Przejdź do zawartości

Copán

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Stanowisko Majów w Copánie[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Ilustracja
Boisko do gry w ullamaliztli w Copánie
Państwo

 Honduras

Typ

kulturowy

Spełniane kryterium

IV, VI

Numer ref.

129

Region[b]

Ameryka Łacińska i Karaiby

Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę

1980
na 4. sesji

Położenie na mapie Hondurasu
Mapa konturowa Hondurasu, blisko lewej krawiędzi znajduje się punkt z opisem „Stanowisko Majów w Copánie”
Ziemia14°50′17,9″N 89°08′30,1″W/14,838306 -89,141694
Multimedia w Wikimedia Commons
  1. ↑ Oficjalna nazwa wpisana na listę UNESCO
  2. ↑ Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Copán – stanowisko archeologiczne obejmujące miasto Majów położone w zachodniej części Hondurasu nad rzeką Río Copán(inne języki). Od V do X wieku Copán był stolicą królestwa, które zajmowało dominującą pozycję na południowo-wschodnim krańcu cywilizacji Majów. Podczas szczytowego okresu rozwoju, na przełomie VII i VIII wieku, w królestwie mieszkało ok. 20 tys. ludzi i zajmowało ono obszar ok. 500 km². Do upadku władzy królewskiej doszło w IX wieku, po czym miasto zostało opuszczone.

Od XIX wieku w Copánie prowadzono badania archeologiczne. W 1980 roku stanowisko zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Do najsłynniejszych zabytków miasta należą m.in. Schody Hieroglifów, świątynia Rosalila oraz Ołtarz Q.

Nazwa

[edytuj | edytuj kod]
Glif oznaczający nazwę miasta

Uważa się, że starożytne miasto było znane jako Oxwitik (wym. [oʃwitik]), co oznacza trzy witiki. Znaczenie słowa witik pozostaje jednak niepewne[1], choć Sharer i Traxler sugerują, że oznaczało korzenie[2]. Natomiast według Pétera Bíró nazwa miasta brzmiała Oxwintik, co oznacza trzy strzały[3]. Pochodzenie współczesnej nazwy, poświadczonej przez Hiszpanów w XVI wieku, również nie jest pewne. Według hipotez, nazwa Copán pochodzi od słowa copantl oznaczającego ponton lub most w języku nahuatl[4] lub od pochodzącego z języka Majów słowa oznaczającego zwinięty, zrolowany[5].

Historia miasta

[edytuj | edytuj kod]

Okres predynastyczny

[edytuj | edytuj kod]

Tereny doliny rzeki Copán były zamieszkiwane od ok. 1000 p.n.e. i oferowały żyzne gleby oraz dostęp do wodny pitnej. Miasto stało się istotnym lokalnie ośrodkiem w pierwszych wiekach naszej ery. Brak jest jednak źródeł pisanych z tego okresu, choć późniejsze teksty odnosiły się do wydarzeń mających miejsce na tym etapie rozwoju miasta, w tym w 159. Odkrycia archeologiczne ujawniły budynki ziemno-kamienne z tego okresu[6].

K’inich Yax K’uk’ Mo’ i nowa dynastia we wczesnej epoce klasycznej (426–578)

[edytuj | edytuj kod]
Figurka ceramiczna, prawdopodobnie przedstawiająca króla K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a, pochodząca z grobowca K’ahk’a Uti’ego Witz’a K’awiila

W 426 miasto zostało zdobyte przez wojownika o imieniu K’uk’ Mo’ Ajaw. Jako nowy władca przyjął on imię K’inich Yax K’uk’ Mo’. K’inich Yax K’uk’ Mo’ prawdopodobnie pochodził z Tikálu lub z Caracolu i jego kampania była wspierana przez władcę tego pierwszego miasta. Copán ustanowił też władzę zwierzchnią nad miastem Quiriguá, a obydwa ośrodki znalazły się w strefie wpływów Tikálu. Ekspansja Tikálu w kierunku południowo-wschodnim była uzasadniona chęcią zdobycia kontroli nad rzeką Motagua, istotnym szlakiem handlowym, oraz nad złożami jadeitu i obsydianu[7][8][9].

K’inich Yax K’uk’ Mo’ przyjął tytuł ochk’in kaloomte' (władca zachodu), używany przez dowódcę wojskowego z Teotihuacánu, który kilka dziesięcioleci wcześniej podbił Tikál. O związkach nowego władcy z Tikálem i Teotihuacánem świadczą też podjęte przez niego prace budowlane, w których pojawiały się elementy stylistyczne charakterystyczne dla tych dwóch miast. Dynastia założona przez K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a rządziła miastem przez cztery stulecia i wydała szesnastu władców[10].

K’inich Yax K’uk’ Mo’ zmarł w okolicy 437. Władzę przejął jego syn K’inich Popol Hol. Nowy władca podjął szeroko zakrojone prace budowlane, które objęły m.in. pierwsze w mieście boisko do gry w ullamaliztli[11][12].

Niewiele wiadomo o kolejnych czterech władcach Copánu. Czwarty nosił imię Ka’ltuun Hix(inne języki), a szósty mógł nazywać się Muyal Jol(inne języki) lub Uh Chan Ahk. Imiona pozostałych dwóch nie są znane[13][14].

Świątynia Rosalila – rekonstrukcja

Siódmym władcą był B’alam Nehn(inne języki), który objął władzę w 524 i rządził przez osiem lat[a]. Zbudował on Stelę 15, na której znalazł się zapis, że był on siódmym władcą dynastii i był to pierwszy znany przypadek, kiedy władca Copánu wymienił swoją kolejność w szeregu monarchów. Jest to też pierwszy władca tego miasta, który pojawił się w zapisach poza południowo-wschodnim regionem państwa Majów. Jego imię zapisano na Steli 16 z 534 w Caracolu, w Belize, ponad 200 km na północ od Copánu. Ósmym władcą był Wi’ Yohl K’inich, w 551 zastąpiony przez dziewiątego władcę o imieniu Sak-Lu(inne języki), który rządził krócej niż dwa lata. Dziesiąty władca, Tzi-B’alam(inne języki), objął władzę w 553. Był on ostatnim władcą wczesnego okresu klasycznego cywilizacji Majów[16]. Podczas jego panowania, w 571 zbudowano wersję Świątyni 16 znaną jako Rosalila, wyróżniającą się bogatymi zdobieniami i żywymi kolorami[17][18].

W okolicach 550 miasto zostało zaatakowane i złupione, o czym świadczą uszkodzenia stworzonych przed tą datą pomników oraz budynków. Nie jest pewne kto był napastnikiem, mógł to być Tikál, chcący wyrwać Copán spod wpływów Teotihuacánu, lub Calakmul, wieloletni przeciwnik Teotihuacánu i Tikálu. Konflikt ten dotknął też Quiriguę, wasalne miasto Copánu, które na pewien czas wyludniło się. Wydarzenie to jest zapewne przyczyną, dla której informacje o królach sprzed tej daty są nikłe[19].

Późna epoka klasyczna i szczytowy okres potęgi (578–738)

[edytuj | edytuj kod]

Okres na przełomie wczesnej i późnej epoki klasycznej odznaczał się znacznym wzrostem populacji państwa, wskutek czego cała dostępna ziemia w dolinie rzeki Copán została zagospodarowana. Pierwszym władcą późnej epoki klasycznej był K’ahk’ Chan Yopaat, który objął tron w 578 i rządził przez 49 lat do swojej śmierci 5 lutego 628. Prawdopodobnie doprowadził on do rozszerzenia swojego władztwa, gdyż na pobudowanej przez niego Steli P znajduje się symbol miasta Los Higos. Sugeruje to, że Copán miał nam nim władzę[20][21].

Jego następcą był K’ahk’ Uti’ Witz’ K’awiil, który prawdopodobnie był najdłużej rządzącym władcą Copánu, gdyż rządził państwem od 628 do 695. Podczas jego panowania miasto przeżywało szczyt swojej potęgi i dobrobytu. W tym czasie populacja miasta wynosiła ok. 6–9 tys., najbliższych okolic ok. 9–12 tys., a łączna populacja w całej dolinie rzeki Copán jest szacowana na 18–25 tys. na powierzchni ok. 500 km²[22]. Archeolodzy nie odkryli wielu śladów aktywności władcy przez pierwsze 24 lat jego panowania, ale od 652 doszło do wyraźnego nasilenia jego działalności budowlanej – z tego okresu pochodzą dwie stele na Wielkim Placu i kolejne cztery w różnych miejscach doliny. Zbudował też stelę w miejscowości Santa Rita, w odległości ok. 12 km od miasta i jest wspomniany na Ołtarzu L w Quirigui. Możliwe, że w początkowym okresie panowania jego władza była w pewien sposób ograniczona i nagły wzrost aktywności miał na celu podkreślenie jego późniejszej niezależności. W kolejnych latach władca stawiał kolejne monumenty i budynki, w tym Strukturę 2 po północnej stronie Wielkiego Placu, nową wersję Świątyni 26 (Chorcha). Zmarł 15 czerwca 695 w wieku 91 lat. Był to wiek na tyle wówczas wyjątkowy, że został użyty dla opisania go na Ołtarzu Q[23][24].

Waxaklajuun Ub’aah K’awiil na Steli H

Trzynastym władcą Copánu był Waxaklajuun Ub’aah K’awiil, znany również jako 18 Królik. Podczas jego panowania doszło do spektakularnego upadku miasta, jednak jego początek odznaczał się dalszymi podbojami, dobrobytem oraz rozbudową miasta. W 718 Copán zaatakował i pobił Xkuy, miejsce o nieznanej lokalizacji. W 724 zainstalował władcę o imieniu K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat jako swojego wasala na tronie Quiringuy. Waxaklajuun Ub’aah K’awiil nabrał na tyle dużej pewności siebie, że na Steli A wymienił Copán w gronie czterech najpotężniejszych miast Majów obok Tikálu, Calakmulu i Palenque. Jego działalność budowlana skoncentrowana była w centrum miasta, a najstarszym zabytkiem z jego epoki jest Stela J z 702 umieszczona przy wschodnim wejściu do miasta. Później wybudował siedem kolejnych stel, które uważane są za szczytowe osiągnięcie klasycznej sztuki Majów. Stele przedstawiają władcę w rytualnym odzieniu i z atrybutami wielu bóstw[25][26]. W 710 ukończył budowę Schodów Hieroglifów, które potem zostały rozbudowane przez kolejnych władców. Przebudował także Świątynię 26 (Esmeralda) i Świątynie 20 oraz 21, które uległy zniszczeniu w czasach nowożytnych ze względu na erozję brzegu rzeki[25]. Prawdopodobnie to on nakazał zabudowanie Świątyni Rosalila, którą ukryto pod nową większą strukturą nazwaną Purpura[27], choć możliwe, że dokonał tego jego poprzednik[28]. Przebudował boisko do ullamaliztli, a potem nakazał je zburzyć i zbudować nową wersję. Tekst na jednym z kamieni otaczających pole do gry wskazuje, że budowę ukończono 6 stycznia 738[29].

Kryzys i upadek (738–900)

[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 738 doszło w Copánie do politycznego trzęsienia ziemi – władca Quiriguy, K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat, schwytał i ściął władcę Copánu. K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat prawdopodobnie już w 734 zrzucił władzę zwierzchnią Copánu, gdyż wtedy zaczął używać tytulatury k’ul ajaw (święty władca) zamiast dotychczasowej ajaw (władca). Quiriguá prawdopodobnie sprzymierzyła się z Calakmulem, rywalem Tikálu, z którym z kolei sprzymierzony był Copán. Wskazuje na to zapis ze Steli I w Quirigui, która wspomina wizytę władcy Calakmulu[29][30]. W Copánie brak jest śladów walk albo zniszczeń, co każe sądzić, że Waxaklajuun Ub’aah K’awiil został schwytany poza miastem w zasadzce. Z kolei brak takich śladów w Quirigui sugeruje brak odwetu ze strony Copánu, zapewne ze względu na groźbę interwencji Calakmulu[31].

K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil na Steli N, rysunek Catherwooda

Śmierć władcy miała dla Copánu dalekosiężne skutki: przez kolejne 17 lat w mieście nie podjęto istotnych prac budowlanych. Z kolei dynamiczny wzrost aktywności budowlanej w Quirigui sugeruje, że Copán poniósł duże straty finansowe na korzyść byłego wasala – utracił kontrolę nad szlakiem handlowym oraz część swojego terytorium. Zmniejszyła ona także prestiż rodziny panującej i wzmocniła pozycję lokalnej klasy wyższej. 7 czerwca 738, 39 dni po śmierci poprzedniego władcy, koronowany został K’ahk’ Joplaj Chan K’awiil. Ze względu na brak prac budowlanych, niewiele wiadomo o jego panowaniu. Władca ten zmarł w styczniu 749[32][33].

Ołtarz Q, ozdobiony wizerunkami kolejnych 16 władców miasta

Kolejnym władcą był syn poprzedniego króla, K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil. Podczas jego panowania sytuacja miasta zaczęła się poprawiać. Copán zdobył kontrolę nad nowymi drogami handlowych w kierunku południowym i wschodnim. Władca wznowił prace budowlane – zbudował nową wersję Świątyni 26 oraz rozbudował Schody Hieroglifów, którym nadał finalną formę. Zmarł na początku lat 60. VIII wieku[34][35].

Możliwe, że ponowny wzrost prestiżu miasta dokonał się dzięki sojuszowi z Palenque, na co wskazuje małżeństwo jednego z copáńskich arystokratów z arystokratką z tego miasta. Dzieckiem z tego małżeństwa był kolejny władca dynastii, Yax Pasaj Chan Yopaat, który objął tron w 763. Prawdopodobnie nie był on potomkiem poprzedniego władcy. Nie budował on monumentalnych stel, ale raczej umieszczał teksty na istniejących już obiektach. W 769–773 rozbudował Świątynię 11, a ok. 776 ukończył kolejną wersję Świątyni 16. U jej podnóża umieścił słynny Ołtarz Q, na którym wyryto wizerunki kolejnych szesnastu władców miasta. Podczas poświęcenia ołtarza w ofierze złożono 15 jaguarów, które prawdopodobnie symbolizowały poprzednich władców[36][35].

Charakterystyczny dla panowania Yaxa Pasaja Chana Yopaata był jednak wyraźny wzrost znaczenia lokalnej elity, co miało wyraz w rozmiarach i bogactwie zdobień budowanych przez nich pałaców. Copán zaczął tracić także władzę nad wasalami, o czym świadczy postawienie własnej steli przez władcę Los Higos w 781. W ostatnich latach panowania władcy działalność budowlana wyraźnie spadła, a miasto mierzyło się z nadmiernym zaludnieniem i szybkim spadkiem standardu życia. Yax Pasaj Chan Yopaat był ostatnim władcą dynastii, o czym świadczy zapis na Steli 11. Żył jeszcze w 810 i możliwe, że dożył roku 820[37][38][39].

Badania archeologiczne wskazują, że już w VI wieku Copán konsumował więcej niż był w stanie wytworzyć w dolinie rzeki Copán i musiał importować żywność. Działalność budowlana i rolnicza spowodowały wylesienie, co miało wpływ m.in. na obniżenie jakości ozdób rzeźbiarskich, gdyż zmniejszyło dostępność stiuku, którego produkcja wymagała wiele opału. Wylesienie przełożyło się też na spadek wilgotności gleby i zmusiło rolników do przeniesienia upraw na wyżej położone i bardziej strome pola, co powodowało erozję i dalszy spadek jakości gleb oraz plonów. Pochówki z VIII wieku wskazywały na powszechne niedożywienie, nawet wśród warstw wyższych, oraz rosnącą śmiertelność niemowląt[40].

Lista władców Copanu
Nr Imię Lata panowania
1 K’inich Yax K’uk’ Mo’ 426–ok. 437
2 K’inich Popol Hol ok. 437
3 Trzeci władca połowa V wieku
4 Ka’ltuun Hix(inne języki) połowa V wieku
5 Piąty władca przełom V i VI wieków
6 Muyal Jol(inne języki) przełom V i VI wieków
7 B’alam Nehn(inne języki) 524–532
8 Wi’ Yohl K’inich 532–551
9 Sak-Lu(inne języki) 551–553
10 Tzi-B’alam(inne języki) 553–578
11 K’ahk’ Chan Yopaat 578–628
12 K’ahk’ Uti’ Witz’ K’awiil 628–695
13 Waxaklajuun Ub’aah K’awiil 695–738
14 K’ahk’ Joplaj Chan K’awiil 738–749
15 K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil 749–763
16 Yax Pasaj Chan Yopaat 763–po 810
17? Ukit Took’ 822

Ostatnim władcą był Ukit Took’, który objął władzę w 822. Nie pochodził on z dynastii, która uprzednio rządziła miastem[41]. Symbolem schyłkowości jego panowania jest postawiony przez niego Ołtarz L, który w zamierzeniu miał przypominać Ołtarz Q, ale nigdy nie został ukończony. Upadek władzy królewskiej był prawdopodobnie nagły i nastąpił ok. 830. W ciągu stu lat miasto wyludniło się. Później było ponownie zasiedlone przez pewien czas w epoce postklasycznej, do ok. 1200, nim zostało ostatecznie opuszczone[40][42][43].

Historia odkrycia i badań

[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze nowożytne wzmianki na temat Copánu pochodzą z listu wysłanego przez Diega Garcíę de Palacio w dniu 8 marca 1576 do króla Hiszpanii Filipa II. Francuski badacz Jean-Frédéric Waldeck(inne języki) odwiedził ruiny ok. 1820 i spędził w okolicy miesiąc, podczas którego sporządził wiele rysunków. Pułkownik Juan Galindo(inne języki) badał ruiny na polecenie rządu Gwatemali w 1834, a jego artykuły opisujące wyprawę opublikowano w Wielkiej Brytanii, Francji i w USA[44].

Najwięcej międzynarodowej uwagi przyciągnęła jednak wyprawa Johna Lloyda Stephensa i Fredericka Catherwooda(inne języki). Zbadali oni ruiny, po czym opublikowali w 1841 relację, wraz z mapą i dokładnymi szkicami przedstawiającymi ruiny i znaleziska pod tytułem Incidents of Travel in Central America, Chiapas and Yucatán. Później ruiny badał brytyjski archeolog Alfred Percival Maudslay oraz na przełomie XIX i XX wieku kilka ekspedycji finansowanych przez Peabody Museum of Archaeology and Ethnology z udziałem Marshalla Howarda Saville’a(inne języki), Johna G. Owensa(inne języki) i George’a Byrona Gordona(inne języki). Copán badały też ekspedycje pod auspicjami Carnegie Institution for Science i rządu Hondurasu, w których brali udział m.in. Eduard Seler, Herbert Spinden(inne języki), Sylvanus Morley, J. Eric S. Thompson(inne języki), Gustav Strømsvik(inne języki), Alfred V. Kidder(inne języki) czy Tatiana Proskouriakoff(inne języki)[45].

Opuszczone miasto mocno ucierpiało od sił natury. Rzeka Copán stopniowo zmieniała swój bieg i podmyła wschodnią część Akropolu, niszcząc wiele budynków i tworząc klif o wysokości 37 metrów i długości 300 metrów, stanowiący przekrój przez stanowisko archeologiczne. By uniknąć dalszego wpływu erozji rzecznej na zabytki, w latach 30. XX wieku Carnegie Institution podjął zakończony sukcesem wysiłek przesunięcia koryta rzeki. Struktury 10L–19, 20, 20A i 21 zdążyły jeszcze zostać opisane przez badaczy w XIX wieku, nim zniszczyła je rzeka[46][47].

Zapis hieroglificzny z Copánu

Od 1952 stanowisko znajduje się pod opieką Instituto Hondureño de Antropología e Historia(inne języki) (IHAH). Od 1975 stale prowadzone są prace zabezpieczające stanowisko, pod które podstawy położył Gordon Willey. Pierwszą fazę prac prowadził Claude-François Baudez(inne języki), a drugą William T. Sanders(inne języki) i David L. Webster. W 1980 roku stanowisko archeologiczne w Copán zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[48]. W 1998 grobowiec domniemanej żony K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a (Damy w Czerwieni) został złupiony przez rabusiów[49].

Badania stanowiska nadal trwają; w 2012 w rejonie Akropolu odkryto grobowce zawierające bogate wyposażenie, w tym jadeit i muszle zawiaśników. W jednym z nich, nazwanym Grobowcem Króla Skrybów, znaleziono przybory pisarskie oraz ceramikę ozdobioną glifami związanymi z wiedzą[50]. Wykonano też badania technologią Lidar, co pozwoliło na odkrycie 6 tysięcy nieznanych wcześniej struktur w okolicy Copánu[51]. W 2024 między Strukturami 10L–8 i 11 odkryto Stelę 64, noszącą datę 465 i wspominającą czwartego oraz szóstego władców Copánu. Było to pierwsze istotne odkrycie w Copánie z inskrypcjami Majów od 35 lat[52].

Opis stanowiska

[edytuj | edytuj kod]

Zachowany kompleks miejski składa się z kilku grup zabudowań: głównej, pełniącej funkcje rytualno-administracyjne, obejmującej świątynno-pałacowy Akropol, boisko do gry, Schody Hieroglifów oraz Wielki Plac, oraz grupy mieszkalne: cmentarną, północną, Sepulturas oraz El Bosque. Najokazalsze struktury były budowane etapami, przy czym nowy etap często przykrywał poprzedni, dzięki czemu możliwa jest rekonstrukcja starszych faz[53].

Główna grupa

[edytuj | edytuj kod]

Akropol – podwyższony kompleks królewski w centrum miasta. Składa się z dwóch dziedzińców (zachodniego i wschodniego) otoczonych budynkami. Badania archeologiczne pokazały, że pod istniejącymi obecnie budynkami znajdują się kolejne warstwy wcześniejszych konstrukcji, sięgających historią okresu predynastycznego. Przykrywanie starszych konstrukcji nowszymi było typowe dla cywilizacji Majów i miało charakter rytuału, nawiązującego do pogrzebu. Budynki z wczesnego okresu klasycznego wykazują cechy stylu talud-tablero charakterystycznego dla miasta Teotihuacán oraz apron-molding typowego dla Tikálu. Akropol wznosi się na wysokość 30 metrów powyżej poziomu ziemi i wyniesienie to jest w całości dziełem budowniczych miasta[53][54].

  • Struktura 10L–11 od strony zachodniego dziedzińca
    Struktura 10L–11 od strony zachodniego dziedzińca
  • Kamienna głowa u podnóża Struktury 10L–11
    Kamienna głowa u podnóża Struktury 10L–11
  • Głowa bakaba w narożniku Struktury 10L–11
    Głowa bakaba w narożniku Struktury 10L–11

Struktura 10L–11 (Świątynia 11, Świątynia Inskrypcji) znajduje się po zachodniej stronie Akropolu, przy południowym krańcu dziedzińca Schodów Hieroglifów, z którego można na nią wejść monumentalnymi schodami. Był to prawdopodobnie pałac Yaxa Pasaja Chana Yopaata, zbudowany w 769 nad grobowcem jego poprzednika, K’ahk’a Yipyaja Chana K’awiila. Yax Pasaj Chan Yopaat zabudował grobowiec platformą, na której umieścił dwupiętrowy budynek z rzeźbionym dachem przedstawiającym bóstwa. W północnych rogach budynku umieszczono rzeźby bakabów(inne języki) (bóstw podtrzymujących niebiosa). Do budynku prowadziły cztery pary wrót otoczone panelami pokrytymi hieroglifami. W środku znajdowała się ławka z płaskorzeźbami przedstawiającymi koronację władcy w otoczeniu bóstw i przodków. Obecnie znajduje się ona w British Museum[55][56].

Wersje Świątyni 16 (Struktury 10L–16)
Wersja Władca Data
Hunal K’inich Yax K’uk’ Mo’ początek V wieku
Yehnal K’inich Popol Hol połowa V wieku
Margarita K’inich Popol Hol połowa V wieku
Rosalila Tzi-B’alam połowa VI wieku
Purpura Waxaclajuun Ub’aah K’awiil początek VIII wieku
Świątynia 16

Struktura 10L–16 (Świątynia 16) – piramida świątynna na Akropolu, umiejscowiona między zachodnim i wschodnim dziedzińcem i poświęcona K’inichowi Yaxowi K’uk’owi Mo’owi, założycielowi dynastii. Świątynię wybudowano na pierwotnym pałacu i grobowcu władcy. Obecny budynek składa się z kilku warstw z różnych okresów, zbudowanych jedna na drugiej. Najstarsza warstwa została nazwana Hunal i zbudowano ją w stylu talud-tablero charakterystycznym dla Teotihuacánu. K’inich Yax K’uk’ Mo’ został pochowany w krypcie pod podłogą budynku, a pochówek zawierał liczne dary z jadeitu. K’inich Popol Hol, syn pierwszego władcy, zburzył pałac ojca i zbudował na nim platformę, nazwaną przez archeologów Yehnal. Została zbudowana w stylu typowym dla Majów z rejonu Petén i była ozdobiona czerwonymi maskami boga słońca. Po pewnym czasie przykrytą ją większą platformą o nazwie Margarita, ze schodami otoczonymi panelami stiukowymi z podobiznami kwezali i ar, których nazwy w języku Majów stanowiły część imienia K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a. Margarita zawierała grobowiec, w którym pochowano kobietę w podeszłym wieku, nazwaną przez archeologów Damą w Czerwieni. Mogła ona być żoną K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a i matką K’inicha Popola Hola. W górnej części świątyni znajdowała się kaplica, w której składano ofiary. Jedną z najlepiej zachowanych faz świątyni jest Rosalila. Odkrył ją archeolog Ricardo Agurcia(inne języki) podczas drążenia tuneli pod ostateczną wersją świątyni. Rosalila zasłynęła świetnym stanem zachowania i bogatymi zdobieniami ze stiuku. Przedstawiają one postać K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a w towarzystwie boga nieba Itzamny, antropomorficznych gór, szkieletów i krokodyli. Wewnątrz odkryto dziewięć krzemieni, którym nadano niezwykłe kształty. Prawdopodobnie stanowiły one elementy rytualnych włóczni. Zanim Rosalila została nadbudowana, starannie pokryto ją gipsem i kamieniami. Na kamiennym stopniu przed wejściem do świątyni wyryto inskrypcję, z której odczytano datę 571, będącą prawdopodobnie datą poświęcenia świątyni. Jest to ostatni budynek w Copánie z tak wyszukanymi ozdobami stiukowymi; ze względu na wylesienie w mieście spadła dostępność opału, niezbędnego w procesie przekształcenia wapienia w gips. Kopia Rosalili rzeczywistej wielkości została wybudowana w Muzeum Sztuki Majów na terenie stanowiska archeologicznego. Waxaklajuun Ub’aah K’awiil zabudował Rosalilę nową wersją budynku nazwaną Purpura na początku VIII wieku[55][57][58].

Struktura 10L–18 znajduje się na południowo-wschodnim krańcu Akropolu i została uszkodzona przez erozję rzeczną. Schody po południowej stronie budowli prowadzą do grobowca, który został okradziony w starożytności i prawdopodobnie należał do Yaxa Pasaja Chana Yopaata. Kaplica na szczycie budynku została ozdobiona czterema rzeźbionymi panelami przedstawiającymi władcę wykonującego taniec wojenny z włócznią i tarczą[39].

Drzwi wewnętrzne w Strukturze 10L-22

Struktura 10L–22 (Świątynia Medytacji) – duży budynek po północnej stronie wschodniego dziedzińca na Akropolu. Pochodzi z czasów Waxaklajuuna Ub’aaha K’awiila i jest najlepiej zachowanym budynkiem z okresu jego panowania. W budynku umieszczono wewnętrzne drzwi z bogato rzeźbionym portalem i zdobieniami w postaci masek boga Witza. Zewnętrzne drzwi okolone są portalem przedstawiającym otwarte usta bóstwa i przypominają styl chenes. Budynek powstał dla uczczenia pierwszego katuna władcy w 715[59].

Jaguar ze Schodów Jaguarów

Schody Jaguarów znajdują się po zachodniej stronie wschodniego dziedzińca. Na najniższym poziomie umieszczono dwie rzeźby tańczących jaguarów, a na najwyższym rzeźbę przedstawiającą antropomorficzne zachodzące słońce znikające w szczękach potwora-ziemi[60].

Struktura 10L–25 znajduje się przy wschodnim dziedzińcu. Przykrywa bogaty pochówek nazwany przez archeologów Sub-Jaguar. Prawdopodobnie to grobowiec któregoś z władców między siódmym a dziewiątym[61].

Wersje Świątyni 26 (Struktury 10L-26)
Wersja Władca Data
Yax K’inich Yax K’uk’ Mo’ początek V wieku
Motmot K’inich Popol Hol połowa V wieku
Papagayo K’inich Popol Hol / Ka’ltuun Hix połowa V wieku
Mascarón K’ahk’ Uti’ Witz’ K’awiil VII wiek
Chorcha K’ahk’ Uti’ Witz’ K’awiil VII wiek
Esmeralda Waxaclajuun Ub’aah K’awiil początek VIII wieku
N/A K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil połowa VIII wieku

Struktura 10L–26 (Świątynia 26) to świątynia bezpośrednio na północ od Struktury 10L–22. Została wybudowana przez Waxaklajuuna Ub’aaha K’awiila i K’ahk’a Yipyaja Chana K’awiila, trzynastego i piętnastego władcę. Do budynku od zachodniej strony prowadzą Schody Hieroglifów. Najstarsza wersja tego budynku, nazwana Yax, powstała podczas panowania K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a i wykazywała cechy charakterystyczne dla Tikálu oraz środkowego regionu Petén. Kolejną fazę, nazwaną Motmot, wybudował K’inich Popol Hol. Była ona bogaciej zdobiona i zawierała wiele ornamentów stiukowych. Pod budynkiem umieszczono Płytę Motmot, przykrywającą grobowiec młodej kobiety. Potem K’inich Popol Hol przebudował Motmot w Papagayo, potem odnowioną przez Ka’ltuuna Hixa(inne języki). K’ahk’ Uti’ Witz’ K’awiil zburzył Papagayo i rytualnie pochował fragmenty jego monumentów, w tym Stelę 63, wraz z głowami ar z wczesnej wersji boiska. Potem zbudował piramidę nazwaną Mascarón. Ta z kolei została przebudowana w Chorchę z dodatkiem długiej nadbudowy z siedmioma drzwiami z przodu i z tyłu. Pod podłogą umieszczono grobowiec z ciałem dorosłego mężczyzny i złożonego w ofierze dziecka. Szkielet mężczyzny, prawdopodobnie K’ahk’a Uti’ego Witz’a K’awiila, był zawinięty w matę. Wyposażenie grobowca obejmowało dary z jadeitu, w tym kolczyki i naszyjnik z rzeźbionymi figurkami, 44 ceramiczne naczynia, przybory pisarskie, skóry jaguara, muszle zawiaśników, książkę i 12 kadzielnic z pokrywkami w kształcie figur ludzkich. Prawdopodobnie figury symbolizowały władcę i jego 11 poprzedników. Waxaclajuun Ub’aah K’awiil zamknął Chorchę pod nową wersją nazwaną Esmeralda przed 710. Podczas tej fazy zbudowano też pierwszą wersję Schodów Hieroglifów. K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil nadbudował Esmeraldę swoją wersją i przeniósł na nią schody, które dwukrotnie wydłużył i dodał pięć rzeźb naturalnej wielkości. Przy podstawie schodów postawił Stelę M z własnym wizerunkiem[62][55].

Schody Hieroglifów, z przodu stela M

Schody Hieroglifów – najokazalsze schody miasta, prowadzące z dziedzińca Schodów Hieroglifów do Struktury 10L–26 z zachodniej strony. Składają się z ponad 60 stopni, mają 21 metrów długości i 10 metrów szerokości. Wyryto na nich 2200 glifów. Jest to najdłuższy zabytek monumentalnego piśmiennictwa Majów i zarazem najbardziej znany zabytek Copánu. Co dwanaście schodów ustawiono posągi naturalnej wielkości, prawdopodobnie przedstawiające władców. U podstawy stoi Stela M oraz ołtarz. Tekst opisuje historię miasta, ale wciąż jest rekonstruowany, ponieważ glify pospadały ze schodów razem z fasadą świątyni – uległy one przemieszaniu i część zniszczeniu. Pierwszą wersję zbudował Waxaclajuun Ub’aah K’awiil w 710, rozbudowy dokonał K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil w 755[63][64].

Boisko do ullamaliztli widziane od północy. W tle Akropol – po lewej Świątynia 26 ze Schodami Hieroglifów (pod płachtą), po prawej Świątynia 11

Boisko do gry w ullamaliztli znajduje się bezpośrednio na północ od dziedzińca Schodów Hieroglifów oraz na południe od Wielkiego Placu. Pierwszą wersję zbudował K’inich Popol Hol, potem została przebudowana przez Waxaclajuuna Ub’aaha K’awiila, a następnie zburzona i zbudowana od nowa. Boisko było poświęcone bóstwu wielkiej ary i otaczające ją budynki były ozdobione 16 mozaikowymi rzeźbami tych ptaków. 6 stycznia 738, czyli data ukończenia boiska, jest umieszczona na pochyłej powierzchni do gry[59].

Wielki Plac – widoczne liczne stele i Struktura 10L–4

Wielki Plac lub Plac Monumentów znajduje się na północ od głównej grupy. Stoi na nim 20 stel[65].

Grupa Sepulturas

[edytuj | edytuj kod]

Grupa Sepulturas leży w odległości ok. kilometra na północny wschód od głównej grupy i połączona jest z nią traktem sacbé. Grupa składa się głównie z pałaców lokalnej elity oraz grobowców. Teren ten był zamieszkany od dawna, jeden z domów jest datowany na wczesny okres preklasyczny (ok. 1000 p.n.e). W 800 n.e. kompleks składał się z ok. 50 budynków i siedmiu placów. Największym z nich jest Struktura 9N–82, zwana Domem Bakabów lub Pałacem Skryby[66][67].

Grupa cmentarna

[edytuj | edytuj kod]

Grupa cmentarna znajduje się bezpośrednio na południe od głównej grupy i składa się z mniejszych budynków i placów, w tym ze Struktury 10L–29 w kształcie litery L i ze zdobieniami związanymi z symboliką śmierci[68].

Grupa północna

[edytuj | edytuj kod]

Grupa północna znajduje się ok. kilometra na północ od głównej grupy, na pierwszych wzniesieniach doliny. Obejmuje kompleksy 8L–10, 8L–11 i 8L–12. Odkryto tutaj fasady domostw z zapisami hieroglificznymi oraz grobowce, w tym pochówki trzech kobiet o wysokim statusie społecznym[64][69].

Grupa El Bosque

[edytuj | edytuj kod]

Grupa El Bosque znajduje się na zachód i południe od głównej grupy. Był to obszar zabudowy mieszkalnej, w którym odkryto drugie, mniejsze boisko do gry[70].

Monumenty

[edytuj | edytuj kod]

Ołtarz L – jedyny zabytek z okresu panowania Ukita Took’a, ostatniego znanego władcy Copánu. Jedynie południowa strona ołtarza została ukończona i przedstawia ona Ukita Took’a oraz Yaxa Pasaja Chana Yopaata siedzących twarzami do siebie. Wizerunek jest bardzo podobny do tego z Ołtarza Q[40].

Ołtarz Q jest najsłynniejszym monumentem w Copánie. Został poświęcony w 776 za panowania Yaxa Pasaja Chana Yopaata i przedstawia wizerunki 16 kolejnych królów Copánu, okalające boczne strony ołtarza, po 4 z każdej strony. Po zachodniej stronie ołtarza przedstawiony jest pierwszy władca, K’inich Yax K’uk’ Mo’ symbolicznie przekazujący władzę Yaxowi Pasajowi. Każda postać jest usadowiona na glifie wyrażającym jego imię. Z dwoma wyjątkami: K’inich Yax K’uk’ Mo’ siedzi na słowie oznaczającym władcę (ajaw), a jego imię jest oddane przez stroik na głowie. Z kolei K’ahk’ Uti’ Witz’ K’awiil siedzi na glifie oznaczającym 5 katunów. Na górnej powierzchni wyryto tekst opisujący objęcie władzy przez założyciela dynastii w 426[71][72][73].

Płyta motmot (kopia) – po lewej K’inich Yax K’uk’ Mo’, po prawej K’inich Popol Hol

Płyta motmot – kamień pokryty inskrypcjami, który przykrywał grobowiec pod Strukturą 10L–26. Jest to jedyny monument z piaskowca w Copánie, a pozostałe wykonano z tufu wulkanicznego. Na płycie wyrzeźbiono portrety pierwszych dwóch królów dynastii: K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a i K’inicha Popola Hola, przedzielonych tekstem hieroglificznym. Tekst odnosi się do zakończenia baktuna w 435 oraz wymienia datę 441, kiedy prawdopodobnie płyta została ukończona. Grobowiec zawierał szczątki kobiety w wieku ok. 25 lat, która mogła być szamanką. Została pochowana z pumą, jeleniem, trzema ludzkimi głowami, ceramiką, jadeitem, muszlami, nasionami, porożem jeleni, rtęcią i piórami[74][75].

Kamień Xukpi – monument z wcześniejszej fazy świątyni 10L–16, zbudowanej na cześć K’inicha Yaxa K’uk’a Mo’a. Nosi datę 437 i imiona K’inicha Yaxa K’uka Mo’a oraz K’inicha Popola Hola, wraz z prawdopodobną wzmianką na temat dowódcy wojskowego z Teotihuacánu Siyaja K’ahk’a(inne języki). Monumentu nie odczytano w całości, a jego styl jest nietypowy. Prawdopodobnie służył jako stopień albo ława, a data jest interpretowana jako poświęcenie świątyni pogrzebowej albo grobowca[13][76].

Stela 7 pochodzi z czasów panowania K’ahk’a Chana Yopaata i została postawiona dla uczczenia końca katuna w 613 (zapis w długiej rachubie 9.9.0.0.0). Została odnaleziona w zachodniej części miasta, która teraz znajduje się pod współczesną miejscowością Copán Ruinas. Władca jest przedstawiony w stroiku z motywami rybnymi i jest otoczony wężami. Nad nim umieszczono czaszkę w kształcie kwiatu lilii wodnej. Tło stanowi skóra jaguara. Władca trzyma włócznię z dwugłowym wężem, z którego paszcz wystają głowy bóstw-wioślarzy. Z trzech stron stela jest pokryta tekstem, który został odczytany tylko częściowo. Na steli odkryto resztki czerwonej farby, więc możliwe, że była ona w całości czerwona[77][20].

Yax Pasaj Chan Yopaat na Steli 11

Stela 9 nosi datę 564 i pochodzi z czasów panowania Tzi-B’alama(inne języki). Znaleziono ją w Copán Ruinas. Została poważnie uszkodzona i służyła jako podstawa dla Steli 8. Z trzech stron pokryta jest tekstem, a na jednej widnieje wizerunek. Napis na steli wymienia B’alama Nehna jako ojca Tzi-B’alama[78].

Stela 11 była pierwotnie kolumną w Świątyni 18. Przedstawia króla Yaxa Pasaja Chana Yopaata w stroju wojownika. Z czoła króla wystaje pochodnia, stoi on na muszli symbolizującej wejście do świata zmarłych, dokąd wiedzie go bóg kukurydzy. Tekst na steli stanowił część większej całości wyrytej na wewnętrznych ścianach świątyni i opisywał m.in. koniec dynastii władców Copánu. Wizerunek na kolumnie przypomina płytę grobowca K’inicha Janaaba Pakala, władcy Palenque. Możliwe, że jest to nawiązanie do rodzinnych związków władcy Copánu z tym miastem[79][39].

Stela 15 jest datowana na 524, podczas panowania B’alama Nehna(inne języki). Składa się wyłącznie z tekstu, który odwołuje się do początków dynastii i wskazuje B’alama Nehna jako siódmego króla po założycielu, który nazwany jest władcą zachodu, co podkreśla jego związki z Teotihuacánem[80].

Stela 18 – zachowała się tylko część monumentu, nosząca imię K’inicha Popola Hola. Stała wewnątrz Świątyni 26[81].

Stela 63 została postawiona przez K’inicha Popola Hola i nosi datę 435, kiedy jego ojciec K’inich Yax K’uk’ Mo’ celebrował koniec baktuna (9.0.0.0.0). Trzy strony steli są pokryte tekstem, a jedna jest pusta. Tekst opisuje założyciela dynastii tytułem uxwitza’ ch’ajoom kojarzonym z miastem Caracol, co może sugerować jego pochodzenie z tego miejsca. Stela została złamana podczas rytualnego zburzenia fazy Papagayo w Świątyni 26 i zastąpiona stelą J[82][9].

Waxaklajuun Ub’aah K’awiil na Steli A

Stela A została zbudowana w 731 przez Waxaklajuuna Ub’aaha K’awiila. Przedstawia króla w wysokim cylindrycznym stroiku z trzech splecionych warkoczy ozdobionych wstążkami. Obok głowy znajduje się wizerunek szkieletu węża. Król ma na sobie duże zauszniki. Nad władcą znajduje się czaszka otoczona wężami. Na jego bransoletach również występuje motyw węży i warkoczy. Na kolanach ma maski ptasie. Trzy strony steli zapisane są tekstem, w którym Copán jest wymieniony razem z Tikálem, Palenque i Calakmulem, a każdemu z tych miast przypisano jeden z głównych kierunków geograficznych[83].

Stela H została postawiona przez Waxaklajuuna Ub’aaha K’awiila w 730. Król jest przedstawiony w długim stroju ozdobionym koralami[84].

Stela J była pierwszym monumentem Waxaklajuuna Ub’aaha K’awiila z 702. Stała przy wschodnim do wejściu miasta i – nietypowo – postawiono nad nią rzeźbiony kamienny dach. Tekst został zapisany w formie splecionej maty, przez co zrozumienie go wymaga odczytania znaków we właściwej, innej niż zazwyczaj, kolejności[85].

Stela M przedstawia K’ahk’a Yipyaja Chana K’awiila. Została zbudowana u stóp Schodów Hieroglifów w 756[85].

Stela N – druga stela króla K’ahk’a Yipyaja Chana K’awiila po steli M. Postawiona w 761 przed Świątynią 11. Po dwóch stronach steli wyrzeźbiono wizerunki władcy, dwie pozostałe pokryte są tekstem. Władca został przedstawiony wychodzący z ust Witza – wodnego węża. Na sobie ma stroik z lilii wodnych jedzony przez ryby, kwadratowe kolczyki, wężową laskę i maskę. Nad głowami postaci umieszczono figury przodków, a pod stopami wodnego węża wracającego do zaświatów. Postać na północnej stronie ma na sobie hełm wężowy, a postać na południowej – z motywami krokodyli[86][63].

K’ahk’ Chan Yopaat na Steli P

Stela P – została poświęcona w 623 podczas panowania K’ahk’a Chana Yopaata i prawdopodobnie stała przed świątynią Rosalila. Władca został przedstawiony na tle skóry jaguara, na głowie ma hełm z motywami wężów i krokodyli oraz ptasi stroik. Ubrany jest w spódnicę ze skóry jaguara, ma na sobie jadeitowy wisior oraz bransolety z głowami wężów. Pozostałe strony steli są pokryte tekstem[87][20].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Według niektórych źródeł, np. [15], władca ten rządził w latach 504–544.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Stuart i Houston 1994 ↓, s. 23.
  2. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 342.
  3. ↑ Péter Bíró, A Short Note on Winte’ Nah as “House of Darts”, „The PARI Journal”, 21 (1), 2010, s. 14–16.
  4. ↑ Copan Ruins [online] [dostęp 2025-12-13].
  5. ↑ Peñafiel 1897 ↓, s. 66.
  6. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 333, 342, 344.
  7. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 333–338.
  8. ↑ Helmke i Verpetskii 2022 ↓, s. 17.
  9. ↑ a b Stuart 2007 ↓, s. główna.
  10. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 342–344.
  11. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 348–349.
  12. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 194–195.
  13. ↑ a b Martin i Grube 2008 ↓, s. 196.
  14. ↑ Prager, Wagner i Nakamura 2024 ↓, s. 5.
  15. ↑ Guenter 2002 ↓, s. 60.
  16. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 197–199.
  17. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 351.
  18. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 198–199.
  19. ↑ Guenter 2002 ↓, s. 59–61.
  20. ↑ a b c Martin i Grube 2008 ↓, s. 200.
  21. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 476.
  22. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 688.
  23. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 201–203.
  24. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 476–477.
  25. ↑ a b Martin i Grube 2008 ↓, s. 203–205.
  26. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 478.
  27. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 204,208.
  28. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 477.
  29. ↑ a b Martin i Grube 2008 ↓, s. 205.
  30. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 482.
  31. ↑ Looper 2003 ↓, s. 78–81.
  32. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 485–488.
  33. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 206.
  34. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 487.
  35. ↑ a b Martin i Grube 2008 ↓, s. 207–208.
  36. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 487–488.
  37. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 488–489.
  38. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 209–211.
  39. ↑ a b c Kelly 1996 ↓, s. 267.
  40. ↑ a b c Martin i Grube 2008 ↓, s. 213.
  41. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 261.
  42. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 491.
  43. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 277.
  44. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 277–278.
  45. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 278–279.
  46. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 279.
  47. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 339.
  48. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 279–280.
  49. ↑ Angela M.H. Schuster, Copán Tomb Looted [online], 1998 [dostęp 2025-12-13].
  50. ↑ Ellen E. Bell, The Scribe King: Epigraphy and Elite Identity at Copán, „Ancient Mesoamerica”, 24 (1), 2013, s. 91–106.
  51. ↑ Marcello A. Canuto, Ancient Lowland Maya Complexity as Revealed by Airborne Laser Scanning of Northern Guatemala, „Science”, 361 (6409), 2018, s. 1–17.
  52. ↑ Prager, Wagner i Nakamura 2024 ↓, s. 1.
  53. ↑ a b Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 340–344.
  54. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 268, 273.
  55. ↑ a b c Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 334, 340.
  56. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 208–209.
  57. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 193–196.
  58. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 268.
  59. ↑ a b Kelly 1996 ↓, s. 265.
  60. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 266.
  61. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 197–198.
  62. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 193–208.
  63. ↑ a b Martin i Grube 2008 ↓, s. 208.
  64. ↑ a b Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 340.
  65. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 334.
  66. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 274–275.
  67. ↑ Barbara W. Fash, Scribes and Sculptors [online] [dostęp 2025-12-13].
  68. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 271.
  69. ↑ Wendy Ashmore, Lisa DeLance, Women of the Copan North Group, Nowy Orlean 2016, s. 2, 6.
  70. ↑ Julia A. Hendon, The Uses of Maya Structures: A Study of Architecture and Artifact Distribution at Sepulturas, Copan, Honduras, t. 32, Gettysburg: Gettysburg College, 1987, s. 62.
  71. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 270.
  72. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 192, 210.
  73. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 341.
  74. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 194.
  75. ↑ Fash, Fash i Davis-Salazar 2004 ↓, s. 68–74.
  76. ↑ Sharer i Traxler 2006 ↓, s. 344.
  77. ↑ Baudez 1994 ↓, s. 137–139.
  78. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 198.
  79. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 212.
  80. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 197.
  81. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 194–196.
  82. ↑ Martin i Grube 2008 ↓, s. 194, 202.
  83. ↑ Baudez 1994 ↓, s. 23.
  84. ↑ Kelly 1996 ↓, s. 260.
  85. ↑ a b Martin i Grube 2008 ↓, s. 203.
  86. ↑ Baudez 1994 ↓, s. 84–86.
  87. ↑ Baudez 1994 ↓, s. 94.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Copán&oldid=79001905”