Wyprawy krzyżowe

Wyprawy krzyżowe – łączna nazwa wszystkich krucjat prowadzonych od XI do XIII w. w celu odbicia, a następnie obrony miejsc związanych z religią chrześcijańską w Palestynie. Uczestników wypraw krzyżowych nazywa się zbiorczo krzyżowcami.

Przyczyny wypraw krzyżowych

27 listopada 1095 papież Urban II na synodzie w Clermont ogłosił hasło wojny świętej, czym zapoczątkował wyprawy krzyżowe.

U podstaw wypraw krzyżowych znajduje się chrześcijański kult Relikwii Męki Pańskiej. Najważniejsze znaczenie miało Drzewo Krzyża Świętego (od którego wyprawy wzięły swoją nazwę), na którym zmarł Jezus Chrystus, ale także inne, jak Święte Gwoździe czy włócznia żołnierza rzymskiego, który przebił bok Jezusa. Niektóre z tych relikwii były według tradycji chrześcijańskiej przechowane przez Apostołów Jezusa, a następnie przez pierwsze wspólnoty chrześcijańskie. Inne, jak Święty Krzyż, zostały odnalezione na polecenie władców Cesarstwa Bizantyńskiego ok. IV w. n. e. i umieszczone w Jerozolimie, a następnie przeniesione do Bizancjum, skąd z kolei przedostały się różnymi drogami, głównie we fragmentach, do Europy Zachodniej.

W okresie Średniowiecza przywiązanie do tych przedmiotów było w Kościele bardzo duże. Stąd ogromne poruszenie w ówczesnym świecie chrześcijańskim wywołało zdobycie Jerozolimy przez muzułmanów w 638 i ponownie przez Turków seldżuckich w 1072 roku. Wskutek tego wydarzenia, wiele z tych cennych Relikwii trafiło w ręce innowierców i zostało przewiezione w głąb Persji. Pierwszym celem wypraw krzyżowych było właśnie odbicie tychże Relikwii, a także Jerozolimy, w której znajdowały się ważne dla chrześcijan miejsca kultu oraz poszukiwań archeologicznych.

Główne przyczyny wypraw krzyżowych można podzielić na następujące grupy:

Polityczne

• reakcja na agresywną politykę prowadzoną przez władców muzułmańskich
• udzielenie pomocy Cesarstwu Bizantyjskiemu na prośbę cesarza Aleksego I
• rywalizacja papiestwa z cesarstwem (w 1095 r. papież Urban II wezwał do krucjat, obiecując zbawienie, korzyści materialne, wolność dla chłopów)
• dążenia miast włoskich do rozszerzenia szlaków handlowych

Religijne

• chęć odbicia Jerozolimy, Świętego Grobu Pańskiego i Ziemi Świętej, a następnie obrona tych miejsc przed niewiernymi
• zapewnienie chrześcijanom dostępu do miejsc kultu
• propagowanie religii chrześcijańskiej
• obietnica odpuszczenia wszelkich grzechów, a także uzyskania błogosławieństwa za udział w krucjacie

Społeczne

• przeludnienie Europy, brak ziemi do podziału, liczne rycerstwo bez ziemi i zajęcia
• ubóstwo (chęć szybkiego wzbogacenia się)

Wyprawy krzyżowe

Zdobycie Jerozolimy (1099) podczas I wyprawy krzyżowej - ilustracja ze średniowiecznego manuskryptu

Krzyżowcy z XI-XIII wieku

Wyprawy rycerskie

• I wyprawa krzyżowa (1096–1099) – stanowiła bezpośrednią odpowiedź na wezwanie papieża Urbana II. W skład wyprawy weszli rycerze lotaryńscy (w Bizancjum i na Bliskim Wschodzie nazywani "Frankami") oraz Normanowie i Prowansalczycy. W trakcie wyprawy krzyżowcy zdobyli m.in. Niceę, Antiochię, Maarrat an-Numan, a wreszcie Jerozolimę, gdzie utworzyli Królestwo Jerozolimskie. Była to jedyna wyprawa, która zakończyła się pełnym sukcesem wojsk zachodnich.
• II wyprawa krzyżowa (1147–1149) – zorganizowana w odpowiedzi na zdobycie przez muzułmanów hrabstwa Edessy. Wyprawą dowodziło dwóch europejskich monarchów – król Francji Ludwik VII i cesarz rzymsko-niemiecki Konrad III. Krzyżowcy ponieśli druzgocącą porażkę w bitwie nad rzeką Bathys, a następnie odstąpili od oblężenia Damaszku.
• III wyprawa krzyżowa (1189–1192) – zorganizowana w odpowiedzi na zdobycie Jerozolimy przez wojska Saladyna. Wyprawą dowodzili: cesarz rzymsko-niemiecki Fryderyk I Barbarossa, król Francji Filip II August oraz król Anglii Ryszard I Lwie Serce. Fryderyk Barbarossa utonął w trakcie wyprawy, natomiast siły Ryszarda zdobyły Akkę i pokonały wojska Saladyna w bitwach pod Arsuf i Jaffą. Ryszard nie zdecydował się na oblężenie Jerozolimy, a zamiast tego podpisał z Saladynem ugodę.
• IV wyprawa krzyżowa (1202–1204) – jej celem było wsparcie państw łacińskich na Bliskim Wchodzie, jednak na skutek manipulacji doży weneckiego Henryka Dandolo, krzyżowcy zaatakowali Bizancjum, doprowadzając do zdobycia Konstantynopola i utworzenia państewka nazywanego Cesarstwem Łacińskim.
• V wyprawa krzyżowa (1217–1221) – skierowana przeciw Egiptowi. Wyprawą dowodzili: król Węgier Andrzej II, książę Antiochii Boemund IV oraz król Cypru Hugo I Cypryjski. Krzyżowcom udało się zdobyć Damiettę, ale nie wykorzystali tego sukcesu i wkrótce zostali wyparci z Egiptu.
• Wyprawa dyplomatyczna (1228–1229) – zorganizowana przez cesarza rzymsko-niemieckiego Fryderyka II. Niektórzy historycy uważają ekspedycję cesarza za VI wyprawę krzyżową. Nie miała ona jednak charakteru wyprawy zbrojnej, a była swego rodzaju misją dyplomatyczną. Na drodze rokowań udało się krzyżowcom odzyskać Jerozolimę z korytarzem łączącym ją z wybrzeżem, a także Betlejem i Nazaret. Sukces tej wyprawy był większy od efektów wielu militarnych krucjat. W przypadku uznania tej misji za wyprawę krzyżową, numeracja ostatnich dwóch krucjat ulega zmianie (z VI na VII i z VII na VIII).
• VI wyprawa krzyżowa (1248–1254) – zorganizowana przez króla Francji Ludwika IX na wieść o zdobyciu Jerozolimy przez Chorezmijczyków w 1244 roku. Krzyżowcy ponownie zdobyli Damiettę, ale później doznali druzgocących porażek w bitwach pod Al-Mansurą i Fariskur. Podczas tego ostatniego starcia do niewoli dostał się sam Ludwik IX, co ostatecznie zakończyło wyprawę.
• VII wyprawa krzyżowa (1270) – zorganizowana przez Ludwika IX, który tym razem zaatakował Tunis, aby zmusić jego władcę do przejścia na wiarę chrześcijańską. Oblężenie było nieudane, a w obozie krzyżowców wybuchła zaraza (prawdopodobnie dżuma), na skutek której zmarł Ludwik IX. Po śmierci króla jego armia powróciła do Europy.

Wyprawy ludowe

Oprócz oficjalnych wypraw krzyżowych, organizowane były tzw. wyprawy ludowe, w których uczestniczyły tłumy chłopów, biedoty i pospolitych przestępców, często podróżujących z całymi rodzinami. Wszystkie z tych wypraw zakończyły się masakrami ich uczestników. Do krucjat ludowych zaliczane są:

• I wyprawa ludowa (1096) – poprzedzająca I wyprawę krzyżową, była prowadzona przez kaznodzieję Piotra z Amiens. Krzyżowcy ludowi dokonali kilku masowych rzezi ludności żydowskiej w Nadrenii i na szlaku swoich przemarszów, a po wkroczeniu do Azji Mniejszej zostali zmasakrowani przez oddziały sułtana Kilidż Arslana w czasie oblężenia zamku Kserigordon i w bitwie pod Civetot.
• II wyprawa ludowa (1147) – towarzysząca II wyprawie krzyżowej, podzieliła losy głównej wyprawy.
• Krucjata dziecięca (1212) – prowadzona przez grupę francuskich i włoskich kaznodziejów ludowych. Zgromadziła ona kilkadziesiąt tysięcy dzieci, które zostały załadowane na okręty weneckie i genueńskie. Większość dzieci zginęła z głodu na okrętach, reszta została wysadzona na Cyprze lub sprzedana w niewolę muzułmanom.

Inne wyprawy

Krótko po sukcesie pierwszej wyprawy, doszło do dwóch innych krucjat. Były to: krucjata 1101 roku i krucjata norweska (1107–1110). Historycy nie zaliczają ich do wypraw krzyżowych i nie nadają im numerów.

Do wypraw krzyżowych nie są też zaliczane późniejsze krucjaty przeciw muzułmanom, m.in. krucjata aleksandryjska (1365) i nikopolitańska (1396).

Skutki wypraw krzyżowych

Zamek krzyżowców w Zatoce Akaba, Egipt

Mapa ukazująca bliski wschód pomiędzy pierwszą a drugą krucjatą

Na temat znaczenia i skutków wypraw krzyżowych naukowcy wciąż toczą zażarte dyskusje. W każdym razie wśród potencjalnych skutków wymieniane są:

• śmierć dziesiątek tysięcy ludzi,
• powstanie zakonów rycerskich na Ziemi Świętej (tj. templariusze, joannici i Krzyżacy),
• czasowy upadek autorytetu papiestwa przyczyna schizmy zachodniej,
• powiększenie majątku Kościoła,
• rozwój handlu lewantyńskiego,
• rozwój miast włoskich (szczególnie Wenecji i Genui),
• rozwój żeglugi morskiej,
• nasilenie się fanatyzmu religijnego i silniejsza niechęć do pogan i innowierców (np. w niektórych częściach Europy do Żydów),
• pogłębienie wrogości między chrześcijaństwem, a islamem,
• osłabienie Cesarstwa Bizantyjskiego,
• umocnienie królów francuskich,
• rozkwit ruchu pielgrzymkowego.
• pogorszenie stosunków z wyznawcami prawosławia
• znienawidzenie krzyżowców przez Bizantyjczyków
• odstąpienie od wiary katolickiej części wyznawców (rodziców z powodu utraty potomstwa w wyniku tzw.Krucjaty dziecięcej, które zostało sprzedane w portach Wenecji muzułmańskim kupcom)

Bibliografia

• Angold M., Czwarta Krucjata, Bellona, Warszawa 2006.
• Biziuk P., Hattin 1187, Bellona, Warszawa 2004.
• Dupuy R.E. i T.N., Historia wojskowości. Starożytność – średniowiecze, Bellona, Warszawa 1999.
• Konstam A., Wyprawy krzyżowe, Świat Książki, Warszawa 2005.
• Leśniewski S., Jerozolima 1099, Bellona, Warszawa, 1995.
• Madden T., The New Concise History of the Crusades, Rowman and Littlefield, Lanham 2005.
• Madden T. et Al., The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1997.
• Manteuffel T., Historia Powszechna. Średniowiecze, PWN, Warszawa 2002.
• Michałek A., Wyprawy krzyżowe. Armie ludów tureckich, Bellona, Warszawa 2001.
• Michałek A., Wyprawy krzyżowe. Normanowie, Bellona, Warszawa 2002.
• Pernoud R., Kobieta w czasach wypraw krzyżowych, Atext, Gdańsk 1996.
• Runciman S., Dzieje wypraw krzyżowych, Warszawa 1987.
• Składankowie M. i B., Wyprawy krzyżowe, KiW, Warszawa 1968.

Zobacz też

• Hrabstwo Trypolisu
• Żuawi papiescy

Linki zewnętrzne

• Krzyżowcy w Ziemi Świętej
• Średniowieczny Kościół Polski Polska wobec krucjat