Twierdzenie naukowe

Twierdzenia naukowe – są to zdania oznajmiające spełniające następujące warunki:

• można wobec nich sformułować kryteria pozwalające na eksperymentalne, obserwacyjne lub logiczne ich obalenie (falsyfikowalne wg zasad Karla R. Poppera)
• istnieją reguły ich odczytania, które ograniczają do skończonej liczby ilość ich interpretacji (kryterium precyzji Józefa Bocheńskiego)
• odnoszą się do empirycznie doświadczalnej lub logicznie definiowanej rzeczywistości (tzw. widły Hume'a).
• są elementem zbioru twierdzeń paradygmatu wyjaśniającego rzeczywistość i pozwalającego na przewidywanie jej przyszłych stanów (koncepcja nauki "normalnej" T. S. Kuhna)
• twierdzenia będące najprostszym z możliwych opisów świata (tzw. Brzytwa Ockhama)

Podział twierdzeń naukowych w tradycji Immanuela Kanta

• I – zdanie analityczne – jest to takie zdanie, którego wartość logiczną (prawdę lub fałsz) można wykazać na podstawie analizy użytych w nim wyrażeń i któremu nie można zaprzeczyć bez naruszania reguł obowiązujących w danym języku. Wg Ajdukiewicza – zdaniu analitycznemu można zaprzeczyć, pod warunkiem, że zwiąże się je z innym znaczeniem aniżeli to które na gruncie danego języka posiada.

Np. Szwagier to mąż mojej siostry, 2+2=4, Nieprawda, że Poznań jest i nie jest portem morskim

• II – zdania syntetyczne – jest to takie zdanie, którego wartość logiczna (prawda lub fałsz) nie może być ustalona bez odwoływania się do rzeczywistości.
  1. – zdania empiryczne – takie twierdzenia syntetyczne, które są intersubiektywnie kontrolowalne (badacze zajmujący się daną dziedziną naukową są je w stanie niezależnie od siebie sprawdzić) i intersubiektywnie komunikowalne (kiedy występuje tożsamość języka wśród reprezentantów danej dyscypliny naukowej)
     1. – zdania jednostkowe – dotyczą jednostkowych zjawisk i procesów.

        - zdania atomowe - np. Kraków jest portem morskim, Homer istniał naprawdę

        - zdania molekularne - są to sumy logiczne zdań np. Nieprawda, że Kraków jest portem morskim, Paweł i Gaweł w jednym stali domku

     2. – zdania szczegółowe (egzystencjalne) – rozpoczynają się jawnym lub ukrytym zwrotem egzystencjalnie kwantyfikującym (niektóry, niektórzy, pewny pewien) np. Są tacy Polacy, którzy są bogaci → Niektórzy Polacy są bogaci
     3. – zdania ogólne – zawierają, jawny lub ukryty, zwrot kwantyfikujący generalnie (każdy, wszelki, zawsze, dowolny)

        - zadnia enumeracyjnie ogólne – posiadają imiona własne lub inne ograniczenia czasowo-przestrzenne. np. „Wszystkie kraje skandynawskie w XX w. były monarchiami konstytucyjnymi”

        - zdania ściśle ogólne – są to twierdzenia tak sformułowane, że nie możemy rozstrzygnąć czy dotyczą one skończonej liczby przypadków czy też nie i czy te przypadki są w zamkniętym obszarze czaso-przestrzennym czy też nie. np. „Jabłka rosną na drzewach”, „Wraz ze wzrostem płac maleją wydatki na żywność”

  2. – aksjologiczne (oceny i normy)
     1. – oceny – orzekają o pewnych obiektach lub ich stanach, że są wartościowe

        - oceny właściwe – mają charakter autoteliczny (nie wymagają odniesienia do rzeczywistości) np. Zosia jest śliczna

        - oceny instrumentalne (utylitarne) – pewien stan rzeczy jest oceniany ze względu na jego następstwa. np. Aspiryna jest dobra na przeziębienia

     2. – normy – takie twierdzenia, które zawierają nakazy lub zakazy jakiegoś postępowania

        - normy właściwe – pokazują cel a nie środki potrzebne do jego osiągnięcia. np. Zakaz wjazdu

        - norma instrumentalna (utylitarna) – pokazuje cel jak i drogę niezbędną do jego realizacji. np. Pij mleko – będziesz wielki

Bibliografia

1. Józef M. Bocheński, Współczesne metody myślenia, Wydawnictwo W Drodze, 1992
2. Thomas S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, tł. Helena Ostromęcka, Warszawa 1968
3. Karl R. Popper, Logika odkrycia naukowego, wyd. I: Wyd. PWN, Warszawa 1977
4. Wiktor Werner, Specyfika wiedzy naukowej i historiografia [w:] Wojciech Wrzosek [red.] Problemy współczesnej metodologii, Epigram, Bydgoszcz 2009, s. 35-44