Wyprawy krzyżowe

Wyprawy krzyżowe – łączna nazwa wszystkich krucjat prowadzonych od XI do XIII w. w celu odbicia, a następnie obrony miejsc związanych z religią chrześcijańską w Palestynie. Uczestników wypraw krzyżowych określa się mianem krzyżowcy.

Przyczyny wypraw krzyżowych

27 listopada 1095 papież Urban II na synodzie w Clermont ogłosił hasło wojny świętej^{[potrzebne źródło]}, czym zapoczątkował wyprawy krzyżowe.

U podstaw wypraw krzyżowych znajduje się chrześcijański kult Relikwii Męki Pańskiej. Najważniejsze znaczenie miało Drzewo Krzyża Świętego (od którego wyprawy wzięły swoją nazwę), na którym zmarł Jezus Chrystus, ale także inne, jak Święte Gwoździe czy włócznia żołnierza rzymskiego, który przebił bok Jezusa. Niektóre z tych relikwii były według tradycji chrześcijańskiej przechowane przez Apostołów Jezusa, a następnie przez pierwsze wspólnoty chrześcijańskie. Inne, jak Święty Krzyż, zostały odnalezione na polecenie władców Cesarstwa Bizantyńskiego ok. IV w. n. e. i umieszczone w Jerozolimie, a następnie przeniesione do Bizancjum, skąd z kolei przedostały się różnymi drogami, głównie we fragmentach, do Europy Zachodniej.

W okresie Średniowiecza przywiązanie do tych przedmiotów było w Kościele bardzo duże. Stąd ogromne poruszenie w ówczesnym świecie chrześcijańskim wywołało zdobycie Jerozolimy przez muzułmanów w 638 i ponownie przez Turków seldżuckich w 1072 roku. Wskutek tego wydarzenia, wiele z tych cennych Relikwii trafiło w ręce innowierców i zostało przewiezione w głąb Persji. Pierwszym celem wypraw krzyżowych było właśnie odbicie tychże Relikwii, a także Jerozolimy, w której znajdowały się ważne dla chrześcijan miejsca kultu oraz poszukiwań archeologicznych.

Wśród przyczyn wypraw krzyżowych wymienić należy:

Przyczyny polityczne

• agresywna polityka prowadzona przez władców muzułmańskich
• udzielenie pomocy Cesarstwu Bizantyjskiemu na prośbę cesarza Aleksego I
• rywalizacja papiestwa z cesarstwem (w 1095 r. papież Urban II wezwał do krucjat, obiecując zbawienie, korzyści materialne^{[potrzebne źródło]}, wolność dla chłopów^{[potrzebne źródło]})
• dążenia miast włoskich do rozszerzenia szlaków handlowych

Przyczyny religijne

• chęć odbicia Jerozolimy, Świętego Grobu Pańskiego i Ziemi Świętej, a następnie obrona tych miejsc przed niewiernymi
• zapewnienie chrześcijanom dostępu do miejsc kultu
• propagowanie religii chrześcijańskiej
• obietnica odpuszczenia wszelkich grzechów, a także uzyskania błogosławieństwa za udział w krucjacie

Przyczyny ekonomiczne

• liczne rycerstwo bez ziemi i zajęcia, brak ziemi do podziału (dziedziczył tylko najstarszy syn), wymuszona bezczynność (następstwo Pokoju Bożego)
• klęski żywiołowe, klęski głodu, epidemie w latach 1089-1095.

Wyprawy krzyżowe

Zdobycie Jerozolimy (1099) podczas I wyprawy krzyżowej – ilustracja ze średniowiecznego manuskryptu

Krzyżowcy z XI-XIII wieku

Wyprawy rycerskie

• I wyprawa krzyżowa (1097–1099) – stanowiła bezpośrednią odpowiedź na wezwanie papieża Urbana II. W skład wyprawy weszli rycerze lotaryńscy (w Bizancjum i na Bliskim Wschodzie nazywani "Frankami") oraz Normanowie i Prowansalczycy. W trakcie wyprawy krzyżowcy zdobyli m.in. Niceę, Antiochię, Maarrat an-Numan, a wreszcie Jerozolimę, gdzie utworzyli Królestwo Jerozolimskie. Była to jedyna wyprawa, która zakończyła się pełnym sukcesem wojsk zachodnich.
• II wyprawa krzyżowa (1147–1149) – zorganizowana w odpowiedzi na zdobycie przez muzułmanów hrabstwa Edessy. Wyprawą dowodziło dwóch europejskich monarchów – król Francji Ludwik VII i cesarz Konrad III. Krzyżowcy ponieśli druzgocącą porażkę w bitwie nad rzeką Bathys, a następnie odstąpili od oblężenia Damaszku.
• III wyprawa krzyżowa (1189–1192) – zorganizowana w odpowiedzi na zdobycie Jerozolimy przez wojska Saladyna. Wyprawą dowodzili: cesarz Fryderyk I Barbarossa, król Francji Filip II August oraz król Anglii Ryszard I Lwie Serce. Fryderyk Barbarossa utonął w trakcie wyprawy, natomiast siły Ryszarda zdobyły Akkę i pokonały wojska Saladyna w bitwach pod Arsuf i Jaffą. Ryszard nie zdecydował się na oblężenie Jerozolimy, a zamiast tego podpisał z Saladynem ugodę.
• IV wyprawa krzyżowa (1202–1204) – jej celem było wsparcie państw łacińskich na Bliskim Wchodzie, jednak na skutek manipulacji doży weneckiego Henryka Dandolo, krzyżowcy zaatakowali Bizancjum, doprowadzając do zdobycia Konstantynopola i utworzenia państewka nazywanego Cesarstwem Łacińskim.
• V wyprawa krzyżowa (1217–1221) – skierowana przeciw Egiptowi. Wyprawą dowodzili: król Węgier Andrzej II, książę Antiochii Boemund IV oraz król Cypru Hugo I Cypryjski. Krzyżowcom udało się zdobyć Damiettę, ale nie wykorzystali tego sukcesu i wkrótce zostali wyparci z Egiptu.
• Wyprawa dyplomatyczna (1228–1229) – zorganizowana przez cesarza rzymsko-niemieckiego Fryderyka II. Niektórzy historycy uważają ekspedycję cesarza za VI wyprawę krzyżową. Nie miała ona jednak charakteru wyprawy zbrojnej, a była swego rodzaju misją dyplomatyczną. Na drodze rokowań udało się krzyżowcom odzyskać Jerozolimę z korytarzem łączącym ją z wybrzeżem, a także Betlejem i Nazaret. Sukces tej wyprawy był większy od efektów wielu militarnych krucjat. W przypadku uznania tej misji za wyprawę krzyżową, numeracja ostatnich dwóch krucjat ulega zmianie (z VI na VII i z VII na VIII).
• VI wyprawa krzyżowa (1248–1254) – zorganizowana przez króla Francji Ludwika IX na wieść o zdobyciu Jerozolimy przez Chorezmijczyków w 1244 roku. Krzyżowcy ponownie zdobyli Damiettę, ale później doznali druzgocących porażek w bitwach pod Al-Mansurą i Fariskur. Podczas tego ostatniego starcia do niewoli dostał się sam Ludwik IX, co ostatecznie zakończyło wyprawę.
• VII wyprawa krzyżowa (1270) – zorganizowana przez Ludwika IX, który tym razem zaatakował Tunis, aby zmusić jego władcę do przejścia na wiarę chrześcijańską. Oblężenie było nieudane, a w obozie krzyżowców wybuchła zaraza (prawdopodobnie dżuma), na skutek której zmarł Ludwik IX. Po śmierci króla jego armia powróciła do Europy.

Wyprawy ludowe

Oprócz oficjalnych wypraw krzyżowych, organizowane były tzw. wyprawy ludowe, w których uczestniczyły tłumy chłopów, biedoty i pospolitych przestępców, często podróżujących z całymi rodzinami. Wszystkie z tych wypraw zakończyły się masakrami ich uczestników. Do krucjat ludowych zaliczane są:

• I wyprawa ludowa (1096) – poprzedzająca I wyprawę krzyżową, była prowadzona przez kaznodzieję Piotra z Amiens. Krzyżowcy ludowi dokonali kilku masowych rzezi ludności żydowskiej w Nadrenii i na szlaku swoich przemarszów, a po wkroczeniu do Azji Mniejszej zostali zmasakrowani przez oddziały sułtana Kilidż Arslana w czasie oblężenia zamku Kserigordon i w bitwie pod Civetot.
• II wyprawa ludowa (1147) – towarzysząca II wyprawie krzyżowej, podzieliła losy głównej wyprawy.
• Krucjata dziecięca (1212) – prowadzona przez grupę francuskich i włoskich kaznodziejów ludowych. Zgromadziła ona kilkadziesiąt tysięcy dzieci, które zostały załadowane na okręty weneckie i genueńskie. Większość dzieci zginęła z głodu na okrętach, reszta została wysadzona na Cyprze lub sprzedana w niewolę muzułmanom.

Inne wyprawy

Krótko po sukcesie pierwszej wyprawy, doszło do dwóch innych krucjat. Były to: krucjata 1101 roku i krucjata norweska (1107–1110). Historycy nie zaliczają ich do wypraw krzyżowych i nie nadają im numerów.

Do wypraw krzyżowych nie są też zaliczane późniejsze krucjaty przeciw muzułmanom, m.in. krucjata aleksandryjska (1365) i nikopolitańska (1396).

Skutki wypraw krzyżowych

Zamek krzyżowców w Zatoce Akaba, Egipt

Mapa ukazująca bliski wschód pomiędzy pierwszą a drugą krucjatą

Najważniejsze skutki wypraw krzyżowych:

• znaczące osłabienie i częściowe zniszczenie wschodniego chrześcijaństwa i jego bogatej kultury,
• osłabienie Cesarstwa Bizantyńskiego,
• powstanie zakonów rycerskich w Ziemi Świętej (tj. templariusze, joannici i Krzyżacy),
• rozwój handlu lewantyńskiego,
• rozwój miast włoskich (szczególnie Wenecji i Genui),
• rozwój żeglugi morskiej,
• wzrost niechęci do pogan i innowierców w Europie,
• wzmocnienie władzy królów francuskich,
• rozkwit ruchu pielgrzymkowego,
• pogorszenie stosunków z wyznawcami prawosławia,
• śmierć setek tysięcy ludzi,
• nieodwracalne zniszczenie wielu dzieł sztuki, architektury itp.

Źródła

Źródła dotyczące wypraw krzyżowych można podzielić na kilka grup według kryteriów językowych. Najważniejszymi do historii krucjat są źródła zachodnie: głównie łacińskie, później starofrancuskie i starowłoskie. Kolejną grupę stanowią źródła bizantyńskie napisane po grecku. Niemniej ważne źródła do dziejów krucjat powstały w języku arabskim. Te trzy grupy źródeł mają największe znaczenie dla poznania dziejów krzyżowców. Źródłami drugorzędnymi lub ważnymi tylko dla poszczególnych obszarów lub kwestii są źródła napisane w języku ormiańskim, syryjskim, perskim czy gruzińskim.

Źródła łacińskie mają pierwszorzędne znaczenie dla poznania dziejów wypraw krzyżowych. Trzeba jednak dodać, że do dziejów franków na wchodzie nieocenione są też nieinteresujące nas tu źródła bizantyńskie, arabskie, syryjskie i ormiańskie. Pierwsza krucjata 1096-1099 znalazła odbicie w dużej liczbie dzieł jej poświęconych. Najpopularniejsze dzieło to anonimowe Czyny Franków i pielgrzymów jerozolimskich (Gesta Francorum et aliorum Hierosolimitorum). Dotyczy ono wyłącznie dziejów pierwszej krucjaty napisane zostało przez anonimowego uczestnika wyprawy. Innymi historykami pierwszej krucjaty byli Rajmund z Aguilers autor Historia Francorum qui ceperunt Jerusalem, Fulcher z Chartres autor Gesta Francorum Iherusalem peregrinantium, Albert z Akwizgranu, Radulf z Caen. Każdy z nich opisał pierwszą krucjatę z innej perspektywy, część dotyczy też późniejszych dziejów krzyżowców w Ziemi Świętej. Większość z nich była jej uczestnikami, lecz w orszaku różnych wodzów wyprawy. Największym historykiem krucjatowym był Wilhelm z Tyru, arcybiskup tego miasta. Był on Frankiem urodzonym na Wschodzie. Piastował przez długi czas funkcję kanclerza królestwa jerozolimskiego i był wychowawcą króla Baldwina IV. Jego Historia rerum in patribus transmarinis gestarum obejmuje okres od 1095 do 1184 roku. Pisał je od 1169 roku do końca życia. Odznaczał się szerokimi horyzontami, rozumiał znaczenie wielkich wydarzeń swoich czasów i związków przyczynowych w historii. Lektura jego dzieła pozostawia wrażenie, że był to człowiek prawy, mądry i sympatyczny. Oprócz autopsji oparł się na innych źródłach a nawet na archiwach królewskich i zaginionych źródłach. Uważany jest za jednego z największych historyków średniowiecza. Jego dzieło było kontynuowane przez anonimowego autora do roku 1194. Głównym źródłem do dziejów IV krucjaty jest Zdobycie Konstantynopola Geoffroya de Villehardouin. Autor był jednym z wybitnych rycerzy uczestniczących w krucjacie. Swoje dzieło oparł na robionych na gorąco zapiskach, których sam był naocznym świadkiem. Pomimo swej niechęci do Bizantyńczyków, dzieło to daje rzetelny obraz wydarzeń. Jest to jedno z pierwszych dzieł w języku francuskim. Również po starofrancusku napisane jest dzieło Roberta de Clari o tym samym tytule. Autor jednak był zwykłym rycerzem i jego obraz wydarzeń jest bardzo naiwny i bardziej ograniczony niż u Villehardouina. Historykiem V krucjaty był Olivier z Paderbornu autor barwnej i obiektywnej Historia Damatiana. Bardzo osobista, rzetelnie napisana jest Historia Świętego Ludwika Jana Joinville. Autor opisał wyprawy krzyżowe króla francuskiego Ludwika IX Świętego.

Polskie badania nad wyprawami krzyżowymi

"Bez względu na to, czy uważamy krucjaty za największą i najbardziej romantyczną przygodę chrześcijaństwa, czy za ostatni z barbarzyńskich najazdów, nie ulega kwestii, że stanowiły one jedno z centralnych wydarzeń historii średniowiecznej". Są to słowa Stevena Runcimana autora jednych z najlepszych syntez dotyczących tego zagadnienia. Jak dotąd polskie badania nad krucjatami były dorywcze i przypadkowe. Do tej pory nie dysponujemy polską syntezą tego zagadnienia. Opracowania krucjat można znaleźć w każdym podręczniku historii średniowiecznej czy wojskowości. Jest to jednak niewystarczające. Polscy mediewiści nie poświęcili wyprawom krzyżowym zbyt dużo uwagi. Odbiło się to negatywnie na wizji krucjat, bowiem nie zastąpią tego prace obce często źle dobrane. Do tej pory nie została zrobiona porządna bibliografia polska dotycząca wypraw krzyżowych. Te, które istnieją są niestety bardzo niedokładne. Natomiast w literaturze pięknej książki o krucjatach należą do często czytanych. Świadczy o tym duża popularność trylogii Zofii Kossak: Krzyżowcy, Król trędowaty, Bez oręża, wznawianej przez kilkanaście polskie wydawnictwa. Wśród lektur szkolnych jest Jerozolima wyzwolona Torquata Tassa. Mimo to historiografia polska nie może się poszczycić dużą ilością prac na ten temat. Krucjaty mają w Polsce opinię negatywną. Zaciążył na tym przede wszystkim Zakon Krzyżacki, który kojarzy się z krucjatami. Jego historia i stosunki z Polską wpłynęły na negatywną opinie krucjat w Polsce. Wyprawy krzyżowe kojarzą się przeciętnemu Polakowi właśnie z Krzyżakami. Ludzie otrzymujący na egzaminach maturalnych bądź na studia zagadnienie krucjat piszą właśnie o Zakonie Niemieckim, nie potrafiąc wiele napisać o samych wyprawach krzyżowych.

Pierwszą pracą dotyczącą krucjat wydaną w Polsce była książka Louisa Maimbourga, Historya o krucjatach. Na wyzwolenie Ziemie Swiętey, przez X. Ludwika Maimburga Societ. Iesu, Przedtym Francuskim ięzykiem OPISANA, a teraz na Polski przez W.X. Andrzeia Wincentego z Unichowa Ustrzyckiego, Proboszcza katedralnego Przemyskiego, przełożona Roku Pańskiego 1707, Kraków 1707. Ten przekład z francuskiego okazał się dość popularny i wznowiono go jeszcze w 1708 i w latach 1768-1769. Kolejny wiek nie przyniósł nowych prac. Dopiero w roku 1905 w Warszawie ukazała się książka Z. Kwiecińskiego Dzieje wypraw krzyżowych podług Michaud i innych źródeł. Mimo swoich nieścisłości i błędów jest ona ciekawą krótką syntezą (s.179) tego okresu. Książka ta jednak nie jest odnotowywana jest w bibliografiach.

Nieco wcześniej badacz Stanisław Karwowski napisał pracę Czterej najznakomitsi przedstawiciele starofrancuskiej historiografii: Villehardouin, Joinville, Froissart i Comines wg Wailly ("Ateneum. Pismo Naukowo- Literackie", 1887, t.4, 58, s. 321-349). Praca dotyczyła najstarszych historyków starofrancuskich, dwóch pierwszych Villehardouin i Joinville było historykami epoki krucjat. Wzrost publikacji poświęconym krucjatom przyniósł okres międzywojenny. Olgierd Górka wydał krótką książeczkę w której opisał życie trzech znanych krzyżowców: Godfryda z Boulion, Ludwika Świętego i Władysława Warneńczyka (Bohaterowie krzyża, Warszawa 1925). Jednak ta książeczka nie była najwyższych polotów. Lepiej również krótko, lecz za to bardzo rzetelnie wyprawy krzyżowe przedstawił Stanisław Arnold (Wyprawy krzyżowe, Warszawa 1926). W okresie międzywojennym i tuz po wojnie przetłumaczono urywki dzieł historyków poświęcone krucjatom na potrzeby antologii tekstów średniowiecznych. Tuż po wojnie Halina Evert-Kappesowa i Janina Schoenbrenner napisały dla celów popularyzatorskich dla Wiedzy powszechnej krótką książkę Wyprawy krzyżowe (krucjaty) (Warszawa 1947). Aleksander Gieysztor zajął się w jednej pracy genezą ruchu krucjatowego i sprostował błędne poglądy na temat krucjat (Ze studiów nad genezą wypraw krzyżowych. Encyklika Sergiusza IV (1009-1012), Warszawa 1948). Jest do tej pory jedna z najpoważniejszych polskich prac o krucjatach. W 1968 roku ukazała się w popularnonaukowa książka Marii i Bogdana Składanków Wyprawy krzyżowe. Jest to jednak praca kompilacyjna oparta głownie na angielskim dziele Stevena Runcimana. Praca ta jest najlepszą, że wszystkich wyżej wymienionych krótkich opracowań. Niewiele natomiast warta jest praca Jana Dobraczyńskiego Doba krucjat. Szkice historyczne z XI-XIII w. (Warszawa 1968).

Kitab al I’tibar. Księga pouczających przykładów Usamy ibn Munkidha, jest pierwszym źródłem poświęconym krucjatom przełożonym w całości na polski. Ten pamiętnik z XII wieku z języka arabskiego przetłumaczył i opracował wybitny polski arabista Józef Bielawski. (Wrocław 1975). Uzupełnieniem to tego przekładu może być rozdział Pamiętniki arabskie pierwszego wieku krucjat w książce Tadeusza Kowalskiego, Na szlakach islamu. Szkice z historii ludów muzułmańskich (Kraków 1935, s. 185-211). Następnie w ukazało się tłumaczenie innego muzułmańskiego źródła Księgi czynów Melika Daniszmenda, Arifa Alego Daniszmendnane. Jest to epickie dzieło tureckie ważne dla poznania ówczesnej ideologii i panujących stosunków społecznych. Przełożyli to z tureckiego dwoje orientalistów M. Łabęcka-Koecherowa i Tadeusz Majda (Warszawa 1980. Ważne dla wypraw krzyżowych są dwie antologie: Islam w feudalnych państwach arabskich i krajach ościennych (VII-XV w.), Poznań 1976 i Kraje i kultury śródziemnomorskie, Poznań 1990. Wydał je wybitny arabista polski Jerzy Hauziński. Ważne dla okresu krucjat są inna prace tego autora. Wiele cennych uwag przynosi praca Polityka orientalna Fryderyka II Hohenstaufa (Poznań 1978). Następne prace autora poświęcone sa assasynom - muzułmańskiej sekcie zabójców działającej w okresie krucjat: Fryderyk II Hohenstauf i asasyni. Mało znany epizod w relacji Muhammada al- Hamwi, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski ofiarowane G. Labudzie, Poznań 1976; Muzułmańska sekta asasynów w europejskim piśmiennictwie wieków średnich, Poznań 1978; On Alleged Attempts at Converting the Assassins to Christianity in the Light of Wiliam of Tyre’s Account, "Folia Orientalia" 15 (1974). W tym czasie ukazały się też tłumaczenia obcych historyków poświęcone wyprawom krzyżowym. Ciekawa jest praca E. Farala, Życie codzienne w czasach Ludwika Świętego (Warszawa 1969). Praca radzieckiego historyka Nikołaja Sokołowa, Narodziny weneckiego imperium kolonialnego, (Warszawa 1984) jest dobra faktograficzne. Stanowi ona syntezę wczesnej ekspansji weneckiej do okresu IV wyprawy krzyżowej. Autor obficie wykorzystał źródła i opracowanie. Niestety na jej niekorzyść wpływa marksistowskie ujęcie tematu.

Cennym źródłem jest Aleksjada bizantyńskiej księżniczki Anny Komneny. Dzieło to przynosi wiele cennych informacji o pierwszej krucjacie. Przełożone ono zostało na polski bizantynistę przez Oktawiusza Jurewicza (Wrocław 1969-1972, 2 tomy). Niestety jeśli chodzi o źródła zachodnie sytuacja nie wygląda najlepiej. Jedynym łacińskim źródłem dotyczącym dziejów krucjat przełożonym na polski w całości są anonimowe Gesta francorum et aliorum Hierosolimitorum. Wydano to jako Anonima dzieje pierwszej krucjaty albo czyny Franków i pielgrzymów jerozolimskich (Warszawa - Kraków 1984). Tłumaczem tego ważnego dzieła był Karol Estreicher. Jego przekład i niezbyt liczne przypisy roją się bowiem od błędów i nieścisłości. Stanisław Rek w recenzji tego przekładu podaje ważniejsze błędy i nieścisłości tłumacza ("Kwartalnik Historyczny" 1986, s.933-938). Bez niej lepiej nie posługiwać się źródłem. Przydałoby się nowe wydanie tego dzieła lub nawet lepszy przekład. S. Rek jest również autorem artykułu poświęconemu wydarzeniom IV wyprawy krzyżowej („Partitio terrarum Imperii Romane” i markiz Bonifacy z Montferrat, "Balcanica Posnaniensia" IV, 1989, s. 69-78). Już w okresie międzywojennym zainteresowano się udziałem Polaków wyprawach krzyżowych. Robert Grodecki napisał ciekawy artykuł Polska wobec idei wypraw krzyżowych ("Przegląd Współczesny" 2 (1923), nr18). On także jest autorem wznowionej ostatnio pracy Kongres krakowski w roku 1364 (Warszawa 1939, wyd.2 Kraków 1995). Praca ta dotyczy kongresu, który odbył się w Krakowie za panowania Kazimierza Wielkiego z udziałem króla Cypru Piotra Lusigana, który szukał poparcia dla swojej krucjaty, która odbyła się w 1365 roku. Ukazały się też artykuły dotyczące udziału Polaków w poszczególnych krucjatach. Marian Mendys napisał o udziale Władysława II Wygnańca w II krucjacie w roku 1147 u boku swojego szwagra, króla niemieckiego Konrada III ("Rocznik Zakładu Naukowego im. Ossolińskich" 1-2 (1928), s. 399-434). Bronisław Włodarski zajął się natomiast udziałem Władysława Odonica w V krucjacie u boku króla węgierskiego Andrzeja II ("Kwartalnik Historyczny" 38 (1924), s.29-36). Andrzej Feliks Grabski opublikował ciekawy artykuł Polska wobec idei wypraw krzyżowych na przełomie XI i XII w., „Duch krzyżowy” Anonima Galla ("Zapiski Historyczne" 26 (1961), z. 4, s.37-64). Benedykt Zientara w swoim artykule omówił prawdopodobny udział Bolesława Wysokiego a nie jak twierdził Marian Mendys jego ojca Władysława Wygnańca w krucjacie 1147 roku (Bolesław Wysoki - tułacz, repatriant, malkontent. Przyczynek do dziejów politycznych Polski XII wieku, "Przegląd Historyczny" 62 (1971), s. 367-396). W. Dziewulski polemizował z Włodarskim, twierdząc, że w krucjacie króla Andrzeja II uczestniczył nie Władysław Odonic lecz był to Kazimierz Opolski (Bułgarka księżną opolską, "Sobótka" 14 (1969), s.159-183). Z tymi poglądami polemizował Wincenty Swoboda w artykule Księżna kaliska Bułgarką ?, Przyczynek do rozbioru krytycznego „Annalium” Jana Długosza("Studia i Materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza" 13 (1980), z. 2, s. 61-78). Bogato przedstawiają się u nas publikacje na temat późnych krucjat a szczególnie Warny 1444. Nie należy się dziwić: udział Polaków i bohaterska śmierć króla polskiego. Publikacje te przekraczają samą swą ilością wszystkie polskie publikacje dotyczących właściwych krucjat XI-XIII wieku. Brakuje jednak również przedstawienia wszystkich polskich prac dotyczących późnych krucjat czy choćby dużej literatury dotyczącej bitwy pod Warną.

Szybciej niż badania nad krucjatami, posuwają się u nas badania nad zakonami rycerskimi. Nie warto tu wymieniać dosyć bogatej literatury dotyczącej Krzyżaków. Prowadzone są też badania poświęcone innym zakonom rycerskim na ziemiach polskich: templariuszom, joannitom, braciom dobrzyńskim i innym. Edward Potkowski napisał cenną książkę Rycerze w habitach (Warszawa 1974, wyd. 2 popr i rozsz. 1978) ostatnio wznowiona jako Zakony rycerskie (Warszawa 1995). Ukazały się też przekłady książek o templariuszach Marion Melvion, Dzieje templariuszy (Warszawa 1991) i Regine Pernoud, Templariusze (Gdańska 1995). Posiadamy też pracę o Joannitach: P. Czerwińskiego, Zakon Maltański i jego stosunki z Polską na przestrzeni wieków (Londyn 1962). Do prac o zakonach rycerskich należy dołączyć jeszcze Poczet wielkich mistrzów krzyżackich Pawła Piżuńskiego (Gdańsk 1997). Książka ma charakter tradycyjnego pocztu. W Toruniu wychodzi pod redakcją Z. H. Nowaka seria: "Ordines militares" poświęcona różnym aspektom średniowiecznych zakonów rycerskich.

W 1987 roku ukazała się w końcu synteza wypraw krzyżowych. Były to Dzieje wypraw krzyżowych Stevena Runcimana. To trzytomowe dzieło wypełniło pustkę w polskiej literaturze poświęconej wyprawom krzyżowym. Jest w nim wykorzystana prawie cała literatura przedmiotu a przygotowanie źródłoznawcze autora, można tylko podziwiać. Praca zawiera oprócz tego dobre tablice genealogiczne. Po ukazaniu się pierwszego wydania jeszcze dwukrotnie je wznawiano. Następnie zaczęło ukazywać prac autorów polskich i obcych poświęconych krucjatom. Niektóre są godne uwagi. Ważna jest praca Petera Malcolma Holta, Bliski wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku (Warszawa 1992). Dobra jest też praca znanej autorki francuskiej Régine Pernoud, Kobieta podczas wypraw krzyżowych (Gdańsk 1995). Nieco inaczej należy ocenić pracę czeskich badaczy Wery i Mirosława Hrochów, W obronie Grobu Chrystusa. Krzyżowcy w Lewancie (Warszawa 1992). Praca jest oparta głownie na Runcimanie i brak w niej jakiegokolwiek aparatu naukowego. Jest to praca typowo popularnonaukowa. Podobne zamierzenie ma książka Georgesa Tate, Orient podczas wypraw krzyżowych (Wrocław 1996). Tekst w tej pracy jest jedynie uzupełnieniem do ilustracji. Zupełnie bezwartościową pracą jest Jerozolima 1099 Sławomira Leśniewskiego, wydana przez Bellonę w serii Historyczne Bitwy. Praca ta stanowiąca kompilację polskich prac dotyczących tego zagadnienia zawiera wiele błędów i nieścisłości. Nie warto z niej korzystać tym bardziej, że autor powtarza błędy z koszmarnego wydania Anonima dzieje pierwszej krucjaty. Ważne są też prace o krajach sąsiednich. Dobra pracą Burzliwe dzieje kalifatu Bagdadzkiego Jerzego Hauzińskiego (Warszawa 1993). Dobra też jest praca Michaela Angolda, Cesarstwo bizantyńskie 1025-1204. Historia polityczna (Kraków 1993). Rozdziały dotyczące krucjat są obszerne potraktowane. Warto zasygnalizować, że pojawiła się ważna monografia poświęcona dziejopisarstwu epoki krucjat. Jest to Zdzisława Pentka, Geoffroy de Villehardouin. Rycerz i kronikarz IV wyprawy krzyżowej (Poznań 1996). Praca jest biografią kronikarza połączona z krytyką zewnętrzną i wewnętrzną jego kroniki. Autor usystematyzował kierunki badań nad Villehardouinem i jego dziełem. Oddał szczegółowy opis wszystkich rękopisów dzieła. Przeprowadził dokładną analizę jego dzieła. Dokonał zestawienia grup etnicznych występujących w dziele, analizę horyzontu geograficznego. Zaproponował ścisły przedział czasowy napisania kroniki. Uzupełnieniem pracy są listy uczestników IV wyprawy krzyżowej i nazw geograficznych występujących w Zdobyciu Konstantynopola Geoffroya Villehardouina. Podziw budzą obszerne bibliografie: bibliografia IV krucjaty licząca 232 pozycje, wydań Zdobycia Konstantynopola - 71 pozycji i źródeł i opracowań dotyczących Villhardouinowi. Cała praca jest bardzo obszerna i jest pierwszą w Polsce monografią poświęconą dziejopisarstwu okresu wypraw krzyżowych. Zdzisław Pentek jest także autorem artykułu: Przyczynek do dziejów heraldyki w świetle kronik Geoffroya de Villehardouina i Roberta de Clari ("Gens. Kwartalnik Towarzystwa Genealogiczno-Heraldycznego w Poznaniu" 2 (1991), z .1, s. 20-22). W 1997 roku w Poznaniu ukazał się przekład Zdobycia Konstantynopola Roberta de Clari i Geoffroya Villehardouina. Autorem przekładów ze starofrancuskiego i komentarzy jest Zdzisław Pentek.

Bibliografia

• Angold M., Czwarta Krucjata, Bellona, Warszawa 2006.
• Biziuk P., Hattin 1187, Bellona, Warszawa 2004.
• Dupuy R.E. i T.N., Historia wojskowości. Starożytność – średniowiecze, Bellona, Warszawa 1999.
• Konstam A., Wyprawy krzyżowe, Świat Książki, Warszawa 2005.
• Leśniewski S., Jerozolima 1099, Bellona, Warszawa, 1995.
• Madden T., The New Concise History of the Crusades, Rowman and Littlefield, Lanham 2005.
• Madden T. et Al., The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1997.
• Manteuffel T., Historia Powszechna. Średniowiecze, PWN, Warszawa 2002.
• Michałek A., Wyprawy krzyżowe. Armie ludów tureckich, Bellona, Warszawa 2001.
• Michałek A., Wyprawy krzyżowe. Normanowie, Bellona, Warszawa 2002.
• Pernoud R., Kobieta w czasach wypraw krzyżowych, Atext, Gdańsk 1996.
• Runciman S., Dzieje wypraw krzyżowych, Warszawa 1987.
• Składankowie M. i B., Wyprawy krzyżowe, KiW, Warszawa 1968.

Zobacz też

• Hrabstwo Trypolisu
• Żuawi papiescy

Linki zewnętrzne

• Krzyżowcy w Ziemi Świętej
• Średniowieczny Kościół Polski Polska wobec krucjat