Akyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pomnik akyna w Narynie w Kirgistanie
Okolicznościowa moneta z 2011 roku o nominale 50 tenge z przedstawieniem ajtysu

Akyn – w tradycjach narodów Azji Środkowej ludowy poeta-improwizator, pieśniarz wykonujący przy akompaniamencie tradycyjnego instrumentu muzycznego utwory swoje lub tradycyjne, najczęściej o charakterze lirycznym lub epickim. Tradycyjnym instrumentem wykorzystywanym przez akynów była dombra, aczkolwiek wielu twórców, zwłaszcza w nowszych czasach, korzystało także np. z kobyzu.

Akyni[edytuj]

Akyni – improwizujący poeci i pieśniarze – znani są od czasów średniowiecza, a okres największego rozkwitu sztuki akynów przypada na XV–XVI wiek[1]. Akyni dzielili się na wykonujących utwory epickie (żyrszy) i pieśniarzy (ölengszy)[1]. Utwory wykonywano przy akompaniamencie kazachskiej dombry lub kirgiskiego kobyzu[2]. Wielu akynów utrzymywało się wyłącznie z honorariów otrzymywanych za występy[1]. Wielu władców zatrudniało akynów, którzy towarzyszyli im także podczas podroży czy wypraw wojennych[1].

Twórczość akynów była rozwinięta głównie wśród Kazachów i Kirgizów, ale także innych narodów regionu[1]. Do najsławniejszych akynów kazachskich należeli m.in. Machambet Utemisow (1804–1846), Żajau Musa Bajżanuły (1835–1929), Szernijaz Żaryłgasuły (1817–1881), Süjynbaj Aronuły (1815–1898), Żambył Żabajew (1846–1945) oraz Kenen Äzyrbajew (1884–1974)[1], zaś wśród Kirgizów Toktoguł Satyłganow (1864–1933).

Współcześnie mianem akyna określa się w tych kulturach także poetę-literata.

Ajtys[edytuj]

Akyni brali udział w tradycyjnej uroczystości zwanej ajtys, będącej rodzajem zawodów poezji improwizowanej, w których twórcy prezentowali swoje zdolności poetyckie i muzyczne[2]. Podczas zawodów oponenci siedzieli naprzeciwko siebie i prowadzili improwizowany dialog poetycki na temat wybrany przez publiczność[2]. Zwycięzcą był artysta, który według publiczności zaprezentował najlepsze zdolności muzyczne, był najbardziej oryginalny i dowcipny[2]. Ajtys odbywa się z okazji ważniejszych wydarzeń w tradycyjnym kalendarzu ludowym, ale też np. na jarmarkach.

W 2015 roku sztuka improwizacji ajtys została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO[2].

Przypisy

  1. a b c d e f g Aqyn. W: Didar Kassymova, Zhanat Kundakbayeva, Ustina Markus: Historical Dictionary of Kazakhstan. Scarecrow Press, 2012, s. 30–31. ISBN 9780810879836. [dostęp 2016-12-30].
  2. a b c d e f UNESCO: Aitysh/Aitys, art of improvisation (ang.). [dostęp 2016-12-30].