Żuławki (województwo pomorskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Żuławki
Dom podcieniowy nr 32/33
Dom podcieniowy nr 32/33
Państwo  Polska
Województwo pomorskie
Powiat nowodworski
Gmina Stegna
Liczba ludności 683
Strefa numeracyjna (+48) 55
Tablice rejestracyjne GND
SIMC 0157925
Położenie na mapie gminy Stegna
Mapa lokalizacyjna gminy Stegna
Żuławki
Żuławki
Położenie na mapie powiatu nowodworskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowodworskiego
Żuławki
Żuławki
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Żuławki
Żuławki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Żuławki
Żuławki
Ziemia54°17′05″N 18°58′17″E/54,284722 18,971389

Żuławki (kaszb. Żëławké, niem. Fürstenwerder) – wieś w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie nowodworskim, w gminie Stegna na obszarze Żuław Wiślanych. Wieś jest siedzibą sołectwa Żuławki w którego skład wchodzi również miejscowość Książęce Żuławy.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa elbląskiego.

Wieś w 2015 r. trafiła na listę „50 najciekawszych wsi w Polsce”, która została przygotowana przez Polską Sieć Rozwoju i Odnowy Wsi[1] pod auspicjami Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Głównym powodem wyróżnienia Żuławek było zachowanie dużej liczby obiektów zabytkowych charakterystycznych dla architektury chłopskiej Żuław Wiślanych z XVIII i XIX wieku.

Dom podcieniowy nr 6 w Żuławkach, tzw. Danziger Kopf

Historia[edytuj | edytuj kod]

Lokacja wsi Żuławki została dokonana przez Wielkiego Mistrza Krzyżackiego Winricha von Kniprode w 1352 na prawie chełmińskim. Znane jest nazwisko pierwszego osadnika – Hansa von Symonsdorfa. Po 1466 Żuławki weszły w skład województwa malborskiego – jednostki administracyjnej Prus Królewskich. W 1565 Żuławki wraz z Niedźwiedzicą i Nową Kościelnicą zostały nadane przez Zygmunta Augusta mieszczaninowi gdańskiemu Reinholdowi Krokowskiemu[2]. Jedną z pierwszych decyzji Krokowskiego było sprowadzenie na teren swej dzierżawy mennonitów[3].

W końcu XVI wieku Żuławki należą do diecezji pomezańskiej. Poza kościołem katolickim odnotowano w dokumentach świątynie luterańską i mennonicką[4].

Po drugim rozbiorze Polski w 1773 r. Żuławki weszły w skład państwa Pruskiego pod prawem zwierzchnim Gdańska. Ostatnia właścicielka dzierżawy Krokowskiego, Elżbieta Luiza Rexinowa, za ustąpienie z niej otrzymała 12 000 talarów. Na początku XIX wieku wieś w wyniku nowych podziałów administracyjnych znalazła się w obrębie powiatu malborskiego w Rejencji Gdańskiej. W 1920 r. Żuławki weszły w skład administracji Wolnego Miasta Gdańska[5].

W czasach państwa pruskiego znacznie pogorszyła się sytuacja mennonitów. Obciążenia podatkowe oraz kary za niepoddawanie się obowiązkowej służbie wojskowej spowodowały liczna emigrację na tereny Rosji w 1853 r. Kluczową osobą w rozmowach z administracja Katarzyny Wielkiej na temat nowego osadnictwa był sołtys Żuławek – Claas Epp. Jego dzieło dokończył urodzony w Żuławkach syn, Claas Epp Junior[6][7]

W 1859 r. w Żuławkach powstała pierwsza szkoła wiejska[5].

Obecny kształt przestrzenny Żuławek został ustalony w XIX w. Zabudowa wsi rozciągała się na długości blisko 5 km. w 1864 r. wieś liczyła 787 mieszkańców. Budowa przekopu Wisły w latach 1889–1896 w zasadniczy sposób zmieniła jej wygląd. Zniknęła cała północna strona, za to zagęściła się część centralna. Kolejna zmiana nastąpiła w okresie międzywojennym, kiedy to zabudowano obszar po obu stronach drogi do Drewnicy. Lata wojny nie przyniosły wielu zniszczeń, a okres powojenny nie wprowadził istotnych zmian w układzie przestrzennym wsi, dzięki czemu zachował się unikalny ruralistyczny układ wsi, jak i również typowe dla Żuław drewniane budownictwo wiejskie[8].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisany jest[9]:

  • układ ruralistyczny wsi[2]
  • zespół kościoła Narodzenia NMP – neogotycka budowla 1841 r. wybudowana w miejscu rozebranego kościoła gotyckiego. We wnętrzu zachowane barokowe i klasycystyczne wyposażenie (najcenniejszy obraz z ołtarza głównego „Zwiastowanie” z 2 poł. XVII w.). Wokół kościoła znajduje się cmentarz w zabytkowymi płytami historycznymi (najstarsza z 1798 r.) oraz dwa dzwony z XVI i XIX w., oba odlane przez ludwisarzy z Gdańska.
  • Kaplica i cmentarz ewangelicki powstały w latach 90-tych XIX w., kapliczka neogotycka, murowana z cegły[8].
  • dom podcieniowy nr 6 (tzw. „Danziger Kopf” z uwagi na detale architektoniczne domu nawiązujące do zwieńczeń mebli gdańskich), jeden z najlepiej zachowanych domów podcieniowych na Żuławach. Dom z XVIII w., przebudowany w 1825 r. o czym świadczy data na belce nadproża drzwi wejściowych „Peter Epp Bauherr AK BM Anno 1825”. Dom drewniany, wzniesiony w konstrukcji wieńcowej, frontowy podcień ryglowy wsparty na 6 słupach. Zachowany układ wnętrza, wyposażenie sieni, stolarka, szafy w zabudowie, holenderskie flizy oraz fajanse z Delft. Dom został w pełni odrestaurowany i wyposażony w historyczne meble i sprzęty (w tym meble elbląskie z XVIII w.)[10].
  • dom podcieniowy nr 32/33, wzniesiony w 1797 r., przebudowany w 1851 r., świadczą o tym napisy na dekoracyjnych deskach na poddaszu „Cornelius Froese Bauherr Anno 1797” i „Jacob Dick Renovatum 1851”[8]
  • dom podcieniowy nr 64 – wzniesiony w 1721 r., podcień z 1803 r. dobudowany przez Petera Loewena. Na podciągu podcienia widnieje napis „Isaac Schultz Bauherr Anno 1803, Peter Loewen Baumeister”[8].
  • dom podcieniowy nr 75 – dom z 1859 r. (napis na nadprożu drzwi wejściowych „18 CC 59"), wzniesiony w konstrukcji wieńcowej, podcień na 6 drewnianych kolumnach, zachowana bogata dekoracja sznycerska szczytów.[8]
  • dom nr 37 – dom gburski z zespołem parkowym 1843 r. Konstrukcja wieńcowa na kamiennej podmurówce, górna kondygnacja ryglowa. Dom otoczony zabytkowymi budynkami gospodarczymi oraz parkiem ze stawem[3].
Dom podcieniowy nr 6 w Żuławakach, strefa wejściowa
Dom podcieniowy nr 32 w Żuławkach
Dom gburski nr 37 w Żuławkach

Żuławki w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Żuławki pojawiają się wielokrotnie w literaturze wspomnieniowej. Do najbardziej znanych należy „Dziennik żuławski 1878” Henricha Dycka oraz „Żuławiacy – wspomnienia osadników żuławskich”. W 2017 r. wydano książkę pt. „Ona i dom, który tańczy” Małgorzaty Oliwii Sobczak, której fabuła toczy się przede wszystkim w Żuławkach i Drewnicy[11]. We wsi kręcono też sceny do serialu telewizyjnego z 1984 r. pt. „Pan na Żuławach”.

Inne hasła o nazwie Żuławki: Żuławka, Żuławy, Żuławy Wiślane, Żuławy Gdańskie, Wielka Żuława, Żuława, Żuławka Sztumska

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. NMP w Żuławkach
Dom podcieniowy nr 75 w Żuławkach
Zespół parkowy w Żuławkach

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. T. ChudzyńskiI; K. Zietek: Trzy miejscowości z Pomorza na liście najciekawszych wsi w Polsce. Dziennik Bałtycki, 2015-06-24.
  2. a b R. Nielubszyc, Wsie Żuławki i Drewnica, dokumentacja historyczno-ryralistyczna, PKZ Gdańsk, 1978.
  3. a b Marta Gawryluk, Drewnica i Żuławki, 1997.
  4. Mieczysław Józefczyk, Z dziejów religijnych Pomezanii w XVIII wieku, 2015.
  5. a b Marek Koszelak, Drewnica i okolice, 2009.
  6. Bartsch, Franz i Richard D. Thiessen: Epp, Claas (1838-1913) (ang.). W: Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online [on-line]. 2005-04. [dostęp 2017-12-12].
  7. Epp, Claas, Die entsiegelte Weissagung des Propheten Daniel: und die Deutung der Offenbarung Johannis., 1877.
  8. a b c d e Maria Gawryluk, Drewnica i Żuławki, 1997.
  9. Rejestr zabytków nieruchomych woj. pomorskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 69. [dostęp 2016-03-31].
  10. A. Milkiewicz, Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 4540, 1998.
  11. Małgorzata Sobczak, Ona i dom, który tańczy, 2017.