W 1878 miały miejsce cztery zamachy na władców europejskich: Max Hödel i Eduard Nobiling usiłowali, niezależnie od siebie, zabić Wilhelma I, Juan Oliva Moncassi zorganizował zamach na Alfonsa XII, zaś Giovanni Passannante - na Humbert I. Wydarzenia te skłoniły rządy krajów, gdzie miały miejsce ataki, do represji wymierzonych przeciw anarchistom. Z tego powodu we wrześniu 1880 kolejny zjazd anarchistyczny podjął dyskusję nad skutecznością propagandy czynem. Zjazd poparł w pełni jej założenia i ogłosił jako cel działania "całkowite zniszczenie obecnych instytucji przy użyciu siły"[6]. Stanowisko to potwierdził w roku następnym kongres anarchistów w Londynie[7]. Zgodnie z jego rekomendacją na łamach prasy anarchistycznej zaczęły również pojawiać się materiały mające praktycznie wspierać chętnych do dokonania "czynu indywidualnego" (np. instrukcje przygotowywania bomb, informacje o możliwościach zakupu potrzebnych chemikaliów)[8].

Od 1882 na terytorium Francji, Austro-Węgier, Niemiec i Hiszpanii miał miejsce szereg wystąpień anarchistycznych o charakterze "czynów indywidualnych" (zabójstwa "burżujów", urzędników państwowych i policjantów, ataki na komisariaty policji). O ile jednak w krajach niemieckojęzycznych fala represji państwowych doprowadziła do 1884 do praktycznego rozbicia organizacji anarchistycznych, zamachy trwały nadal we Francji, Hiszpanii oraz w Stanach Zjednoczonych[9]. Nie jest jednak jasne, ile z nich było dziełem anarchistów, do ilu zaś doszło za sprawą prowokacji policyjnych[10].

Propaganda czynu nigdy nie została uznana za podstawową formę działania, natomiast nieskuteczność tego typu taktyki sprawiła, iż od końca lat 80. była ona coraz częściej podawana w wątpliwość i odrzucana przez aktywistów anarchistycznych[11]. Na przełomie XIX i XX wieku zdecydowanie wzrosła przy tym liczba zwolenników działania bez przemocy. Nie zmieniało to faktu, iż organizatorzy zamachów, którzy zostali z tego powodu skazani na śmierć i straceni, byli nadal traktowani jako męczennicy ruchu[11].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 D. Grinberg, Ruch anarchistyczny... s.220
  2. D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., ss.220-221
  3. D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., ss.221-222
  4. D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., s.223
  5. 5,0 5,1 D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., s.224
  6. D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., s.225
  7. D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., ss.225-226
  8. D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., s.227
  9. D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., ss.228-234
  10. D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., ss.230-231
  11. 11,0 11,1 D. Grinberg, Ruch anarchistyczny..., s.235

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • D. Grinberg, Ruch anarchistyczny w Europie Zachodniej 1870-1914, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994