Dom podcieniowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Dom podcieniowy (niem. Vorlaubenhaus) – najbardziej reprezentacyjny typ budynków wiejskich, występujący przede wszystkim na Żuławach[1].

Są to budynki mieszkalne, w których do szczytu lub ściany bocznej przylega wsparta na słupach zamknięta sporych rozmiarów wystawka[2]. Podcienie przez większość swojej historii pełniły głównie funkcję reprezentacyjną, w praktyce wykorzystywane były jako pokoje letnie, miejsca spotkań modlitewnych lub podręczny magazyn/warsztat[3]. Często też podcień dostawiano wtórnie aby podkreślić status społeczny właściciela, a jego architektura odznaczała się bogatymi zdobieniami zwłaszcza w konstrukcji słupów, które na przełomie XVIII/XIX w. przybierały kształty typowe dla budynków klasycystycznych (np. słupy podcienia w domu w Nowej Kościelnicy naśladujące kolumny jońskie)[4]. Charakterystyczne są tez tzw. fachwerki, czyli efektowne układy konstrukcji ryglowej często zdobiące czoło podcienia (np. w domu podcieniowym w Trutnowach czy Stalewie). Najlepiej zachowane domy podcieniowe można dziś podziwiać w Trutnowach, Żuławakach (nr 6 i nr 75), Marynowach, Nowej Kościelnicy i Przemysławiu.

Dom podcieniowy we wsi Trutnowy z 1720 r. – Typ 2

Geneza podcienia[edytuj | edytuj kod]

Podcień jest charakterystycznym elementem dawnej tradycji lokalnej[5] na Żuławach. W Heym, na podstawie wykopalisk w Starzykowie Małym i Bystrzcu, udowodnił, że domy z podcieniem występowały już we wczesnej epoce żelaza. W ich rozwoju duże znaczenie miała średniowieczna kolonizacja wraz z przeniesioną techniką budowlana, które w połączeniu z żuławską tradycją budowania podcieni wytworzyły typowe dla regionu Żuław i okolic domy z wystawką podcieniową o sporych rozmiarach. Domy podcieniowe na Żuławach Wiślanych z uwagi na ilość, cechy charakterystyczne i wielkość budowanych obiektów, jak i też samych podcieni zachowały zupełną odrębność w stosunku do reszty Polski, jak i też Europy Zachodniej[6].

Dom podcieniowy nr 6 w Żuławkach z końca XVIII w. – Typ 3

Stan badań i typologia domów podcieniowych Kloeppla[edytuj | edytuj kod]

Dom podcieniowy w Gdańsku – Lipcach, tzw. Lwi Dwór – najstarszy zachowany na Żuławach dom podcieniowy z 1572 r. – Typ 1

Najstarsze wzmianki na temat architektury zagrodowej Żuław znajdują się w opisie tych ziem Abrachama Hartwicha z XVIII w. Wymienia on m.in. podcienie jako miejsca spotkań na modlitwę pod koniec XVI w. W 1829 r. inspektor budownictwa wodnego Wutzke opisał rodzaje stosowanych konstrukcji w zabudowie wiejskiej Prus, w tym domy podcieniowe[7]. Po raz pierwszy odrębność domów podcieniowych dostrzegł B. Schmid[8]. Podzielił on je na zagrody osadników emfiteutycznych, zbudowane w konstrukcji wieńcowej z częścią mieszkalną, obora i stodoła pod jednych dachem, bez podcieni, oraz związane z osadnictwem na prawie chełmińskim, gdzie dominowały zagrody rozproszone, podcieniowe, częściowo budowane w konstrukcji szkieletowej. Schmid rozróżnił również dwa typy podcienia: szczytowy oraz wystawkę podcieniową na ścianie dłuższej.

O. Kloeppel w monografii architektury tego terenu przejął podział Schmida rozszerzając jedynie jego typologię[9]. Praca ta, mająca wiele rysunków i zdjęć, stanowi do dziś podstawowe źródło wiedzy z architektury chłopskiej Żuław. Pierwsze opracowanie powojenne J. Stankiewicza miało na celu weryfikację zniszczeń wojennych[10]. W tym samym czasie opublikował on także artykuł poświęconybbudowniczemu żuławskiemu P. Loewenowi[11]. O żuławskich domach podcieniowych pisał także E. Riemann[12]. Generalnie jednak wszystkie prace bazują głównie na dotychczasowym schemacie przedstawionym przez O. Kloeppla.

Kloeppel wyróżnił trzy grupy żuławskich domów podcieniowych:

  1. Pierwszym typem jest dom z podcieniem szczytowym. Najstarszym zachowanym przykładem jest dom w Gdańsku-Lipcach, tzw. Lwi Dwór, datowany na 1572 r. Inne późniejsze przykłady takich domów znane są jeszcze m.in. z Klecia z połowy XVIII w. i Kamienicy z końca XVIII w.
  2. Typ drugi posiada podcień szczytowy za skrzydłem bocznym w kształcie litery T lub L. Najstarsze znane przykłady pochodzą z 1 połowy XVIII w. – domy podcieniowe w Trutnowach i Miłocinie oraz Nowej Kościelnicy
  3. Typ trzeci charakteryzuje podcieniowa wystawka w ścianie wzdłużnej. Najstarsze znane przykłady takich domów pochodzą z 1 poł. XVIII w. z Lubiszewa, Stalewa i Żuławek.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Dom podcieniowy nr 75 w Żuławkach - Typ 3
Dom podcieniowy w Nowej Kościelnicy

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Maciej Prarat, Architektura chłopska Doliny Dolnej Wisły w latach 1772–1945 i jej problematyka konserwatorska, 2012.
  2. Hugo Bertram, Wolfgang La Baume, Otto Koppel, Das Weischel-Nogat-Delta, 1924.
  3. Erich Kulke, Die Laube als ostgermanisches Baudenkmal, 1939.
  4. Jerzy Domino, Na polderach i w podcieniach – krajobraz i architektura Żuław, 2013.
  5. W. Heym, Beitrage zur Geschichte der Bauernhauser rechts und links der unteren Weischel, 1969.
  6. Erich Kulke, Die Laube als ostgermanisches Baumerkmal unter besonderer Berücksichtigung der Bauernhöfe an der unteren Oder, 1939.
  7. Wutzke, Bemerkungen uber die landlichen Gebaude, besonders in Preusen, „Preusiche Provinzial Blatter”, 1829.
  8. B. Schmid, Westpreusiche Holzbauten, 1904.
  9. Hugo Bertram, Wolfgang la Baume, Otto Kloppel, Das Weischel-Nogat-Delta, 1924.
  10. J. Stankiewicz, Zabytki budownictwa i architektury na Żuławach, 1956–1957.
  11. J. Stankiewicz, Piotr Loewen – budowniczy żuławski, 1956.
  12. E. Riemann, Westpreusiche Vorlaubenhauser, 1951.