Uniwersytet

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Uniwersytet (łac. universitas magistrorum et scholarium, 'ogół nauczycieli i uczniów') – najstarszy rodzaj uczelni o charakterze nietechnicznym, której celem jest przygotowanie kadr pracowników naukowych oraz kształcenie wykwalifikowanych pracowników.

W Polsce wyraz „uniwersytet” może być używany w nazwie uczelni, której jednostki organizacyjne posiadają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora co najmniej w dziesięciu dyscyplinach, w tym co najmniej po dwa uprawnienia w każdej z następujących grup dziedzin nauki:

  • humanistycznych, prawnych, ekonomicznych lub teologicznych;
  • matematycznych, fizycznych, nauk o Ziemi lub technicznych;
  • biologicznych, medycznych, chemicznych, farmaceutycznych, rolniczych lub weterynaryjnych.

Cechą charakterystyczną uniwersytetów jest autonomia, która sprowadza się do stanowienia rozległych uprawnień statutowych o charakterze samorządowym[1]. Cechą uniwersytetów jest również wolność akademicka, czyli wolność nauki i nauczania[2].

Modele uniwersytetu[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniamy cztery modele uniwersytetu:

  • model Kanta – państwo interweniuje jedynie w niektórych aspektach działalności uczelni,
  • model Humboldta – państwo odgrywa rolę drugoplanową i nie ingeruje w wewnętrzne sprawy uniwersytetu,
  • model Napoleona – państwo zachowuje pełną kontrolę nad działalnością uniwersytetów,
  • model brytyjski – państwo nie jest właścicielem uniwersytetów, wspiera je jedynie w ich działalności[3]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Uczelnia Nalanda – ruiny

Pierwsze znane obecnie szkoły, przypominające swym charakterem uniwersytety powstały w czasach starożytnych na obszarze Bliskiego Wschodu, Indii, Chin oraz Grecji. Należała do nich m.in. Akademia Platońska (działająca w latach 387 p.n.e. – 529), chińskie szkoły Shang-Xiang, Taixue i Guozijian oraz uczelnia Nalanda (działająca w latach ok. 500 n.e. – 1193 na obszarze Indii)[4].

We wczesnym średniowieczu kalifaty arabskie oraz Cesarstwo Bizantyńskie były najwyżej cywilizacyjnie rozwiniętymi obszarami świata[5][6], a Bagdad z Konstantynopolem stały się stolicami ówczesnej nauki. Częściowo sytuacja ta wynikała z faktu, iż Bizancjum oraz świat arabski – w przeciwieństwie do Zachodu – zachowały zdobycze nauki starożytnych Greków, Rzymian i innych ludów (Bizancjum było kontynuacją Cesarstwa Wschodniorzymskiego). W Bagdadzie powstał tzw. „Dom Mądrości” – olbrzymia biblioteka i jednocześnie szkoła filozoficzna[7], w Fezie (obecnie Maroko) od 859 r. działał uniwersytet Al-Karawijjin, a w Kairze uniwersytet Al-Azhar (od 988 r.)[8]. Na uczelniach tych wykładano m.in. teologię, filozofię, logikę i medycynę.

W tym czasie w Europie Zachodniej nauka była w upadku. Karol Wielki (ok. 800) usiłował stymulować jej rozwój tworząc szkołę pałacową w Akwizgranie, w której uczyli duchowni. Za jego przykładem szli inni władcy europejscy. Kościół Rzymskokatolicki tworzył szkoły klasztorne (m.in. w Auxerre, Reims, St. Gallen, Chartres). Karol Wielki zreformował system szkolnictwa europejskiego podwyższając poziom nauczania w szkołach klasztornych i tworząc szkoły katedralne, zarządził by do nauki w tych szkołach swobodnie dopuszczano świeckich (dotychczas naukę mogli pobierać tylko ludzie przygotowujący się do stanu duchownego). Ustalony program obejmował 7 sztuk wyzwolonych w stopniu niższym-trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) i wyższym quadrivium (arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka). W 970 roku Gerbert z Aurillac sprowadził do Europy cyfry arabskie. Mimo tych reform i osiągnięć poziom nauki w Europie był do XI-XII w. bardzo niski, niższy od poziomu nauki greckiej w III w. p.n.e.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Uniwersytet Al-Karawijjin w Fezie
 Osobny artykuł: Średniowieczny uniwersytet.

Ożywienie intelektualne na „Zachodzie” nastąpiło dopiero na przełomie XI i XII wieku wraz z rozwojem miast i gospodarki, ogólnym podniesieniem się poziomu cywilizacyjnego i przyswojeniem zdobyczy nauki arabskiej oraz greckiej. Już wcześniej polem tych kontaktów były szkoły bizantyńskie w południowych Włoszech, m.in. w Salernie, gdzie studiowano pisma uczonych arabskich i greckich. Do Europy trafiły arabskie przekłady dzieł Arystotelesa. Ze „Wschodu” na „Zachód” przedostawała się ogromna ilość informacji naukowych, co zapoczątkowało ferment intelektualny, dzięki któremu nauka została wyrwana ze stagnacji. Ośrodkiem tego ruchu stały się szkoły w Bolonii, Paryżu i Oksfordzie, które z czasem przekształciły się w pierwsze zachodnie uniwersytety.

Jedną z pierwszych uczelni zorganizowaną na kształt późniejszych uniwersytetów była szkoła w Konstantynopolu, reaktywowany w latach 842-849 przez Bardasa, regenta cesarza bizantyńskiego Michała III, zwany także Uniwersytetem Magnaura[4]. Na uczelni tej wykładano m.in.: medycynę, filozofię, prawo, ekonomię, geografię, retorykę i astronomię. Następnymi były bułgarskie uczelnie w Presławiu i Ochrydzie – tzw. „szkoły piśmiennicze”, powstałe w IX w. za panowania cara Symeona I. W szkołach tych wykładano m.in. literaturę, nauki przyrodnicze, geografię i inne przedmioty.

Najstarsza uczelnia typu uniwersyteckiego w kręgu cywilizacji łacińskiej to Szkoła medyczna w Salerno, powstała już w VIII w. na terenie dawnych bizantyńskich posiadłości na południu Półwyspu Apenińskiego. Tradycyjnie za najstarszy uniwersytet uważa się Uniwersytet Boloński utworzony w 1088 r. we Włoszech. Wynika to z faktu, iż była to pierwsza uczelnia, która nazywała się oficjalnie uniwersytetem, choć pod względem organizacyjnym nie różniła się od swoich poprzedniczek.

Pierwsze uniwersytety były wytworem ówczesnej kultury miejskiej. Początkowo określano je mianem studium generale. Ich struktura organizacyjno-ustrojowa wzorowana była na instytucjach cechowych. Olbrzymi wpływ na kształt uczelni miał Kościół; językami wykładowymi były: greka, łacina, arabski i język staro-cerkiewno-słowiański. Rozkwit uniwersytetów i towarzyszących im ośrodków miejskich datuje się na XIII-XV wiek.

Niektóre z uniwersytetów dopuszczały w swoje mury kobiety. Włoska lekarka Trotula di Ruggiero miała przydzieloną katedrę w szkole medycznej w Salerno, gdzie uczyła szlachetnie urodzone Włoszki. Grupę jej uczennic określa się czasem jako „damy z Salerno”. Jej to też przypisuje się często autorstwo ważnych tekstów medycyny kobiecej: położnictwa i ginekologii. Uniwersytet Boloński pozwalał kobietom uczęszczać na zajęcia od chwili powstania w 1088. Katedrę medycyny w XV wieku prowadziła tam Dorotea Bucca[9].

Zapoczątkowana w XVII wieku rewolucja naukowa dała bodziec do rozwoju nowożytnych uniwersytetów, które od średniowiecznych odróżniało wprowadzenie języków narodowych jako wykładowych, a także skierowanie nacisku na osobistą pracę naukową profesorów i swobodę prowadzonych przez nich badań naukowych.

Najstarsze szkoły typu uniwersyteckiego[edytuj | edytuj kod]

Miasto Rok założenia Uniwersytet
Konstantynopol 849 (istniał do 1453) Uniwersytet Konstantynopolitański
Fez 859 Uniwersytet Al-Karawijjin
Ochryda IX wiek Ochrydzka szkoła piśmiennicza
Presław IX wiek (istniała do 972) Presławska szkoła piśmiennicza
Salerno X wiek Szkoła medyczna w Salerno
Kair 988 Al-Azhar
Bolonia 1088 Uniwersytet Boloński
Paryż ok. 1100[10] Uniwersytet Paryski (nazywany później zwyczajowo Sorboną)
Oksford 1167 Uniwersytet Oksfordzki
Modena 1175 Uniwersytet w Modenie
Cambridge 1209 Uniwersytet Cambridge
Salamanka 1218 Uniwersytet w Salamance, reorganizacja: 1254
Padwa 1222 Uniwersytet w Padwie
Neapol 1224
Tuluza 1229
Siena 1240
Montpellier 1289
Coimbra 1290 Uniwersytet w Coimbrze
Rzym 1303
Orlean 1309
Florencja 1321
Grenoble 1339
Piza 1343
Valladolid 1346
Praga 1348 Uniwersytet Karola
Pawia 1361 Uniwersytet w Pawii
Kraków 1364 Uniwersytet Jagielloński
odnowienie: 1400
Wiedeń 1365
Pecz 1367
Heidelberg 1386
Kolonia 1388
Obuda (dziś dzielnica Budapesztu) 1389
Ferrara 1391
Erfurt 1392

Najlepsze uniwersytety na świecie[edytuj | edytuj kod]

Prócz uniwersytetów o długiej historii, do znaczących placówek należą[11]:

Budynek Uniwersytetu w Uppsali
Budynek Uniwersytetu Moskiewskiego
Balliol College w Oksfordzie - jedno z najstarszyvch kolegiów przy Uniwersytecie Oksfordzkim
Wydział Farmaceutyczny Uniwersytetu de Minas Gerais
Wieża zegarowa Uniwersytetu Makerere

Europa[edytuj | edytuj kod]

Wielka Brytania[edytuj | edytuj kod]

Ameryka Północna[edytuj | edytuj kod]

USA[edytuj | edytuj kod]

Kanada[edytuj | edytuj kod]

Ameryka Południowa[edytuj | edytuj kod]

Afryka[edytuj | edytuj kod]

Kraje Arabskie[12][edytuj | edytuj kod]

Uniwersytet Kairski

Azja[edytuj | edytuj kod]

Australia i Oceania[edytuj | edytuj kod]

Uniwersytety w Polsce[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Uniwersytety w Polsce.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Antonowicz D., Uniwersytet przyszłości. Wyzwania i modele polityki, Warszawa 2005.
  2. Stachowiak-Kudła M., Autonomia szkół wyższych a instytucjonalne mechanizmy zapewnienia jakości w Polsce i wybranych państwach europejskich, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2012.
  3. Tight, M., „So What is Academic Freedom en Academic Freedom and Responsability”, Open University Press 1988.
  4. 4,0 4,1 Jerome Bump, Historia uniwersytetu jako instytucji naukowej.
  5. Alatas, Syed Farid (2006), „From Ja¯mi’ah to University: Multiculturalism and Christian-Muslim Dialogue”, Current Sociology 54 (1): 112–32.
  6. Goddard, Hugh (2000), A History of Christian-Muslim Relations, Edinburgh University Press, s. 99, ISBN 0-7486-1009-X.
  7. QUOTATIONS ON ISLAMIC CIVILIZATION.
  8. Alatas, Syed Farid, 2006. From jami’ah to university: multiculturalism and Christian-Muslim dialogue, Current Sociology 54(1):112-32.
  9. JS Edwards, A Woman Is Wise: The Influence of Civic and Christian Humanism on the Education of Women in Northern Italy and England during the Renaissance w: „Ex Post Facto: Journal of the History Students at San Fransisco State University”, tom XI, 2002 [1].
  10. Charles Radding: Universities. W: Medieval France. An Encyclopedia. William W. Kibler; Grover A. Zinn; Lawrence Earp (eds.). New York - London: Garland Publishing Inc., 1995, s. 1775-1779.
  11. Academic Ranking of World Universities 2013 (ang.). [dostęp 2013-12-01].
  12. Ranking Web of Universities: Arab World (ang.). [dostęp 2013-12-01].
  13. Ranking Web of Universities: Asia (ang.). [dostęp 2013-12-01].