Uniwersalia językowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Uniwersalia językowe (ang. language universals) to cechy wspólne wszystkich (uniwersalia absolutne) lub zdecydowanej większości (tzw. uniwersalne tendencje) języków naturalnych.

Pojęciem takim jest np. morfem czyli najmniejsza jednostka znaczeniowa posiadająca jedną postać fonetyczną lub niewielką ilość postaci zależnych od kontekstu.

Uniwersalne jest też to, że kolejność morfemów odgrywa dużą rolę.

Co uniwersalium językowym nie jest[edytuj | edytuj kod]

Wyrazy[edytuj | edytuj kod]

O ile morfem jest pojęciem uniwersalnym, to wyraz już nie. W tzw. językach polisyntetycznych (m.in. eskimoskich) morfemów tworzących zdanie w żaden sposób nie można podzielić na wyrazy.

Czas przeszły, teraźniejszy i przyszły[edytuj | edytuj kod]

Język japoński ma 2 czasy: przeszły i teraźniejszo-uniwersalno-przyszły. Hopi ma 3 czasy: obiektywny (przeszło-teraźniejszy), subiektywny (przyszły, ale używany też do wielu przeszłych i teraźniejszych faktów ze sfery uczuć) i uniwersalny (do rzeczy, które są zawsze prawdziwe).

3 osoby[edytuj | edytuj kod]

Niektóre języki Indian mają 4 osoby, lub żeby pozostać w gramatyce indoeuropejskiej - bliższą trzecią i dalszą trzecią (zob. więcej w haśle osoba (językoznawstwo)).

Wiele języków (w tym polski) dysponuje kilkoma formami osoby trzeciej, różniącymi się rodzajem gramatycznym.

Niektóre języki (np. Pierwszych Narodów amerykańskich, austronezyjskie, austroazjatyckie) mają dwie formy pierwszej osoby liczby mnogiej: "my" z uwzględnieniem odbiorcy/słuchacza (tzn. ja, lub my, wraz z tobą) oraz z jego wykluczeniem (tzn. "my" ale bez ciebie) - zobacz inclusivus.

W japońskim ściśle rzecz biorąc nie ma osób gramatycznych, niektóre rzeczowniki spełniają taką funkcję.

Liczba pojedyncza i mnoga[edytuj | edytuj kod]

W każdym języku można wyrazić ilość, ale nie wszędzie przyjmuje to postać osobnej kategorii gramatycznej. W języku japońskim liczba domyślnie nie jest zaznaczana i to samo zdanie może równie dobrze odnosić się do liczby pojedynczej, jak i mnogiej, co prawie zawsze wynika jasno z kontekstu. Np. zdanie 工員は行きます (transkr. kouin wa ikimasu) - może oznaczać równie dobrze robotnik idzie lub robotnicy idą. Informacje o liczbie, jako dodatkową, można dodać: 一人の工員は行きます (hitori no kouin wa ikimasu ) - liczba pojedyncza, lub 工員たちは行きます (kouin-tachi wa ikimasu) - liczba mnoga lub liczba zbiorowa.

Osobne zagadnienie stanowi liczba zbiorowa - wyrażenie oznaczające "X i osoby powiązane z X". W języku polskim zwykle używa się w tym znaczeniu konstrukcji typu "X i Y", czasem jednak liczby mnogiej - np. dziadkowie poza znaczeniem mnogim dwóch lub więcej dziadków, może też oznaczać zbiorowe dziadka i babcię. W niektórych językach taka konstrukcja jest wyrażana specjalnymi konstrukcjami gramatycznymi.

Ponadto np. w języku polskim występowała kiedyś liczba podwójna.

W niektórych językach występują liczba potrójna lub liczba poczwórna.

Kolory[edytuj | edytuj kod]

Nazwy kolorów tworzą przeróżne kombinacje. W japońskim niebieski i zielony tradycyjnie mają wspólną nazwę 青い (aoi). Obecnie słowo aoi tłumaczy się zwykle po prostu jako niebieski, natomiast do określenia koloru zielonego używa się stosunkowo nowego słowa 緑,緑色 (midori - zieleń, midori-iro - kolor zieleni). Zachowały się jednak utarte zwroty np.: 青い信号 (aoi shingō) - zielone światło (drogowe), które de facto jest w Japonii niebieskawe. Co więcej - większość przymiotników japońskich ma w zasadzie znaczenie czasownikowe. Np.: 赤い (akai) - czerwony, być czerwonym; 白い (shiroi) - biały, być białym; 明るい (akarui) - jasny, być jasnym.

W języku pirahã (nazwa własna xapaitíiso) - języku używanym przez indian Pirahã w Brazylii w ogóle nie ma słów określających kolory bezpośrednio - występują jedynie określenia opisowe, np. "jak brudna krew".

Czasownik "być"[edytuj | edytuj kod]

Czasownik "być", z pozoru bardzo uniwersalny, w różnych językach funkcjonuje na różnych zasadach. Np. w językach hiszpańskim i portugalskim wyróżnia się trzy różne czasowniki "być": określający przebywanie "estar", określający istnienie "haber"/"haver" oraz określający cechę "ser". Porównując język polski z hiszpańskim otrzymujemy:

Jestem w domu. Estoy en casa.
Jestem człowiekiem. Soy un humano.
Tu jest dom. Aquí hay una casa.

W języku irlandzkim należącym do rodziny języków celtyckich czasownik "tá" oznacza przebywanie oraz "is" oznacza cechę. Jest także czasownik "bíonn" oznaczający przebywanie, ale jako zwyczaj, a niekoniecznie w tej chwili.

Jestem w domu. Tá mé abhaile.
Jestem mężczyzną. Is fearr .
Bywam w pracy. Bíonn mé ag obair.

Podobnie w japońskim są dwa czasowniki oznaczające cechę - ożywiony iru i nieożywiony aru (który oznacza też mieć), oraz grupa form czasownikowych oznaczających stan (da, desu, de aru, de gozaru itd.)

Przymiotniki[edytuj | edytuj kod]

Język japoński zawiera 4 klasy wyrazów mogących pełnić funkcję określania:

  • przymiotniki predykatywne (zakończone na -i) - pełnią funkcję orzeczenia w zdaniu, podobnie jak czasowniki odmieniają się przez czasy, przez niektórych uważane za podgrupę czasowników;
  • przymiotniki niepredykatywne (zakończone na -na) - są tworzone od niektórych rzeczowników, nieodmienne
  • pozostałe rzeczowniki - łączone przy pomocy postpozycji no, również nieodmienne,
  • różne czasowniki

W przypadku określników nieodmiennych o funkcji wyrazu w danym zwrocie decyduje pozycja w zdaniu, przy czym zawsze wyraz (czasami całe rozbudowane zdanie podrzędne) określający jest umieszczony przed wyrazem określanym.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]