Oświecenie (epoka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
François-Marie Arouet. portret Woltera
Joseph von Sonnenfels: Człowiek bez przesądów – A.D. 1765

Oświecenie, in. wiek Oświecenia (fr. siècle des Lumières), jako wiek rozumu[1], czy wiek filozofów[2] – nurt kulturalny oraz okres w historii Europy przypadający na koniec XVII wieku do początku XIX wieku, szerzący deizm, indyferentyzm religijny, naturalizm i krytykę Kościoła[3]. W rozumieniu szerszym: epoka w dziejach kultury europejskiej między barokiem a romantyzmem że sztandarowym dziełem encyklopedią powszechną[4] i mottem:

Quote-alpha.png
Miej odwagę być mądrym[5].

Wszystkie nazwy oddają przełomowy charakter tej epoki. Oświecony, czyli wyzwolony z wszelkich więzów, rozum ludzki ma być światłem rozjaśniającym drogę do poznania prawdy o świecie i człowieku.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Ludzie oświecenia najbardziej cenili to, co można pojąć rozumem. Ważna cecha oświecenia to sekularyzacja państw europejskich oraz sformułowanie praw człowieka. To myśliciele tej epoki określili doktrynę katolicką oraz nastawienie Kościoła do kultury mianem obskurantyzmu [6].

  • W Polsce idee oświecenia doprowadziły do przyjęcia Konstytucji 3 maja (1791) oraz do nieudanych prób budowy nowoczesnego państwa. Panował styl określany mianem klasycyzmu wszechpolskiego.

Nazwa epoki[edytuj | edytuj kod]

Nazwa epoki we wszystkich językach europejskich (fr. Les Lumières, niem. die Aufklärung, ang. the Enlightenment, hiszp. la ilustración. wł. l'illuminazione) odwołuje się do światła lub świateł, rozumianego jako siła rozpraszająca mrok i zabobon. Światło jest jedną z naczelnych metafor całej epoki[7].

Oświecenie w każdym z krajów przybierało swoją specyficzną formę, wynikającą z lokalnych warunków. Stąd też wobec tych lokalnych form oświecenia niekiedy używa się nazwy z danego języka (np. die Aufklärung wobec niemieckiej formy oświecenia).

Ramy chronologiczne[edytuj | edytuj kod]

Oświecenie jest epoką w historii kultury i społeczeństw europejskich, zasadniczo przypadającą na wiek XVIII. Jak w przypadku każdej z epok, dokładne ramy chronologiczne mają charakter umowny. Mogą też zachodzić różnice geograficzne i w ramach poszczególnych obszarów życia do których się odnoszą.

Za ramy chronologiczne epoki uznaje się lata 1680 - 1789. Data początkowa wiązana jest z końcem klasycyzmu francuskiego (we Francji)[8], a ogólniej, za Paulem Hazardem za początek "kryzysu świadomości europejskiej" (1680-1715), okresu będącego pomostem między wczesną nowożytnością a oświeceniem[9][10]. Datą końcową jest wybuch rewolucji francuskiej (1789). Okres rewolucji i czasy napoleońskie uznawane są za epokę przejściową, a Napoleona określa się czasem jako "ostatniego oświeceniowego despotę"[10].

Kwestią konwencji w ramach dyscypliny jest również stosunek oświecenia do innych epok. W historii literatury, literatura oświecenia następuje po literaturze baroku, a zostaje zastąpiona przez literaturę romantyzmu. Poza historią literatury, barok nie jest odróżniany wyraźnie od oświecenia i ostatnie dekady stylu barokowego (w architekturze czy malarstwie) rozwijają się w epoce świateł[11]. W filozofii, gdzie barok nie jest uznawany za odrębną epokę, oświecenie jest szczytowym momentem filozofii nowożytnej.

Nauka[edytuj | edytuj kod]

W epoce oświecenia dokonano wielu kluczowych odkryć i wynalazków. Doszło też do wyodrębnienia się niektórych dyscyplin naukowych. Oświecenie było w tym zakresie kontynuacją i udoskonaleniem dokonań poprzedniej epoki, w której rozpoczęła się rewolucja i powstała nowożytna nauka.

W połowie XVIII w. wykształciła się chemia jako jako odrębna dyscyplina oparta na nowożytnej metodologii naukowej. Dzięki pracom Roberta Boyle'a rozwija się chemiczna analiza jakościowa, oraz badania nad gazami. Odkrywane i wyodrębniane są nowe substancje, które następnie zostaną zidentyfikowane jako odrębne pierwiastki (np. platyna, sód, potas, wodór). Kluczowe znaczenie miało odkrycie tlenu przez Carla Wilhelma Scheele'a i Josepha Priestleya (lata siedemdziesiąte XVIII w.), a następnie badania nad nim przez Antoine'a Lavoisiera, który nadał mu łacińską nazwę oxygen. Pozwoliło mu to przezwyciężyć teorię flogistonu i ustalić podstawową nomenklaturę chemiczną[12].

Kluczowym wynalazkiem, który pozwolił na rozwój biologii jest wynalezienie mikroskopu przez Antoniego van Leeuwenhoeka[13].

Filozofia[edytuj | edytuj kod]

Można wyróżnić trzy zasadnicze ośrodki filozoficzne: francuski (Voltaire, Denis Diderot, Jean le Rond d’Alembert, Monteskiusz), szkocki (Francis Hutcheson, David Hume, Adam Smith, Thomas Reid) i niemiecki (die AufklärungChristian Wolff, Moses Mendelssohn, Gotthold Ephraim Lessing, Immanuel Kant)[14].

Motywem przewodnim epoki był kult rozumu i dążenie do osiągnięcia największej rozumności. Drugim motywem było pragnienie wyzwalania umysłu z różnego rodzaju błędów i uprzedzeń. Obwiniano siebie o skrępowanie swego umysłu więzami ciemnoty, nietolerancji i fanatyzmu chrześcijaństwa. Przodowała w tym filozofia francuska, której najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem był Voltaire. Nurt ten cechował optymizm co do doskonalenia ludzkości i idea postępu[15].

Oświeceniowi filozofowie byli pod ogromnym wrażeniem rozwoju nauk przyrodniczych. Nauka miała być motorem postępu społecznego, zwalczając zabobon i przesądy i przyczyniając się do stworzenia nowych, bardziej egalitarnych form życia społecznego. Częścią tego miało być zrzucenie dawnych autorytetów: arystokracji, Kościoła i Arystotelesa[16]. Najbardziej znanym projektem tego typu była Encyclopédie. Szczególny rozkwit filozofii przyrody (i radykalizacja jej stanowisk) nastąpił w przedrewolucyjnej Francji, gdzie rozwinął się radykalny materializm powiązany z ateizmem[17].

Nie wszyscy filozofowie podzielali jednak fascynację rozwojem cywilizacji, co stało się źródłem innego nurtu pragnącego powrotu do natury i idealizującego stan natury[18]. Czołowym reprezentantem tego nurtu był przede wszystkim Jean-Jacques Rousseau, sceptyczny wobec idei postępu. Rousseau wskazywał na ograniczenia rozumu i wagę uczuć, stając się źródłem prekursorem sentymentalizmu i romantyzmu.

Oświecenie w poszczególnych krajach[edytuj | edytuj kod]

Oświecenie we Francji[edytuj | edytuj kod]

W XVIII-wiecznej Francji istniały trzy skrzydła oświecenia:

Monteskiusz wysunął myśl, aby zastosować trójpodział władz (prawodawcza – ustanawiająca prawo, wykonawcza – wprowadzająca prawa w życie, sądownicza – dbająca o przestrzeganie prawa).

Oświecenie w Wielkiej Brytanii[edytuj | edytuj kod]

Oświecenie w Austrii[edytuj | edytuj kod]

Oświecenie w Hiszpanii[edytuj | edytuj kod]

Hiszpania była przez Francuzów uważana za kraj zacofany, o czym świadczy artykuł o tym państwie jaki dostarcza nam dziś Wielka Encyklopedia Francuska, lecz opinia ta nie jest do końca słuszna.

Oświecenie w Portugalii[edytuj | edytuj kod]

Portugalskie oświecenie reprezentuje przede wszystkim „wróg Kościoła” Markiz de Pombal.

Oświecenie w Niemczech[edytuj | edytuj kod]

  • Symbolem niemieckiego oświecenia jest dziś Immanuel Kant, który dokonał syntezy myśli Hume’a i innych filozofów europejskiego oświecenia. Warto tu wspomnieć choćby jego broszurę pt. Czym jest Oświecenie? z 1784 roku, jak i jego powszechnie znane stwierdzenie, cytowane jako motto Oświecenia
Quote-alpha.png
Oświecenie to wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy. Niepełnoletniość to niezdolność do posługiwania się własnym rozumem bez pomocy innych. (niem. Die Aufklärung ist der Ausgang des Menschen aus der selbstverschuldeten Unmündigkeit. Unmündigkeit ist das Unvermögen, sich seines Verstandes ohne Leitung eines anderen zu bedienen.)
  • Oświecenie północnoniemieckie wspierał mocno król Prus Fryderyk Wielki.

Oświecenie we Włoszech[edytuj | edytuj kod]

Italia nie była w wieku XVIII centrum europejskiego życia intelektualnego, jak to miało miejsce w wiekach poprzednich, niemniej jednak włoskie oświecenie wydało kilku wybitnych prawników (Cesare Beccaria, Francesco Mario Pagano) i filozofów historycznych (Giambattista Vico, Ludovico Antonio Muratori). W Toskanii reformy w duchu Oświecenia przeprowadzał Bernardo Tanucci.

Oświecenie w Danii[edytuj | edytuj kod]

Fundamentem duńskiego Oświecenia był pietyzm i odnowa religijna. Do pietystów-ludzi Oświecenia należeli min: Johannes Bartholomaeus Bluhme (1681-1753), Erik Pontoppidan (1698-1764) czy Hans Adolph Brorson (1694-1764).

Oświecenie w Polsce[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Oświecenie w Polsce.

Prócz kilku radykałów takich jak Hugo Kołłątaj polskie oświecenie zachowało do III rozbioru dość łagodne oblicze, jakie nadali mu biskupi; Ignacy Krasicki lub Adam Naruszewicz. Ważny wkład w myśl oświeceniową (szczególnie francuską) zawdzięcza się królowi Stanisławowi Leszczyńskiemu, autorowi „Dzieła dobroczynnego filozofa” (Oeuvre de philosophe bienfaisant). Oświecenie w Polsce dzieli się na trzy okresy:

  • 1740-1764 – faza wstępna
  • 1764-1795 – faza dojrzała, inaczej „czasy stanisławowskie” (za czasów panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego)
  • 1795-1822 – faza schyłkowa

Oświecenie w Rosji[edytuj | edytuj kod]

Kulminacyjnym momentem i punktem rosyjskiego Oświecenia jest krytyka władzy carskiej i feudalizmu, jaką rozpoczął Aleksandr Radiszczew.

Krytyka idei i postaw oświeceniowych[edytuj | edytuj kod]

Konserwatyzm kontra oświecenie[edytuj | edytuj kod]

W opozycji do oświecenia pojawiła się ideologia konserwatywna. Konserwatyści odrzucali indywidualizm, stawiając znaczenie wspólnoty wyżej niż prawa jednostki. Podkreślali rolę emocji w życiu człowieka, podważając znaczenie racjonalizmu. Jednak największa rozbieżność dotyczyła natury człowieka. Konserwatyści uznawali, że ludzie są skażeni grzechem pierworodnym. W praktyce oznacza to naturalną skłonność do czynienia zła, której nie da się usunąć dzięki wychowaniu czy poprawie warunków życia. Konserwatyści jako jedyne lekarstwo na wady ludzkiej natury uznawali przywiązanie do tradycji oraz religii postrzeganej jako źródło wartości. Władza opierająca się na takich ideałach miała bronić obywateli przed ich własną odpowiedzialnością.

Idee oświeceniowe a wiara chrześcijańska[edytuj | edytuj kod]

Oświecenie przeciwstawiło światło autonomicznego rozumu światłu, które kultura europejska czerpała przez wieki – inspirowana przez chrześcijaństwo – z życia wiary. Według Josepha Ratzingera Oświecenie akceptowało w religii chrześcijańskiej jedynie to, co dało się pomyśleć czysto rozumowo. Tak traktowana religia, nie dostarczając ludziom siły do życia, szybko się rozpadła. Ponieważ religia stawia człowiekowi bezwarunkowe żądania, potrzebuje także uprawomocnienia większego niż to, co człowiek sam potrafi wymyślić. Chociaż przekracza ludzkie rozumowanie, religia potrzebuje jednak pewnej rozumności. Rozpad religii antycznych i kryzys chrześcijaństwa w XX i XXI w. pokazuje, według kardynała, że religia nie przetrwa jeśli nie współgra z elementarnym rozumnym postrzeganiem świata. W następstwie niestety, jako efekt usunięcia przez idee oświeceniowe religii ze sfery racjonalnej, znaleziono jej miejsce – głównie za sprawą Friedricha Schleiermachera (1768-1834 r.) – w sferze prywatnych uczuć:

Quote-alpha.png
Mając świadomość tego, że nie da się zrezygnować z religii, po epoce oświecenia zaczęto szukać dla niej nowego miejsca – przestrzeni, w której niczym na nieosiągalnej, niezagrożonej przez rozum gwieździe, mogłaby żyć niezakwestionowana przez sięgające dalej zdobycze rozumu. Dlatego przypisano jej „uczucie” jako właściwy dla niej element ludzkiej egzystencji[19].

Zagadnienie to poruszył również papież Franciszek w encyklice, przygotowanej wspólnie z papieżem Benedyktem XVI, zatytułowanej Światło wiary (2013 r.). Papież zwrócił uwagę, że chrześcijanie już w pierwszych wiekach nazywali Chrystusa słońcem, „którego promienie dają życie”. Jako zmartwychwstały był dla nich światłem „oświecającym cały przebieg drogi” ludzkiego życia. Papież tak ukazał postawę nowożytną wobec tego światła wiary:

Quote-alpha.png
W nowożytnej epoce uznano, że takie światło mogło wystarczyć starożytnym społeczeństwom, ale nie jest potrzebne w nowych czasach, kiedy człowiek stał się dojrzały, szczyci się swoim rozumem, pragnie w nowy sposób badać przyszłość (Lumen fidei 2)

W ten sposób, według papieża, wiara, zamiast być uznaną za światło obiektywne, wspólne światło pomocne dla rozwoju społeczeństw, oświecające drogę, stała się symbolem ciemności. Została odesłana do subiektywnego świata ślepej ludzkiej uczuciowości, dostarczającej prywatnej pociechy. Co więcej została uznana za przeszkodę w wolności poszukiwań, w odważnym zdobywaniu wiedzy. Franciszek skrytykował taką postawę. Ukazał, że wiedza czysto ludzka nie jest w stanie dostatecznie rozjaśnić tajemnicę ludzkiego życia. Pozostawia człowieka i społeczeństwa w chaosie i w lęku przed przyszłością:

Quote-alpha.png
Światło autonomicznego rozumu nie potrafi wystarczająco rozjaśnić przyszłości; w końcu kryje się ona w mroku i pozostawia człowieka z lękiem przed nieznanym. I tak człowiek zrezygnował z poszukiwania wielkiego światła, by zadowolić się małymi światełkami, które oświecają krótką chwilę, ale są niezdolne do otwarcia drogi. Gdy brakuje światła, wszystko staje się niejasne, nie można odróżnić dobra od zła, drogi prowadzącej do celu od drogi, na której błądzimy bez kierunku (Lumen fidei 3)

Według papieża, podobnie jak wcześniej dowodził Jan Paweł II w encyklice Wiara i rozum (1998 r.), a także papież Benedykt XVI w Wykładzie ratyzbońskim (2006 r.), ludzkie rozumowanie nie jest sprzeczne ze światłem wiary chrześcijańskiej. Rodzi się ona w spotkaniu z Bogiem żywym, który nas wzywa i ukazuje nam swoją miłość. Dzięki niej możliwy staje się do odnalezienia sens wędrówki ludzkiej w czasie, wyjaśnione zostaje ludzkie przemijanie:

Quote-alpha.png
Wiara, którą przyjmujemy od Boga jako dar nadprzyrodzony, jawi się jako światło na drodze, wskazujące kierunek naszej wędrówki w czasie. Z jednej strony pochodzi ona z przeszłości, jest światłem pamięci o Założycielu, o życiu Jezusa, gdzie objawiła się Jego w pełni wiarygodna miłość, zdolna zwyciężyć śmierć. Lecz jednocześnie, ze względu na to, że Chrystus zmartwychwstał i przeprowadza nas poza próg śmierci, wiara jest światłem bijącym z przyszłości, które otwiera przed nami wielkie horyzonty i kieruje nas poza nasze odosobnione «ja» ku szerokiej komunii (Lumen fidei 4)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Określenie używane w Anglii.
  2. Określenie używane we Francji.
  3. Bolesław Kumor, Historia Kościoła. Czasy nowożytne. Kościół w okresie absolutyzmu i Oświecenia, KUL, Lublin 1985, s. 215.
  4. Praca zbiorowa, Oni zmienili świat. 4000 ludzi znanych i mniej znanych którzy tworzyli historię. Warszawa 2009, s. 165.
  5. Richard Holloway, Krótka historia religii. Warszawa 2017, s.273.
  6. Zygmunt Poniatowski: Mały słownik religioznawczy. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969, s. 306.
  7. Chaunu 1993 ↓, s. 19.
  8. Chaunu 1993 ↓, s. 15.
  9. Hazard 2013 ↓.
  10. a b Rostworowski 1994 ↓, s. 7.
  11. Chaunu 1993 ↓, s. 299-307.
  12. Chaunu 1993 ↓, s. 182-183, 409-410.
  13. Chaunu 1993 ↓, s. 203-204.
  14. Bristow 2017 ↓, sek. 0.
  15. Drozdowicz 2005 ↓, s. 40-44.
  16. Burns 2003 ↓, The Enlightenment, s. 93.
  17. Burns 2003 ↓, The Enlightenment, s. 94.
  18. Drozdowicz 2005 ↓, s. 45.
  19. Por. Joseph Ratzinger: Wiara – prawda – tolerancja. Chrześcijaństwo a religie świata. Ryszard Zajączkowski (przekład). Kielce: Jedność – Herder, 2004, s. 114.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]