Autonomia uniwersytetów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Autonomia uniwersytetów – szczególnie rozumiana autonomia odnoszona do szkół wyższych, która sprowadza się do stanowienia rozległych uprawnień statutowych o charakterze samorządowym[1].

Podstawy autonomii uniwersytetów, zarówno te ideowe, jak i organizacyjne, zostały sformułowane w dobie Oświecenia, aczkolwiek idea autonomii sięga początków uniwersytetów średniowiecznych (w 1158 Fryderyk I Barbarossa wydał dokument Authentica habita, w którym przyznawał uniwersytetom wiele praw, m.in. wyłączenie studentów spod jurysdykcji miejskiej[2]). Uniwersytet autonomiczny dojrzałą postać przybrał w XIX w.[3] Autonomia uniwersytetów czerpie najwięcej z tradycji Uniwersytetu Humboldta, zgodnie z którą państwo nie powinno ingerować w wewnętrzne sprawy uczelni i jest fundamentalną zasadą współczesnego społeczeństwa zapisaną w Magna Charta Universitatum.

Rodzaje autonomii[edytuj]

  • instytucjonalna, tzn. posiadanie przez uczelnie prawa do: uchwalenia statutu; wyboru, powoływania i odwoływania organów jednoosobowych i kolegialnych uczelni; tworzenia własnej struktury organizacyjnej; doboru nauczycieli akademickich, pracowników naukowych i administracyjnych, a także nawiązania z innymi podmiotami porozumień w celu promowania uczelni oraz rozwoju jej celów instytucjonalnych.
  • dydaktyczno-naukowa, tzn. posiadanie przez uczelnie prawa do: samodzielnego określania misji, wyznaczania kierunków prowadzenia badań naukowych, ustalania programów kształcenia, określania szczegółowych zasad i trybu przyjmowania na studia, swobodnego weryfikowania wiedzy i umiejętności studentów, wydawania państwowych dyplomów ukończenia studiów oraz nadawania tytułów naukowych.
  • finansowa rozumiana jako gwarancja integralności majątku uczelni. Podstawowe elementy tej autonomii to: zobowiązanie władz publicznych do zapewnienia uczelniom publicznym środków finansowych niezbędnych do wykonywania ich zadań; prawo prowadzenia działalności gospodarczej niezależnie od działalności edukacyjnej i naukowej; prawo do przenoszenia niewykorzystanych środków publicznych na kolejny rok oraz prawo do zbywania aktywów[4]. Zobowiązanie władz publicznych do zapewnienia uczelniom publicznym środków finansowych niezbędnych do wykonywania ich zadań znajdziemy w ustawie traktującej o szkolnictwie wyższym w Austrii, Belgii, Bułgarii, Estonii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Polsce, Portugalii, Słowenii i we Włoszech. Nie znajdziemy natomiast w ustawodawstwie Słowacji i Wielkiej Brytanii. Prawo prowadzenia działalności gospodarczej niezależnie od działalności edukacyjnej i naukowej mają uczelnie w Austrii, Belgii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Polsce, Portugalii, Słowenii, Słowacji i w Wielkiej Brytanii. Prawa tego nie posiadają natomiast uczelnie w Estonii i we Włoszech. Niewykorzystane środki publiczne na kolejny rok mogą przenieść uczelnie w Austrii, Belgii, Bułgarii, Estonii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Polsce, Portugalii, Słowacji, Wielkiej Brytanii i we Włoszech. Nie mogą natomiast uczelnie w Słowenii. W Niemczech każdy land samodzielnie określa metodę rozdziału środków publicznych w ramach bezpośredniego finansowania uczelni. Prawo do zbywania aktywów posiadają uczelnie w Belgii, Bułgarii, Estonii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Polsce, Portugalii, Słowenii, Słowacji, Szwajcarii i w Wielkiej Brytanii. Natomiast nie posiadają uczelnie publiczne w Austrii i we Włoszech[5].

Rodzaje uniwersytetów ze względu na poziom autonomii[edytuj]

  • model Kanta - państwo interweniuje jedynie w niektórych aspektach działalności uczelni,
  • model Humboldta - państwo odgrywa rolę drugoplanową i nie ingeruje w wewnętrzne sprawy uniwersytetu,
  • model Napoleona - państwo zachowuje pełną kontrolę nad działalnością uniwersytetów (brak autonomii),
  • model brytyjski - państwo nie jest właścicielem uniwersytetów, wspiera je jedynie w ich działalności[6]

Przypisy

  1. Dominik Antonowicz, Uniwersytet przyszłości. Wyzwania i modele polityki, Warszawa 2005.
  2. Antoni Dębiński: Znaczenie prawa dla rozwoju nauki w średniowieczu. W: Czasy katedr - czasy uniwersytetów. Źródła jedności narodów Europy. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2005, s. 36-37. ISBN 83-7363-258-1.
  3. Jan Boguski, Od uniwersytetu tradycyjnego do uniwersytetu przyszłości, „Nauka i Szkolnictwo Wyższe”, nr 1/33/2009.
  4. Monika Stachowiak-Kudła, Autonomia szkół wyższych a instytucjonalne mechanizmy zapewnienia jakości w Polsce i wybranych państwach europejskich, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2012.
  5. Monika Stachowiak-Kudła, Janusz Kudła, Financial regulations and the diversification of funding sources in Higher education institutions: Selected European experiences, „„Studies in Higher Education” 2017, Vol. 42, No. 9, p. 1718-1735”.
  6. Tight M., „So What is Academic Freedom en Academic Freedom and Responsability”, Open University Press 1988.

Bibliografia[edytuj]

  • Dominik Antonowicz, Uniwersytet przyszłości. Wyzwania i modele polityki, Warszawa 2005.
  • Jan Boguski, Od uniwersytetu tradycyjnego do uniwersytetu przyszłości, „Nauka i Szkolnictwo Wyższe”, nr 1/33/2009.
  • Monika Stachowiak-Kudła, Autonomia szkół wyższych a instytucjonalne mechanizmy zapewnienia jakości w Polsce i wybranych państwach europejskich, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2012.
  • Janusz Tymowski, Autonomia uczelni: na przykładzie Republiki Federalnej Niemiec, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, Warszawa 1981.