Choroba Friedreicha

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Choroba Friedreicha
Białko frataksyna
Białko frataksyna
ICD-10 G11.1
DiseasesDB 4980
OMIM 229300
MedlinePlus 001411
MeSH D005621

Choroba Friedreicha, FRDA1 (ataksja Friedreicha, bezład Friedreicha, dziedziczna ataksja rdzeniowa, ang. Friedreich's ataxia) – choroba o podłożu genetycznym, dziedziczona w sposób autosomalnie recesywny, która prowadzi do postępującego zwyrodnienia niektórych części układu nerwowego a także mięśnia sercowego. Po raz pierwszy opisana przez niemieckiego lekarza Nikolausa Friedreicha w 1863 roku[1].

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Ataksja Friedreicha występuje z częstością 2:100 000 osób (Europa i Ameryka Północna) i należy do najczęstszych wrodzonych ataksji o wczesnym początku. Mężczyźni i kobiety chorują jednakowo często. Częstość nosicielstwa nieprawidłowych alleli 1:120.

Do innych zespołów podobnych klinicznie do ataksji Friedreicha należą tzw. zespoły FRDA-podobne (ataksja Friedreicha o późnym początku lub FRDA z zachowanymi odruchami). Niektóre zespoły FRDA-podobne mogą być także skutkiem mutacji tego samego genu FRX.

Etiologia[edytuj | edytuj kod]

Spowodowana jest mutacją w pierwszym intronie genu FXN (poprzednio znany jako gen X25) znajdującym się na chromosomie 9. W 2% przypadków jest to mutacja punktowa, natomiast w pozostałych 98% mutacja polegająca na ekspansji krótkiego fragmentu sekwencji genu (w tym przypadku trójki nukleotydów GAA w pierwszym intronie genu) - tzw. mutacja dynamiczna.

W zmutowanym genie znajduje się 66 lub więcej, czasem nawet ponad 1 700 powtórzeń trójek nukleotydowych. Do zmiany liczby powtórzeń dochodzi głównie podczas mejozy: zwiększenia lub zmniejszenia liczby powtórzeń (zazwyczaj w chromosomie pochodzenia ojcowskiego dochodzi do skrócenia). W niektórych tkankach może dojść do niestabilności powtórzeń także podczas mitozy.

Gen FXN koduje mitochondrialne białko frataksynę, które prawdopodobnie bierze udział w metabolizmie żelaza. Wystąpienie nadmiernej ilości powtórzeń trójki nukleotydowej GAA powoduje represję transkrypcji tego genu, jednak mechanizm tej represji nie jest dokładnie poznany. Brak frataksyny powoduje gromadzenie się żelaza w mitochondriach, zaburzenia w aktywności białek żelazo-siarkowych (Fe-S) i nasilony stres oksydacyjny.

Niektóre przypadki ataksji Friedreicha (FRDA2) łączy się z mutacjami innego genu na chromosomie 9.

Objawy i przebieg[edytuj | edytuj kod]

Badanie MRI serca w czasie wysiłku (góra), spoczynku (środek) i po podaniu kontrastu gadolinowego (dół) u pacjenta z ataksją Friedreicha wykazuje znaczne nieprawidłowości perfuzji podwsierdziowej[2].

Większość przypadków ujawnia się przed 20. rokiem życia, zwykle między 8. a 15. rokiem życia. Mogą się zaczynać czasem we wczesnym dzieciństwie, jak również po 25 roku życia.

Wiek zachorowania zależy m.in. od liczby powtórzeń, jednak mają tu również wpływ inne czynniki jak: mozaicyzm lub modyfikujące czynniki genetyczne i środowiskowe.

Najczęstszy objaw to ataksja chodu; dzieci później uczą się chodzić, później prezentują niezgrabny chód, gorszą sprawność ruchową. Z czasem dochodzi do rozwoju ataksji w kończynach górnych i ataksji tułowia. Mowa staje się zamazana, wybuchowa. Postępujące osłabienie kończyn prowadzi do niedowładu, a następnie plegii (porażenia) kończyn z przykurczami mięśniowymi.

Utrata czucia wibracji pojawia się wcześniej w kończynach dolnych i polega na osłabieniu czucia ułożenia kończyn w przestrzeni (niepewność chodu i ruchu nasila się po zamknięciu oczu). Dodatkowo pojawiają się: utrata możliwości różnicowania dwóch bodźców, częściowa astereognozja, upośledzenie czucia temperatury, bólu i dotyku.

Oprócz objawów związanych z uszkodzeniem wymienionych struktur dochodzi niekiedy do zaniku nerwu wzrokowego oraz upośledzenia umysłowego.

Charakterystycznym jest występowanie tzw. stopy fredreichowskiej, co oznacza stopę o nadmiernym wyżłobieniu. Zgon następuje 10 - 20 lat od początku objawów, z powodu powikłań. W przebiegu choroby dochodzi do zwyrodnienia w obrębie dróg rdzeniowo-móżdżkowych, sznurów tylnych rdzenia kręgowego oraz w drogach piramidowych i móżdżku.

U około 90% chorych z ataksją Friedreicha rozwija się kardiomiopatia, najczęściej przerostowa, rzadziej rozstrzeniowa.

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

Obecnie nie jest znane skuteczne leczenie. Prowadzone są badania nad możliwościami wykorzystania w terapii antyoksydantów, inhibitorów deacetylazy histonowej, związków chelatujących żelazo, oraz związków zwiększających transkrypcję mRNA dla frataksyny.

Przypisy

  1. Friedreich's ataxia w bazie Who Named It (ang.)
  2. Raman et al. Journal of Cardiovascular Magnetic Resonance 2008 10:15 doi:10.1186/1532-429X-10-15

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Delatycki MB, Williamson R, Forrest SM. Friedreich ataxia: an overview. „J Med Genet”. 37. 1, s. 1-8, 2000. PMID 10633128. 
  • Gottesfeld JM. Small molecules affecting transcription in Friedreich ataxia. Pharmacol Ther. 2007 Nov;116(2):236-48. PMID 17826840
  • Cooper JM, Schapira AH. Friedreich's ataxia: coenzyme Q10 and vitamin E therapy. Mitochondrion. 2007;7 Suppl:S127-35. PMID 17485244
  • Puccio H, Koenig M. Friedreich ataxia: a paradigm for mitochondrial diseases. Curr Opin Genet Dev. 2002; 12(3):272-7. PMID 12076669
  • Palau F. Friedreich's ataxia and frataxin: molecular genetics, evolution and pathogenesis. Int J Mol Med. 2001;7(6):581-9. PMID 11351269
  • Christodoulou K, Deymeer F, Serdaroğlu P, Ozdemir C, Poda M, Georgiou DM, Ioannou P, Tsingis M, Zamba E, Middleton LT. Mapping of the second Friedreich's ataxia (FRDA2) locus to chromosome 9p23-p11: evidence for further locus heterogeneity. Neurogenetics. 2001;3(3):127-32. PMID 11523563

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.