Żeleźniak (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Żeleźniak
Ilustracja
Żeleźniak żółty
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina jasnotowate
Rodzaj żeleźniak
Nazwa systematyczna
Phlomis L.
Sp. Pl. 2: 584. 1753

Żeleźniak (Phlomis L.) – rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych. Według niektórych ujęć taksonomicznych należy do niego ok. 100 gatunków rosnących w naturalnych warunkach w Europie i Azji, na obszarze od Morza Śródziemnego po Chiny[2], poza tym w północnej Afryce[3]. Połowa gatunków występuje w basenie Morza Śródziemnego[4] z centrum zróżnicowania w Turcji (34 gatunki)[5]. Drugim centrum zróżnicowania są Chiny, gdzie rosną 43 gatunki, zwłaszcza w prowincjach Syczuan i Junnan[3]. Przedstawiciele tego rodzaju nie występują we florze Polski[6].

Rośliny te zasiedlają tereny otwarte i suche, skaliste i pokryte zbiorowiskami trawiastymi[7][5]. Niektóre gatunki, zwłaszcza żeleźniak krzewiasty Phlomis fruticosa, uprawiane są jako ozdobne[7][5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Phlomis cypria
Phlomis fruticosa
Phlomis russeliana
Pokrój
Byliny, krzewinki i krzewy osiągające ponad 1 m wysokości, o pędach owłosionych[5].
Liście
Naprzeciwległe, zróżnicowane (dolne często sercowate)[5], często kutnerowate, zazwyczaj duże (ponad 10 cm długości)[2].
Kwiaty
Zebrane w okółki. Kielich zrosłodziałkowy, niewielki, lejkowaty, z 5 lub 10 żyłkami przewodzącymi i pięcioma ząbkami. Korona różowa, różowofioletowa lub żółta, rzadko biała, zrosłopłatkowa. U nasady pięć zrośniętych płatków tworzy rurkę krótszą od kielicha. Na jej końcu znajdują się dwie wargi. Warga górna jest kapturkowata i zgięta w dół. Warga dolna składa się z trzech łatek, z których środkowa jest większa od bocznych i czasem rozwidlona. Pręciki są cztery. Zalążnia górna, złożona z dwóch owocolistków, dwukomorowa, w każdej komorze z dwoma zalążkami. Szyjka słupka pojedyncza, cienka, z dwudzielnym znamieniem[5].
Owoce
Czterodzielne rozłupnie, rozpadające się na cztery pojedyncze lub owłosione rozłupki[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Synonim[8]

Phlomoides Moench

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae) Lindl., która jest jednym z kladów w obrębie rzędu jasnotowców (Lamiales) Bromhead z grupy astrowych spośród roślin okrytonasiennych[1].

Pozycja systematyczna według systemu Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Lamianae Takhtajan, rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), podrząd Lamiineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jasnotowate (Lamiaceae Lindl.), rodzaj żeleźniak (Phlomis L.)[9].

Wykaz gatunków[10][11]
Mieszańce międzygatunkowe[10]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-31].
  2. a b Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  3. a b Phlomis Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-05-17].
  4. Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 1052. ISBN 83-214-1305-6.
  5. a b c d e f g Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 297. ISBN 0-333-74890-5.
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. a b David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 707. ISBN 978-1-107-11502-6.
  8. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-01-02].
  9. Reveal James L. System of Classification. PBIO 250 Lecture Notes: Plant Taxonomy. Department of Plant Biology, University of Maryland, 1999 Systematyka rodzaju żeleźniak według Reveala
  10. a b Phlomis (ang.). The Plant List. [dostęp 25 stycznia 2014].
  11. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 140. ISBN 978-83-925110-5-2.