Spójka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy samogłoski tematycznej. Zobacz też: copula (łącznik).

Spójka – termin używany w opisie gramatyki łaciny i greki klasycznej na oznaczenie samogłoski dodawanej do tematu czasownika przed końcówką fleksyjną. Spójka występuje też w niektórych wypadkach między końcówką a cechą czasową lub między tematem a cechą czasową.

Sama spójka nie niesie za sobą żadnej informacji semantycznej ani nie służy do rozróżniania form gramatycznych, a pojawia się tylko obocznie przy niektórych połączeniach tematu lub cechy czasowej z końcówką fleksyjną.

Spójka w języku greckim[edytuj | edytuj kod]

W klasycznym języku greckim spójka pojawia się najczęściej (choć nie tylko) przy czasownikach o temacie zakończonym na spółgłoskę przed niektórymi końcówkami fleksyjnymi rozpoczynającymi się również od spółgłoski, np. istnienie w grece klasycznej form aorystu ἔλιπον (="opuściłem", temat: λιπ-) obok ἔβην, a nie *ἔβηον (="poszedłem", temat: βη-) skłania do uznania za końcówkę fleksyjną, zaś -ο- w odmianie pierwszego czasownika za spójkę.

Analogicznie spójkę po cesze czasowej wyróżnia się ze względu na opozycje form gramatycznych typu παιδεύω : παιδεύσω ("wychowuję" : "wychowam" / "będę wychowywać", temat παιδευ-), przy jednoczesnym istnieniu form analogicznych do τίθεμεν : θήσομεν ("kładziemy" : "położymy" / "będziemy kłaść", temat θη-, θε-). Pierwsza opozycja dowodzi, że cechą futurum jest -σ-[1], podczas gdy forma τίθεμεν dowodzi, że końcówką fleksyjną dla pierwszej osoby l. mn. trybu orzekającego czasu teraźniejszego jest -μεν, wobec czego -o- w formach analogicznych do θήσομεν uznaje się za spójkę (zamiast wyróżniania *-σo- jako cechy czasowej albo *-ομεν jako końcówki fleksyjnej)[2].

Spójka w języku łacińskim[edytuj | edytuj kod]

W języku łacińskim spójki występują między tematem a końcówką czasownika, między tematem a cechą czasową, lub między cechą czasową a końcówką. Istnieją też przypadki, kiedy między tematem a końcówką następują dwie spójki po sobie. Funkcje spójki pełnią zawsze samogłoski i, e lub u.

Spójki występują we wszystkich czterech koniugacjach języka łacińskiego, ale wyłącznie po temacie praesentis. Ma to miejsce w:

  • Praesens indicativi activi między tematem a końcówką, dla koniugacji III we wszystkich osobach prócz 1. liczby pojedynczej, np. legĭs, legĭt, legĭmus, legĭtis, legunt, dla koniugacji IV tylko w 3. osobie liczby mnogiej, np. audiunt.
  • Praesens indicativi passivi między tematem a końcówką, dla koniugacji III we wszystkich osobach prócz 1. liczby pojedynczej, np. legěris, legĭtur, legĭmur, legĭmini, leguntur, dla koniugacji IV tylko w 3. osobie liczby mnogiej, np. audiuntur.
  • Imperfectum indicativi activi między tematem a cechą czasową -ba-, we wszystkich osobach koniugacji III i IV, np. legēbam, legēbas, legēbat, legēbamus, legēbatis, legēbant i audiēbam, audiēbas, audiēbat, audiēbamus, audiēbatis, audiēbant.
  • Imperfectum indicativi passivi między tematem a cechą czasową -ba-, we wszystkich osobach koniugacji III i IV, np. legēbar, legēbaris, legēbatur, legēbamur, legēbamini, legēbantur i audiēbar, audiēbaris, audiēbatur, audiēbamur, audiēbamini, audiēbantur.
  • Futurum primum indicativi activi między cechą czasową -b- a końcówką, we wszystkich osobach koniugacji I i II prócz osoby 1. liczby pojedynczej, np. amabis, amabit, amabĭmus, amabĭtis, amabunt i videbis, videbit, videbĭmus, videbĭtis, videbunt.
  • Futurum primum indicativi passivi między cechą czasową -b- a końcówką, we wszystkich osobach koniugacji I i II prócz osoby 1. liczby pojedynczej, np. amaběris, amabĭtur, amabĭmur, amabĭmini, amabuntur i videběris, videbĭtur, videbĭmur, videbĭmini, videbuntur.
  • Imperativus praesentis activi po temacie lub między tematem a końcówką dla koniugacji III, np. legě, legĭte.
  • Imperativus praesentis passivi między tematem a końcówką, np. legěre.
  • Imperativus futuri activi między tematem a końcówką, dla koniugacji III w osobie 2. i 3., np. legĭto, legĭto, legitote, legunto, dla koniugacji IV jedynie w osobie 3. liczby mnogiej, np. audiunto.
  • Imperativus futuri passivi między tematem a końcówką, dla koniugacji III w osobie 2. i 3., np. legĭtor, legĭtor, leguntor, dla koniugacji IV jedynie w osobie 3. liczby mnogiej, np. audiuntor.
  • Infinitivus praesentis activi między tematem a końówką dla koniugacji III, np. legěre.
  • Gerundium i gerundivum między tematem a końcówką dla koniugacji III i IV, np. legendus, audiendus.
  • Participium praesentis activi między tematem a końcówką dla koniugacji III i IV, np. legens, audiens.

Szczególnym przypadkiem występowania spójki w koniugacji łaińskiej jest grupa czasowników koniugacji III w której spójka -i- stanowi rozszerzenie tematu. Z tej racji koniugację tej grupy czasowników czasem traktuje się jako osobną koniugację, nazywaną koniugacją III b. Czasowniki te nie mają spójki -i- tylko w następująych formach (w których występuję jednak spójka -e-):

  • infinitivus praesentis actvi, np. capěre (por. legěre w koniugacji III i audīre w IV)
  • coniunctivus imperfecti activi, np. capěrem
  • coniunctivus imperfecti passivi, np. capěrer
  • 2 osoba singularis ind. praes. act., np. capěris
  • 2 osoba singularis imperat. praes. act., np. cape (por. lege w koniugacji III i audi w IV)

W pozostałych formach koniugacja III b zachowuje -i-, np. w ind. praes. act. czasowniki odmieniają się według wzoru capio, capis, capit, capĭmus, capĭtis, capiunt (por. kon. III – lego, legis, legit, legĭmus, legĭtis, legunt i IV – audio, audis, audit, audīmus, audītis, audiunt). W koniugacji III b mogą istnieć obok siebie dwie spójki, np. w formie capiunt.

Przypisy

  1. Futurum activi i medii czasowników I koniugacji tworzone jest w klasycznym języku greckim za pomocą cechy czasowej przed końcówką fleksyjną właściwą dla analogicznych form praesentis.
  2. Co za tym idzie, opozycja form 1. os. lm. indicativus praesenti activi II koniugacji (np. τίθεμεν) względem form koniugacji I (np. παιδεύoμεν) skłania do wyróżnienia spójki u tych drugich: παιδεύ-o-μεν zamiast uznania całego *-oμεν za końcówkę fleksyjną. Z tego też względu koniugacja I (gdzie spójki występują znacznie częściej) nazywana bywa niekiedy "spójkową".

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Gołąb Zbigniew, Heinz Adam, Polański Kazimierz, Słownik terminologii językoznawczej, PWN, Warszawa 1970
  • Korusowie, Agnieszka i Kazimierz, Hellenike Glotta. Podręcznik do nauki języka greckiego, PWN, Warszawa-Kraków, 1998